İçeriğe atla

Referans koordinat sistemi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Konuşlanma sistemi sayfasından yönlendirildi)

Fizikte referans koordinat sistemi (referans sistemi, referans çerçevesi veya gözlem çerçevesi), farklı zaman dilimlerinde nesnelerin konum ve yönelim gibi özelliklerini belirlemek ve ölçmek için kullanılan bir koordinat sistemini ifade etmektedir. Ayrıca bu özelliklerin temsilinde kullanılan kümelerini de içerebilmektedir. Daha zayıf bir anlamda, bir referans sistemi yalnızca koordinatları betimlememektedir, aynı zamanda bu sistemde hareket eden nesnelerin ayırt edilmesinde her zaman dilimi için aynı üç boyutlu alanları da tanımlamaktadır.

Einstein'ın görelilik teorisinde, koordinat sistemleri hareketli bir gözlemci ve gözlem altındaki olgu ya da olaylar arasındaki ilişkiyi belirtmek için kullanılır. Bu bağlamda bu ifade "referans çerçevesi" (ya da "gözlem çerçevesi") olarak belirtilir, ayrıca bu ifade mutlaka sıfır noktasında (orijinde) bulunması gerekmemesine rağmen gözlemcinin çerçeve içinde yer aldığını belirtmektedir. Bir göreli referans sistemi koordinat zamanını da içermektedir (ya da göstermektedir), bu durum birbirine karşı hareket eden göreli çerçevelere karşı tepki göstermemektedir. Bu durum da dolayısıyla mümkün olan tüm koordine zamanlarının eşitliğini savunan Galile göreliliğinden farklıdır.

Referans sisteminin farklı yönleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Referans sisteminin çeşitli anlamları arasında bir ayrıma duyulan ihtiyaç, çeşitli terimlerin ortaya çıkmasına sebebiyet vermiştir. Örneğin bazı zamanlar referans sisteminin çeşitleri bir destekleyici olarak kullanılmaktadır, mesela Kartezyen koordinat sistemi. Bazen hareket durumu, referans sisteminin dönmesi olarak vurgulanmıştır. Bazen ise düşünülen çerçevelere yönelik dönüşüm Galile referans sistemi olarak vurgulanmıştır. Bazen de çerçeveler kendi gözlem ölçeğine göre ayırt edilmektedir, örneğin makroskopik ve mikroskopik koordinat sistemleri gibi.

Burada, referans çerçevesi terimi gözlem ya da gözlem cihazlarının koordinat seçimi ya da karakterine bağlı olmaktan çok hareketin durumuna bağlı olarak kullanılmaktadır. Bu anlamda, bir referans çerçevesi bu çerçeveyle ilişkilendirilebilen koordinat sistemlerinin tüm çeşitlerindeki harekete bağlı olarak çalışılmasına fırsat vermektedir. Başka bir deyişle, bir koordinat sistemi hareket durumlarının birincil derecede endişe taşımadığı durumlarda kullanılabilmektedir. Örneğin, bir koordinat sistemi bir sistemin eşbakışımından (simetrisinden) yararlanmak için kullanılabilir. Hala geniş bir perspektif içinde, tabii ki fizikte birçok problemin denklemdirimleri; genelleştirilmiş koordinatlar, normal modlar veya özvektörleri içerebilmektedir ve bunlar yalnızca dolaylı olarak zaman ve mekanla ilişkili olan unsurlardır. Aşağıdaki tartışmada belirtilen gözlem çerçevelerinin çeşitli yönlerinin bırakılması önerisi oldukça yararlı görünmektedir. Bu nedenle biz gözlem çerçevelerini, koordinat sistemlerini ve gözlemsel cihazları bağımsız kavramlar olarak aşağıdaki gibi ayırabiliriz:

• Bir gözlem çerçevesi (durgun ya da durgun olmayan referans sistemi gibi) hareketin durumuna ilişkin olan fiziksel bir kavramdır.

