İçeriğe atla

Modern takımyıldızlar listesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Takımyıldızlar dizini sayfasından yönlendirildi)
Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından belirlenen 88 takımyıldızın gök küresindeki sınırları (eşkenar dörtgen projeksiyon, dönem B1875.0)

Modern astronomide, Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından resmen tanınmış 88 takımyıldız bulunmaktadır.[1] Her bir takımyıldız, geleneksel yıldız çizgilerinin ötesinde sağ açıklık ve dik açıklık yaylarıyla sınırlandırılmış ve tüm gök küresini boşluksuz örten resmi bir gökyüzü parselidir.[2]

Modern astronomi; astrolojiden, mitolojik anlatılardan, geleneksel halk inançlarından bütünüyle bağımsız bilimsel bir koordinat sistemine dayanır.[1] Uluslararası Astronomi Birliği, 1922 yılında Roma'daki Genel Kurulda üç harfli resmi kısaltmaları kabul etmiş, 1928'de Belçikalı astronom Eugène Joseph Delporte tarafından hazırlanan kesin sınır çizimlerini onaylamış ve bu bilimsel sınırlar 1930 yılında yayımlanmıştır.[3][2] Bu sayede gökyüzündeki her gök cisminin tek bir takımyıldız sınırları içinde yer alması sağlandı.

Antik Mezopotamya ve Yunan uygarlıkları günümüzde kullanılan kuzey göğü takımyıldızlarının temelini oluşturmuştur. Bu yıldız grupları, MS 2. yüzyılda İskenderiyeli astronom Batlamyus'un Almagest adlı eserinde 48 takımyıldız olarak derlendi.[4] Coğrafi keşifler çağında Avrupalı denizciler güney denizlerine açıldıklarında güney gök küresinin haritasını çıkardı. Petrus Plancius, Pieter Dirkszoon Keyser, Frederick de Houtman ve Nicolas-Louis de Lacaille gibi astronomlar hem güney kutup bölgesini hem de antik takımyıldızlar arasında kalan boşlukları yeni takımyıldızlarla tanımlamışlardır.[5]

Bazı takımyıldızlar günümüzde IAU tarafından tanınmamaktadır fakat tarihi gök atlaslarında ve bazı kaynaklarda yer alabilir. Bunların en bilinen örneği, Batlamyus'un 48 antik takımyıldızından biri olan efsanevi Argo Navis takımyıldızıdır.[6] Fransız astronom Nicolas-Louis de Lacaille, 1750'lerde bu büyük alanı üç ayrı takımyıldıza bölmüştür: Karina (gemi omurgası), Pupa (kıç güvertesi) ve Yelken.[6]

Modern 88 takımyıldız; 42 hayvanı, 28 bilimsel veya teknik aleti, 2 doğal coğrafi şekli ve 16 insan veya mitolojik karakteri tasvir etmektedir.

Takımyıldız gruplandırmaları

[değiştir | kaynağı değiştir]

Takımyıldız aileleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Astronom Donald H. Menzel tarafından 1964 yılında önerilen bu sistem, takımyıldızları gökyüzündeki komşuluklarına veya keşif dönemlerine göre 8 aileye ayırır.[7] Bu sınıflandırma, gözlemcilerin gökyüzünü tanımasını kolaylaştıran pratik bir rehberdir.

Ailesine göre takımyıldızlar
AileToplamTakımyıldızlar
Büyük Ayı 10Büyük Ayı, Küçük Ayı, Ejderha, Av Köpekleri, Çoban, Berenis'in Saçı, Kuzeytacı, Zürafa, Vaşak, Küçük Aslan
Zodyak 12Aslan, Başak, Terazi, Akrep, Yay, Oğlak, Kova, Balıklar, Koç, Boğa, İkizler, Yengeç
Kahraman 09Kraliçe, Kral, Andromeda, Kahraman, Kanatlıat, Balina, Arabacı, Kertenkele, Üçgen
Herkül 19Herkül, Okçuk, Kartal, Çalgı, Kuğu, Tilkicik, Suyılanı, Altılık, Kupa, Karga, Yılancı, Yılan, Kalkan, Erboğa, Kurt, Güneytacı, Sunak, Güney Üçgeni, Güneyhaçı
Avcı 05Avcı, Büyük Köpek, Küçük Köpek, Tekboynuz, Tavşan
Gök Suları 09Yunus, Tay, Irmak, Güneybalığı, Karina, Pupa, Yelken, Kumpas, Güvercin
Johann Bayer 11Küçüksuyılanı, Kılıçbalığı, Uçanbalık, Cennetkuşu, Tavus, Turna, Anka, Tukan, Indus, Bukalemun, Sinek
Lacaille 13Cetvel, Pergel, Dürbün, Mikroskop, Heykeltıraş, Ocak, Çelikkalem, Saat, Sekizlik, Masa, Ağcık, Ressam, Pompa

