Zan dilleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Zan
Coğrafi dağılım Güney Kafkasya, Anadolu
Sınıflandırma

Kartveli dilleri

Alt bölümler
  • Megrelce
  • Lazca
  • Area-of-zan-languages.png
    Zan dillerinin coğrafi dağılımı

    Zan dili, Güney Kafkas dillerinin Lazca ve Megrelceden oluşan bir koludur. Dilbilimciler, eskiden antik Kolhis dili[1][2][3] olarak da bilinen Zan dilinin zaman içinde ikiye ayrıldığını düşünmektedir.[4][5] Gürcüce ve Svanca, Güney Kafkas dillerine dahil olan diğer dillerdir.

    Yayılımı[değiştir | kaynağı değiştir]

    Bu dil, Gürcistan'ın Megrelya bölgesi, Abkhazya'nın Gali Rayon'u ve Acaristan'ın Batum kentleriyle; Laz nüfusun yaşadığı ilçe ve köylerde konuşulur. Toplam konuşan sayısı 800.000 civarındadır.

    Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

    Gürcüce, Megrelce, Lazca ve Svanca Kafkas dil grubu içerisinde değerlendirilmektedir. Ancak Kuzey Kafkas dilleri ile bu dört dilin akrabalığı kesin oranda ispat edilemediğinden Güney Kafkas dilleri ya da bilinen diğer adıyla Kartveli dilleri'nin izole bir dil ailesi olduğu söylenmektedir.[6] Nicholas Marr tarafından ilk kez mukayese edilen dil daha sonra George Hewitt, Georges Dumézil, Arnold Chikobava ve Gôichi Kojima tarafından da çalışma konusu yapılmış, bazı kitaplar yayımlanmıştır. Megrelce ve Lazca konuşanlar arasında %70-80 arasında karşılıklı anlaşma söz konusudur. Dilbilimcilere göre Kolhis'in yıkılmasından sonra bu ortak dil ilk ayrışma evresine girmiş oldu.[7] Ancak asıl ayrışmalar, Lazika'nın Rioni Havzası'ndaki güney kesiminin 5. ve 6. yüzyıllardaki Bizans-Pers savaşları nedeniyle Megrel - Laz nüfusunun kayda değer bir kısmının ölmesiyle başladı. Bu bölge nüfustan arınmış bir yer hâline geldi. Bu yüzden Emevi Arap istilâlarından etkilenen Gürcüler, Kartli'den kitlesel olarak göç ederek süreç içinde bu bölgeye yerleştiler. Böylece günümüzde Müslümanları Laz, Hristiyanları ise Megrel olarak adlandırılan Megrel - Lazlar arasında, Gürcüler'den oluşan ve yine günümüzde Guria ve Acara Özerk Cumhuriyeti olarak bilinen tampon bölgeler oluştu. Bundan sonra da Kolhis halkı ikiye bölünmüş oldu ve Osmanlı hâkimiyetiyle dinin de etkisiyle Lazca ve Megrelce arasında kesin dilbilimsel ayrılıklar yaşandı. Ancak bu farklılıklar anlaşmaya engel olup, iki dil arasında diyalog kurulmasına mâni olacak kadar keskin değildir.

    Güney Kafkas dilleri

    Aşağıdaki tabloda Laz ve Megrel dillerine yani Zan diline ait bazı kelime örnekleri verilmiştir:

    Türkçe Lazca Megrelce[8]
    Haber Ambari ამბე (ambe)
    Yeni Ağani ახალი (ah'ali)
    İhtiyar Badi ბადიდი (badidi)
    Süt Mja ბჟა (bja)
    Dut Bjoli ბჟოლა (bjola)
    Erkek Kardeş Cuma ჯიმა (cima)
    Pazar Mjaçxa ჟაშხა (jaşh'a)
    Tavuk Kotume ქოთომი (kotomi)
    Geldik Komoptit ქუმოფრთით (kumoprtit)
    Saymak Ǩoroʒxu კოროცხუა (k'orotsh'ua)
    Aile Ocaği ოჯახი (ocah'i)
    Sekiz Ovro რუო (ruo)
    Megrelya Omargale სამარგალო (Samargalo)
    Kar Mtfi თინუ (tinu)
    Güvercin Ťoroci ტორონჯი (t'oronci)
    Kalpsiz Uguroni უგურე (ugure)
    Önce Ǯoxle წოხოლე (tzoh'ole)

    Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

    1. ^ http://www.exploregeorgia.com/en/georgia/georgians.html 27 Ağustos 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Kolkhuri Dialects
    2. ^ Amerijibi-Mullen, Rusudan (ed., 2006), K’olxuri (megrul-lazuri) ena: Colchian (Megrelian-Laz) language. ICGL (Universali: Tbilisi, Georgia), www.icgl.org. (see also the review of this book by Andrew Higgins. 1 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
    3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 11 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ekim 2011. 
    4. ^ http://www.turkleronline.com/diger/lazlar/lazlar2/lazlar2_sayfa_60.htm 3 Eylül 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Laz Dili
    5. ^ http://www.ling.helsinki.fi/sky/tapahtumat/el/endabs.htm 20 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Historical Perspective of Laz
    6. ^ http://www.bianet.org/bianet/yazdir/38968 11 Ocak 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Megrelo-Lazlar ve Gürcüler
    7. ^ Bedia Leba, Halkbilimci Wolfgang Feurstein ile söyleşi, Ogni Kültür Dergisi, sayı 5, Temmuz-Ağustos 1994.
    8. ^ Megrelce Sözlük