• Bir koordinat sistemi ise matematiksel bir kavram olup, gözlemleri açıklamak için kullanılan dilin seçimi ile ilgilidir. Sonuç olarak, referans çerçevesi içindeki bir gözlemci herhangi bir koordinat sisteminin seçimini yönetebilir (Kartezyen, polar, kavisli, genelleştirilmiş, …) ve bunu da o referans sisteminde yapılan gözlemleri yorumlamak için kullanabilir. Koordinat sisteminin değiştirilmesi gözlemcinin hareket durumunu etkilemez ve bu nedenle gözlemcinin gözlem çerçevesinde bir değişiklik gerektirmez. Bu bakış açısı başka yerlerde de karşımıza çıkabilir. Bazı koordinat sistemlerinin diğer gözlem yöntemlerine göre daha iyi bir araç olduğu genellikle tartışılmamaktadır.

• Neyin gözlemleneceği ve bu gözlem için hangi gözlemsel ekipmanın seçileceği koordinat sisteminin seçimi ile gözlemcinin hareket durumundan bağımsızdır.

Aşağıda gözlem çerçevesi hareketlerinin ℜ ve çeşitli Öklid üç-boyutlu koordinat sistemlerinin (Öklid uzayı) kabul edilebilirliğine ilişkin alıntılar gösterilmektedir [R, R′, vs.]:

"Biz ilk olarak referans çerçevesinin ne olduğunu tanımlarız, çerçevenin kendisi gözlemci fikri ile ilgilidir: referans çerçevesi bazı anlamlarda, 'Gözlemci tarafından taşınan Öklid uzayı' olarak tanımlanmaktadır. Gelin bu tanımı daha matematiksel bir şekilde detaylandıralım: referans çerçevesi... gözlemcinin katı cisim hareketlerinin Öklid uzayındaki hareket kümeleridir. ℜ ile gösterilen çerçevenin gözlemci ile birlikte hareket ettiği varsayılmaktadır.… Parçacıkların uzamsal pozisyonları orijin noktası O olan bir R koordinat sistemi ile ℜ çerçevesine göreli olarak etiketlenmektedir. Eksenlerin karşılık gelen ve ℜ çerçevesinin katı cisim hareketlerini paylaşan kümesi, ℜ çerçevesinin fiziksel gerçekleşmesi olarak tanımlanır. Çerçevesindeki koordinatlar R ila R′ arasında her zaman dilimi için değişim gösterir ve bunlar aynı koordinat transformasyonu içerisindeki bu çerçevede fiziksel nicelikleri temsil eden içsel nesnelerdir (vektörler ve tensörler)."

Aynı zamanda ℜ ve [R, R′, vs.] kavramlarının birbirinden ayrılması için:

"Léon Brillouin tarafından da belirtildiği gibi, koordinatların matematiksel kümeleri ile fiziksel gözlem çerçeveleri arasında bir ayrım yapılması gerekmektedir. Bu tür bir ayrımın yok sayılması daha çok karmaşıklığa yol açabilecektir… Örneğin hız gibi bağımlı bileşenler fiziksel referans sistemine göre ölçülmektedir fakat seçilecek koordinat sistemine ilişkin denklemlerin belirlenmesinde özgürdür."

Ayrıca yine ℜ ve [R, R′, vs.] ayrımının yapılması:

"Bir gözlem çerçevesinin fikri koordinat sistemine göre gerçekten de farklılık göstermektedir. Çerçeveler farklı alanlarda (durma noktaları kümelerinde) veya zamanlarda (eşzamanlı olay kümeleri) tanımlandığı zaman çeşitlilik göstermektedir. Bu nedenle bir alanın, zamanın ya da eşzamanlı durma noktalarının fikri tamamen çerçeveye göre belirlenebilmektedir. Ancak orijinin kayması ya da uzay koordinatlarının mekansal dönüşümü yeni bir koordinat sisteminin oluşmasına sebebiyet verir. Dolayısıyla çerçeveler en iyi şekilde koordinat sistemleri sınıflarında sonuç vermektedir."