Dördünler (bölgeye göre sınıflandırma)

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gökyüzü, dik açıklık ekseninde kuzey için N ve güney için S olarak ayrılır. Sağ açıklık ekseninde ise 6 saatlik 4 eşit çeyreğe bölünür.[8] Kuzey gök küresindeki takımyıldızlar NQ1, NQ2, NQ3, NQ4; güney gök küresindeki takımyıldızlar ise SQ1, SQ2, SQ3, SQ4 kodlarıyla gruplandırılır.

Bölgeye göre gruplanmış takımyıldızlar
DördünToplamTakımyıldızlar
NQ1 08Balıklar, Andromeda, Kraliçe, Üçgen, Koç, Kahraman, Boğa, Avcı
NQ2 10Arabacı, Tekboynuz, İkizler, Küçük Köpek, Vaşak, Yengeç, Zürafa, Küçük Aslan, Aslan, Büyük Ayı
NQ3 08Berenis'in Saçı, Av Köpekleri, Çoban, Küçük Ayı, Ejderha, Kuzeytacı, Yılan, Herkül
NQ4 10Çalgı, Okçuk, Kartal, Tilkicik, Kuğu, Yunus, Tay, Kral, Kertenkele, Kanatlıat
SQ1 14Heykeltıraş, Anka, Balina, Küçüksuyılanı, Ocak, Saat, Irmak, Ağcık, Çelikkalem, Kılıçbalığı, Masa, Tavşan, Ressam, Güvercin
SQ2 11Büyük Köpek, Pupa, Uçanbalık, Karina, Kumpas, Yelken, Altılık, Pompa, Bukalemun, Kupa, Suyılanı
SQ3 14Karga, Güneyhaçı, Sinek, Erboğa, Başak, Pergel, Terazi, Kurt, Cetvel, Güney Üçgeni, Cennetkuşu, Akrep, Sunak, Yılancı
SQ4 13Güneytacı, Kalkan, Yay, Dürbün, Tavus, Mikroskop, Oğlak, Indus, Güneybalığı, Kova, Turna, Sekizlik, Tukan

Her IAU takımyıldızının, adının Latince tamlayan (genitif) biçimine dayanan resmi bir üç harfli kısaltması bulunur.[9] Bu kısaltmalar Bayer belirtme sisteminde temel unsurdur. Bir takımyıldızın en parlak yıldızı tanımlanırken Latince tamlama eki kullanılır ve yıldız Alpha Orionis (α Ori) şeklinde adlandırılır. Kısaltmalar genellikle adın ilk üç harfinden oluşur; ancak karışıklıkları önlemek amacıyla bazı takımyıldızlarda farklı harfler tercih edilmiştir. Örneğin Çalgı için Lyr, Vaşak için Lyn; Suyılanı için Hya, Küçüksuyılanı için Hyi; Okçuk için Sge, Yay için Sgr kullanılır.

IAU, 1932 yılında dört harfli kısaltmaları kabul etmiş fakat 1955 yılında bu uygulamayı kaldırarak üç harfli sistemi tek standart haline getirmiştir.[10] Dört harfli kısaltmalar 1965 yılında yayımlanan NASA Teknik Terimler Sözlüğünde yer aldı ve günümüzde tarihsel bir referans olarak listelenir.[11]