ve J. D. Norton tarafından:

"Özel ve genel görelilikteki geleneksel gelişmelerde bu çok farklı iki fikir arasındaki ayrımın yapılmaması alışkanlık haline gelmiştir. Bunlardan ilki, koordinat sistemi kavramının yalnızca uzaysal boyutlarda dört farklı düzlem olarak atanmasıdır. İkincisi olan referans çerçevesi ise bu gibi sayıları atamak için kullanılan idealleştirilmiş bir sistem anlamına gelir. [...] Gereksiz kısıtlamalardan kaçınmak için bu metrik kavramları düzenlemeyi yok sayabiliriz. [...] Bizim amaçlarımız açısından özel önem taşıyan nokta, her referans sisteminin uzayzmandaki her olay için belirli bir hareket durumuna sahip olmasıdır. [...] Özel görelilik bağlamında kaldığımız ve kendimizi eylemsiz hareket içindeki gözlem çerçeveleriyle sınırlandırdığımız sürece, eylemsiz referans çerçevesi ile eylemsiz koordinat sistemi arasındaki fark çok büyük bir önem taşımaz. Fakat özel görelilikte dahi düzensiz (ivmeli) hareket içindeki bir referans çerçevesini düşünmeye başladığımız anda bu konforlu durumumuz derhal sona erer. [...] Daha yakın dönemlerde, Einstein'ın uygulamasındaki bariz belirsizliklerin anlaşılmasıyla birlikte referans çerçevesi kavramı, koordinat sisteminden ayrı bir yapı olarak yeniden ortaya çıkmıştır."

Bu tartışma Brading ve Castellani tarafından basit uzay-zaman koordinat sistemleri bağlamında ele alınmıştır. Genelleştirilmiş koordinatlar kullanılan koordinat sistemlerinin uzantısı Hamilton ve Lagrange tarafından formüle edilen kuantum alan teorisi, klasik göreli mekanik ve kuantum kütleçekimi temellerini ortaya koymaktadır.

Koordinat sistemleri

[değiştir | kaynağı değiştir]

"Koordinat sistemi" terimi (özellikle fizikçiler tarafından) teknik olmayan anlamda kullanılsa da, "koordinat sistemi" terimi matematikte ve bazen de fizikçilerin anlatmak istediği durumlarda kesin bir anlama sahiptir.

Matematikteki bir koordinat sistemi bir cebir ya da geometri yönünü temsil etmektedir, daha özel olarak ise bir manifold özelliğidir (örneğin fizikte, uzay veya durum alanlarının bir konfigürasyonudur). Bir n-boyut düzleminde bir r noktasının koordinasyonu temel olarak bir n sayı kümesinden oluşmaktadır:

𝐫=[x1, x2, … ,xn] .

Genel Banach uzayında bu numaralar (örneğin) Fourier serisi gibi işlevsel bir genişleme katsayısını ifade etmektedir. Fiziksel bir problemde, bunlar uzay koordinatları veya normal mod genlikleri olabilmektedir. Bir robot tasarımında göreli dönme açıları, doğrusal yer değiştirmeler ya da bağlantı deformasyonu olarak ifade edilebilirler. Biz burada bu koordinat sisteminin bir Kartezyen koordinat sistemi ile ilgili olabileceğini varsaymaktayız:

xj=xj(x, y, z, …) ,    j=1, … , n 

burada x, y, z vs.'ler noktanın n Kartezyen koordinatlarıdır. Bu işlevlere göre, koordinat yüzeyleri ilişkiler tarafından tanımlanmaktadır:

xj(x,y,z,…)=constant ,    j=1, … , n .,

Bu yüzeylerin kesişimi koordinat çizgilerini ifade etmektedir. Seçilen bir noktada, o noktadaki koordinat çizgilerinin kesişim tanjantı temel vektör dizilerini {e1, e2, …, en} olarak tanımlamaktadır. Bu da:

𝐞i(𝐫)=limϵ→0𝐫(x1, …, xi+ϵ, …, xn)−𝐫(x1, …, xi, …, xn)ϵ ,

Bu değerler birim uzunlukta birimboylandırılabilir. Daha fazla ayrıntı için curvilinear koordinatları inceleyiniz.

Koordinat yüzeyleri, koordinat çizgileri ve temel vektörler koordinat sisteminin bileşenleridir. Temel vektörler her noktada dik ise, koordinat sistemi dik bir koordinat sistemi olarak ifade edilir.

Koordinat sisteminin bir diğer önemli ögesi de onun metrik tensörüdür. Bu da kendi koordinatı bağlamında koordinat sistemindeki yay uzunluğu olan ds'yi belirlemektedir:

(ds)2=gik dxi dxk ,

Tekrarlayan alt indisler toplanmaktadır.

Bu ifadelerden de anlaşılacağı gibi, bir koordinat sistemi matematiksel bir yapı olmakla birlikte aksiyomatik bir sistemin parçasıdır. Koordinat sistemleri ve fiziksel hareket arasında hiçbir zorunlu bağlantı yoktur (veya herhangi bir ilişki boyutu bulunmamaktadır). Ancak koordinat sistemleri koordinat olarak zamanı içerebilir ve hareketi betimlemek için kullanılabilir. Bu nedenle, Lorentz dönüşümleri ve Galile dönüşümleri koordinat dönüşümleri olarak ifade edilebilir.

Gözlem çerçevesi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Gözlem çerçevesi, genellikle fiziksel bir referans çerçevesi ya da sadece bir çerçeve olarak tanımlanır ve gözlemci ya da gözlemcinin hareket durumuna ilişkin fiziksel bir kavramdır. Biz burada Kumar ve Barve tarafından ifade edilen görüşü benimsemekteyiz: bir referans çerçevesi yalnızca onun hareket durumuna göre tanımlanmaktadır. Ancak burada bir görüş birliği yoktur. Özel görelilikte ayrım bazen bir gözlemci ve bir çerçeve arasında yapılır. Bu bakış açısına göre bir çerçeve, zamansal vektöre dik uzayımsı vektörler kümesinin ortonormal sağ el olarak kullanımı için bir gözlemci ve bir koordinat kafesidir. Bu kısıtlı görünüm burada kullanılmamaktadır ve evrensel görelilik tartışmalarında bile kabul edilmez. Genel görelilikte koordinat sistemlerinin genel kullanımı yaygındır (bkz: örneğin, yalıtılmış bir alan dışında kütleçekim alanı için Schwarzschild çözümünün kullanımı).

Referans çerçevesinin iki türü vardır: İvmelenen ve ivmelenmeyen. Bir ivmelenmeyen referans çerçevesi tüm fizik yasalarının basit biçimlerini aldığı şekilde tanımlanmaktadır. Özel görelilikte bu çerçeveler Lorentz dönüşümleri ile ilgilidir, bunlar da hızla parametrelendirilmektedir. Newton mekaniğinde, daha kısıtlı bir tanım Newton'un birinci yasasının geçerliliğini gerektirmektedir, bununla da bir Newton eylemsiz (ivmelenmeyen) referans sistemi, serbest bir parçacığın sabit bir hızda düz bir çizgide hareket ettiğini ya da durduğunu belirtmektedir. Bu çerçeveler Galile dönüşümleri ile ilgilidir. Bu göreli ve Newton dönüşümleri Poincaré grubu ve Galile grubunun temsilleri açısından genel boyut alanlarında ifade edilmiştir.

İvmelenmeyen çerçevenin aksine ivmelenen bir referans çerçevesinde, gözlemlerin açıklanabilmesi için eylemsizlik kuvvetlerinin (kurgusal kuvvetler) hesaba katılması gerekmektedir. Buna yönelik bir örnek olarak, Dünya'nın yüzeyinde bir noktada merkezi olan referans çerçevesi verilebilir. Bu referans sistemi Dünya'nın merkezi etrafında döner ve bu da Coriolis kuvveti, merkezcil kuvvet ve çekim kuvveti olarak bilinen kuvvetleri devreye sokmaktadır.