Modern takımyıldızlar listesi

[değiştir | kaynağı değiştir]
Takımyıldız
(Türkçe ve Latince)
Kısaltma Tamlama
(Genitif)
Tarihsel köken Anlamı En parlak yıldız Alan
(deg2)
IAU[1]NASA[11] YılTanımlayan YıldızKadir
Andromeda
Andromeda
AndAndrAndromedaeAntikBatlamyusAndromeda (mitolojik prenses)Alpheratz2,06722
Pompa
Antlia
AntAntlAntliae1756LacailleHava pompasıα Antliae4,25239
Cennetkuşu
Apus
ApsApusApodis1598Plancius, Keyser, de HoutmanCennetkuşuParadys3,83206
Kova
Aquarius
AqrAqarAquariiAntikBatlamyusSu taşıyıcısıSadalsuud2,87980
Kartal
Aquila
AqlAqilAquilaeAntikBatlamyusKartalAltair0,76652
Sunak
Ara
AraAraeAraeAntikBatlamyusSunakβ Arae2,84237
Koç
Aries
AriArieArietisAntikBatlamyusKoçHamal2,00441
Arabacı
Auriga
AurAuriAurigaeAntikBatlamyusSavaş arabası sürücüsüCapella0,08657
Çoban
Boötes
BooBootBoötisAntikBatlamyusÇobanArcturus−0,05907
Çelikkalem
Caelum
CaeCaelCaeli1756LacailleHeykeltıraş oyma kalemiα Caeli4,46125
Zürafa
Camelopardalis
CamCamlCamelopardalis1613PlanciusZürafaβ Camelopardalis4,02757
Yengeç
Cancer
CncCancCancriAntikBatlamyusYengeçTarf3,52506
Av Köpekleri
Canes Venatici
CVnCVenCanum Venaticorum1690HeveliusAv köpekleriCor Caroli2,81465
Büyük Köpek
Canis Major
CMaCMajCanis MajorisAntikBatlamyusBüyük köpekSirius−1,46380
Küçük Köpek
Canis Minor
CMiCMinCanis MinorisAntikBatlamyusKüçük köpekProcyon0,34183
Oğlak
Capricornus
CapCaprCapricorniAntikBatlamyusDeniz keçisiDeneb Algedi2,81414
Karina
Carina
CarCariCarinae1756LacailleGemi omurgasıCanopus−0,74494
Kraliçe
Cassiopeia
CasCassCassiopeiaeAntikBatlamyusKraliçe CassiopeiaSchedar2,24598
Erboğa
Centaurus
CenCentCentauriAntikBatlamyusErboğaAlfa Centauri−0,271060
Kral
Cepheus
CepCephCepheiAntikBatlamyusKral CepheusAlderamin2,46588
Balina
Cetus
CetCetiCetiAntikBatlamyusDeniz canavarı (Balina)Diphda2,021231
Bukalemun
Chamaeleon
ChaChamChamaeleontis1598Plancius, Keyser, de HoutmanBukalemunα Chamaeleontis4,06132
Pergel
Circinus
CirCircCircini1756LacaillePergelα Circini3,1993
Güvercin
Columba
ColColmColumbae1592PlanciusGüvercinPhact2,65270
Berenis'in Saçı
Coma Berenices
ComComaComae Berenices1536Caspar VopelII. Berenike'nin saçıβ Comae Berenices4,26386
Güneytacı
Corona Australis
CrACorACoronae AustralisAntikBatlamyusGüney tacıMeridiana4,09128
Kuzeytacı
Corona Borealis
CrBCorBCoronae BorealisAntikBatlamyusKuzey tacıAlphecca2,24179
Karga
Corvus
CrvCorvCorviAntikBatlamyusKargaGienah2,59184
Kupa
Crater
CrtCratCraterisAntikBatlamyusKupaδ Crateris3,56282
Güneyhaçı
Crux
CruCrucCrucis1589PlanciusGüney haçıAcrux0,7668
Kuğu
Cygnus
CygCygnCygniAntikBatlamyusKuğuDeneb1,25804
Yunus
Delphinus
DelDlphDelphiniAntikBatlamyusYunusRotanev3,62189
Kılıçbalığı
Dorado
DorDoraDoradus1598Plancius, Keyser, de HoutmanKılıçbalığı / Lambukaα Doradus3,26179
Ejderha
Draco
DraDracDraconisAntikBatlamyusEjderhaEltanin2,231083
Tay
Equuleus
EquEqulEquuleiAntikBatlamyusTayKitalpha3,9272
Irmak
Eridanus
EriEridEridaniAntikBatlamyusMitolojik ırmak EridanusAchernar0,431138
Ocak
Fornax
ForFornFornacis1756LacailleKimyasal ocakDalim3,92398
İkizler
Gemini
GemGemiGeminorumAntikBatlamyusİkizler
(Lugal-irra ve Meslamta-ea)
Pollux1,14514
Turna
Grus
GruGrusGruis1598Plancius, Keyser, de HoutmanTurnaAlnair1,74366
Herkül
Hercules
HerHercHerculisAntikBatlamyusHerkülKornephoros2,811225
Saat
Horologium
HorHoroHorologii1756LacailleSarkaçlı saatα Horologii3,85249
Suyılanı
Hydra
HyaHydaHydraeAntikBatlamyusHidraAlphard2,001303