Ölçüm cihazı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir referans çerçevesinin bir başka yönü de çerçeveye eklenen ölçüm cihazının rolüdür (örneğin saatler ve cetveller). Bu soru burada ele alınmamaktadır ve kuantum mekaniğinin özel ilgisine sahiptir, bu alanda gözlemci ve ölçüm arasındaki ilişki halen tartışılmaktadır (bkz. Ölçüm problemi). Fizik deneylerinde, laboratuvar ölçüm cihazlarının sahip olduğu referans çerçevesi genellikle laboratuvar çerçevesi olarak ya da basitçe "lab çerçevesi" olarak adlandırılmaktadır. Buna bir örnek de bir parçacık hızlandırıcı için parçacıkların hareketsiz olduğu algıçlardaki çerçeveler olacaktır. Bazı deneylerdeki lab çerçevesi ivmelenmeyen bir çerçevedir fakat mutlaka öyle olması gerekmemektedir. (Örneğin birçok fizik deneyinde Dünya yüzeyindeki laboratuvar ivmelenmeyen bir referans çerçevesi değildir.) Parçacık fiziği deneylerinde, hesaplandıkları yerde lab çerçevesinden parçacıkların enerjilerini ve momentumlarını dönüştürmek kullanışlıdır, bazen sadeleştirilen ölçümlerde momentum çerçevesinin merkezine "COM (center of momentum frame) çerçevesi" denir, çünkü potansiyel olarak COM çerçevesi içinde mevcut olan kinetik enerji yeni parçacıklar üretmek için gerekecektir.

Bu bağlamda, saatler ve cetveller düşüncede gözlemcinin ölçüm cihazlarını tanımlamak için kullanılmaktadır. Uygulamada ise vakumun doğasına bağlı olan çok daha karmaşık ve dolaylı metrolojilerle yer değiştirir ve standart modele göre çalıştırılan, kütleçekimsel zaman genişlemesinin düzenlenmesi için gerekli olan atomik saatleri kullanmaktadır (bkz. Saniye, metre ve kilogram).

Aslında Einstein, saat ve cetvellerin yalnızca pratik ölçüm aletleri olduğunu hissetmişti ve bunların atom ya da moleküller gibi daha temel varlıklarla değiştirilmesi gerektiğini düşünmüştü.

İvmelenmeyen referans sistemi örnekleri

[değiştir | kaynağı değiştir]
Şekil 1: İki araba farklı ama sabit hızlarla hareket ediyor. Duran ivmelenmeyen referans sistemi S yolun üzerine yerleştirilmiş durumdadır, hareketli ivmelenmeyen S′ referans sistemi birinci arabaya yerleştirilmiştir.

Günlük yaşamda yaygın bir durum düşünün. İki araç bir yol boyunca ilerliyor, ikisi de sabit hızlarla hareket ediyor. Bkz Şekil 1. İlk anda, aralarında 200 metre mesafe bulunuyor. Öndeki araç 22 m/s hızla hareket ederken arkadaki araç ise 30 m/s hızla hareket ediyor. Eğer arkadaki aracın öndekini yakalama süresini bulmak istersek, düşünmemiz gereken üç farklı referans sistemi bulunmaktadır. İlk olarak, araçları yol kenarından gözlemleyebiliriz. Buradaki referans sistemine S diyelim. Biz burada yolun kenarında duruyoruz ve ikinci arabanın bizi geçtiği anda bir kronometreyi çalıştırıyoruz, yani bu çalıştırma işi de aralarındaki mesafe d = 200 m olduğu zaman gerçekleşmektedir. İki araba da ivmelenmediği için, onların konumlarını aşağıdaki denklemlerden hesaplayabiliyoruz, burada t süre sonunda ilk aracın konumunu, ikinci denklem ise t süre sonunda ikinci aracın konumunu belirtmektedir:

x1(t)=d+v1t=200 + 22t ;x2(t)=v2t=30t

Bu denklemlerde t=0 anında birinci araç yolun 200 m ilerisindeyken ikinci aracın bizim yanı başımızda olduğu varsayılmaktadır. Buradan yakalama anındaki zamanı hesaplayabiliriz. Böylece x1=x2 varsayımında bulunup t'yi,

200+22t=30t
8t=200
t=25saniye

olarak hesaplayabiliriz.

Alternatif olarak, ilk arabada bulunan referans sistemi S′ü seçebiliriz. Bu durumda, ilk araç duruyor kabul edilirken ikinci araç arkadan v2 − v1 = 8 m / s hızıyla yaklaşmaktadır. İlk aracı yakalayabilmesi için gerekli olan zaman d/v2 − v1 = 200/8 s olacaktır ve bu da 25 saniyedir. Uygun referans sistemi seçildiğinde problemin ne kadar kolay çözüldüğüne dikkat ediniz. Üçüncü uygun referans sistemi ikinci arabaya göre seçilebilir. Bu da az önce tartışılan çerçeveye benzerlik göstermektedir ve bu durumda ise ikinci araç duruyor kabul edilirken ilk araç 8 m / s hızla geriye doğru gelmektedir.

Burada karmaşık bir şekilde hareket edilirken dönen ve ivmelenen bir referans sistemi seçilebilirdi fakat bu seçim problemi gereksiz yere daha da zorlaştıracaktır. Ayrıca şu da bilinmelidir ki, bir koordinat sisteminde gerçekleştirilen ölçümleri başka koordinat sistemlerine dönüştürmek mümkündür. Örneğin kol saatinizin yerel saate göre 5 dakika daha önde olduğunu düşünebilirsiniz. Eğer bu durumun farkında iseniz, birileri size saati sorduğunda saatinize bakıp gördüğünüz süreden 5 dakika eksik olan saati söylemeniz gerektiğini bilirsiniz. Bir sistem hakkında bir gözlemcinin yaptığı hesaplamalar gözlemcinin referans sistemine bağlıdır (örneğin otobüs saat 3'te varıyorken siz 3'ü 5 geçe vardığını düşünebilirsiniz).

Şekil 2

İki gözlemcinin sadece yönelimini içeren basit bir örnek için, kuzey-güney doğrultulu bir yolda iki insanın karşılıklı durduğunu varsayalım. Bkz. Şekil 2. Bir araba güneye doğru yanlarından geçmektedir. Doğuya bakan kişi için araba sağa doğru hareket etmektedir. Ancak batıya bakan kişi için araba sola doğru hareket etmektedir. Bu durum, iki kişinin de sistemi incelerken farklı referans sistemleri kullanmasından kaynaklanmaktadır.

Göreli hareketteki gözlemcileri içeren bir örnek için, yol kenarında durup sağdan sola geçen bir arabayı izleyen Ahmet'i düşünelim. Kendi referans sisteminde Ahmet durduğu noktayı orijin, yolu x ekseni ve baktığı yönü pozitif y ekseni olarak tanımlamaktadır. Ona göre araba pozitif x ekseni yönünde v hızı ile hareket etmektedir. Ahmet'in referans sistemi ivmelenmeyen (eylemsiz) bir çerçeve olarak kabul edilir (Dünya'nın dönüşü ve yer çekimi ihmal edildiğinde).

Şimdi ise arabayı kullanan Burcu'yu düşünelim. Burcu, referans sistemini seçerken, durduğu noktayı orijin olarak tanımlamaktadır, sağ tarafındaki yönü pozitif x ekseni olarak ve önündeki yönü ise pozitif y ekseni olarak tanımlamaktadır. Bu referans sisteminde durağan olan Burcu'dur ve onun etrafındaki Dünya da dönmektedir – örnek olarak o Ahmet'i geçmiştir ve onu v hızıyla negatif y ekseni boyunca ilerliyor görmektedir. Eğer kuzeye doğru sürüyorsa, kuzey taraf pozitif y ekseni yönüdür; eğer doğuya sürüyorsa doğu, pozitif y ekseni olacaktır.