Küçüksuyılanı
Hydrus
HyiHydiHydri1598Plancius, Keyser, de HoutmanKüçük suyılanıβ Hydri2,80243
Indus
Indus
IndIndiIndi1598Plancius, Keyser, de HoutmanHintliα Indi3,11294
Kertenkele
Lacerta
LacLacrLacertae1690HeveliusKertenkeleα Lacertae3,76201
Aslan
Leo
LeoLeonLeonisAntikBatlamyusAslanRegulus1,35947
Küçük Aslan
Leo Minor
LMiLMinLeonis Minoris1690HeveliusKüçük aslanPraecipua3,83232
Tavşan
Lepus
LepLepsLeporisAntikBatlamyusTavşanArneb2,59290
Terazi
Libra
LibLibrLibraeAntikBatlamyusTeraziZubeneschamali2,61538
Kurt
Lupus
LupLupiLupiAntikBatlamyusKurtα Lupi2,30334
Vaşak
Lynx
LynLyncLyncis1690HeveliusVaşakα Lyncis3,14545
Çalgı
Lyra
LyrLyraLyraeAntikBatlamyusLir / ArpVega0,03286
Masa
Mensa
MenMensMensae1756LacailleMasa Dağıα Mensae5,09153
Mikroskop
Microscopium
MicMicrMicroscopii1756LacailleMikroskopγ Microscopii4,68210
Tekboynuz
Monoceros
MonMonoMonocerotis1613PlanciusTekboynuzβ Monocerotis3,74482
Sinek
Musca
MusMuscMuscae1598Plancius, Keyser, de HoutmanSinekα Muscae2,69138
Cetvel
Norma
NorNormNormae1756LacailleMarangoz terazisiγ² Normae4,02165
Sekizlik
Octans
OctOctnOctantis1756LacailleOktantν Octantis3,73291
Yılancı
Ophiuchus
OphOphiOphiuchiAntikBatlamyusYılan taşıyıcısıRasalhague2,07948
Avcı
Orion
OriOrioOrionisAntikBatlamyusOrionRigel0,13594
Tavus
Pavo
PavPavoPavonis1598Plancius, Keyser, de HoutmanTavus kuşuPeacock1,94378
Kanatlıat
Pegasus
PegPegsPegasiAntikBatlamyusPegasusEnif2,401121
Kahraman
Perseus
PerPersPerseiAntikBatlamyusKahraman PerseusMirfak1,82615
Anka
Phoenix
PhePhoePhoenicis1598Plancius, Keyser, de HoutmanFeniksAnkaa2,38469
Ressam
Pictor
PicPictPictoris1756LacailleRessam şövalesiα Pictoris3,27247
Balıklar
Pisces
PscPiscPisciumAntikBatlamyusBalıklarAlpherg3,61889
Güneybalığı
Piscis Austrinus
PsAPscAPiscis AustriniAntikBatlamyusGüney balığıFomalhaut1,16245
Pupa
Puppis
PupPuppPuppis1756LacailleKıç güvertesiNaos2,25673
Kumpas
Pyxis
PyxPyxiPyxidis1756LacaillePusulaα Pyxidis3,67221
Ağcık
Reticulum
RetRetiReticuli1756LacailleRetikülα Reticuli3,32114
Okçuk
Sagitta
SgeSgteSagittaeAntikBatlamyusOkγ Sagittae3,4780
Yay
Sagittarius
SgrSgtrSagittariiAntikBatlamyusOkçuKaus Australis1,85867
Akrep
Scorpius
ScoScorScorpiiAntikBatlamyusAkrepAntares0,91497
Heykeltıraş
Sculptor
SclSculSculptoris1756LacailleHeykeltıraş aletleriα Sculptoris4,30475
Kalkan
Scutum
SctScutScuti1690HeveliusKalkanα Scuti3,83109
Yılan
Serpens
SerSerpSerpentisAntikBatlamyusYılanUnukalhai2,62637
Altılık
Sextans
SexSextSextantis1690HeveliusSekstantα Sextantis4,49314
Boğa
Taurus
TauTaurTauriAntikBatlamyusBoğaAldebaran0,86797
Dürbün
Telescopium
TelTeleTelescopii1756LacailleTeleskopα Telescopii3,51252
Üçgen
Triangulum
TriTriaTrianguliAntikBatlamyusÜçgenβ Trianguli3,00132
Güney Üçgeni
Triangulum Australe
TrATrAuTrianguli Australis1598Plancius, Keyser, de HoutmanGüney üçgeniAtria1,91110
Tukan
Tucana
TucTucnTucanae1598Plancius, Keyser, de HoutmanTukanα Tucanae2,85295
Büyük Ayı
Ursa Major
UMaUMajUrsae MajorisAntikBatlamyusBüyük ayıAlioth1,771280
Küçük Ayı
Ursa Minor
UMiUMinUrsae MinorisAntikBatlamyusKüçük ayıPolaris1,98256
Yelken
Vela
VelVelrVelorumAntik; 1756Batlamyus, LacailleYelkenγ Velorum1,83500
Başak
Virgo
VirVirgVirginisAntikBatlamyusBakireSpica0,971294
Uçanbalık
Volans
VolVolnVolantis1598Plancius, Keyser, de HoutmanUçanbalıkγ Volantis3,61141
Tilkicik
Vulpecula
VulVulpVulpeculae1690HeveliusTilkicikAnser4,40268

Takımyıldızlarla sıkça karıştırılan fakat IAU sınır sisteminde bağımsız bir takımyıldız sayılmayan yıldız desenlerine asterizm denir. Asterizmler bir takımyıldızın belirgin bir parçasından meydana gelebileceği gibi birden fazla takımyıldıza ait yıldızların birleşimiyle de oluşabilir:

  • Büyük Kepçe: Büyük Ayı takımyıldızının en parlak yedi yıldızından oluşan desendir.
  • Yaz üçgeni: Üç farklı takımyıldıza ait olan Vega (Çalgı), Deneb (Kuğu) ve Altair (Kartal) yıldızlarının oluşturduğu üçgendir.
  • Çaydanlık: Yay takımyıldızının merkez yıldızlarının oluşturduğu desendir.
  • Kanatlıat Karesi: Kanatlıat ve Andromeda takımyıldızlarının paylaştığı dört yıldızlı karedir.

Ayrıca Bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. 1 2 3 "The Constellations". International Astronomical Union. Erişim tarihi: 17 Haziran 2025.
  2. 1 2 Eugène Delporte; International Astronomical Union (1930). Délimitation scientifique des constellations (PDF). At the University press. Erişim tarihi: 17 Haziran 2025.
  3. ↑ Paul Stroobant (1929). F.J.M. Stratton (Ed.). Transactions of the International Astronomical Union: Vol. III. Third General Assembly held at Leiden, July 5 to July 13, 1928. Cambridge University Press. ss. 17, 223 & 299.
  4. ↑ "Constellation origins". Ian Ridpath's Star Tales. Erişim tarihi: 25 Şubat 2026.
  5. ↑ "Ian Ridpath's Star Tales: Constellation Mythology and History". Ian Ridpath. 11 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Aralık 2016.
  6. 1 2 "Argo Navis". Ian Ridpath's Star Tales. 27 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Nisan 2025.
  7. ↑ "Constellation Families". SEDS. 5 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2011.
  8. ↑ "The Constellations to be viewed in each Quadrant". Royal Astronomical Society of Canada Calgary Centre. 18 Ocak 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ocak 2019.
  9. ↑ Russell, Henry Norris (1922). "The New International Symbols for the Constellations". Popular Astronomy. 30: 469. Bibcode:1922PA.....30..469R.
  10. ↑ "Constellations". Ian Ridpath. 11 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2023.
  11. 1 2 "NASA Dictionary of terms for Aerospace Use – table V, Constellations". NASA. 12 Ekim 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Mart 2009.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  • The Constellations 1 – Ian Ridpath'in IAU takımyıldızları tarihçesi. (İngilizce)
  • Ian Ridpath's Star Tales – Takımyıldız mitolojisi ve tarihçesi. (İngilizce)
  • VizieR – Strazburg Astronomi Veri Merkezi (CDS) takımyıldız sınır koordinatları arşivi. (İngilizce)