Son olarak, ivmelenen gözlemcilere ek olarak, Canan'ın arabasını hızlandırdığını düşünelim. Onu geçtiği zaman, Ahmet onun ivmesini hesaplamak isterse negatif x yönünde a ivmesiyle gittiğini gözlemleyecektir. Canan'ın ivmesi sabit olarak varsayılırsa, Burcu'nun hesaplayacağı ivme ne olur? Eğer Burcu'nun hızı v sabit ise onun referans sistemi ivmelenmeyen olacaktır ve referans sisteminde kendi ivmesini de Ahmet ile aynı olarak hesaplayacaktır, negatif y yönünde a ivmesi ile. Ancak, eğer negatif y yönünde A ivmesi ile hızlanıyorsa (diğer bir deyişle, yavaşlıyorsa), Canan'ın ivmesini negatif y yönünde a′ = a − A olarak hesaplayacaktır – ve bu ölçümün değeri Ahmet'ten biraz daha düşük olacaktır. Benzer şekilde, pozitif y-yönünde hızlanıyor ise (hızlanıyorsa), Canan'ın ivmesini negatif y yönünde a′ = a + A olarak hesaplar – bu da Ahmet'in değerinden biraz daha büyük olacaktır.

Gözlem çerçeveleri özel görelilik için özellikle önemlidir, çünkü bir referans sistemi ışık hızının önemli bir kısmıyla ilerliyorsa, o çerçevedeki zaman akışı mutlaka başka bir çerçeve içinde geçerli olmayacaktır. Işık hızı, buradaki hareketli gözlem çerçeveleri arasında tek gerçek sabit olarak kabul edilecektir.

Yukarıda yapılan çeşitli ivmelenmeyen gözlem çerçevelerine ilişkin hesaplamaların öğrenilmesi önemlidir. Newton, örneğin, aşağıdaki örnekte olduğu gibi evrensel zamanı baz almıştır. Diyelim ki iki adet saatiniz var, ikisinin de saniye geçişleri aynı olsun. Onları aynı zamanı göstermeleri için eşzamanlı hale getirirsiniz. Daha sonra iki saati birbirinden ayırarak birinin diğerine göre daha hızlı ilerlemesini sağlayalım, diğerine doğru sabit bir hızla yaklaştığını düşünelim. Newton'a göre, bu iki saat de aynı oranda saniye geçişlerine sahiptir ve ikisi de aynı zamanı gösterecektir. Newton bir referans sistemi içinde ölçülen zaman oranının diğerindeki zaman oranı ile aynı olması gerektiğini söyler. Bu da evrensel zamanı gösterir ve diğer tüm gözlem çerçevelerindeki zamanlar onların konum ve hızlarına bağlı olmadan evrensel zamanı işaret edecektir. Bu zaman kavramı ve eşzamanlılık daha sonra Einstein tarafından görelilik kuramına göre (1905) fiziksel yasalar ve anlatım ekonomisinin evrensel doğasına dayanan ivmelenmeyen gözlem çerçeveleri arasındaki dönüşümleri geliştirdiği yerde üretilmiştir (Lorentz dönüşümleri).

İvmelenmeyen gözlem çerçevesinin tanımının üç boyutlu Öklid uzayına göre uzayabileceği unutulmamalıdır. Newton burada bir Öklid uzayı varsaymıştır fakat genel görelilik eğri uzayzaman geometrisini kullanmaktadır. Bunun neden önemli olduğunu gösteren bir örnek olarak, gelin bir elips geometrisi düşünelim. Bu geometride, bir "serbest" parçacık jeodezik bir yol üzerinde sabit hızla hareket etmekte ya da durmaktadır. İki serbest parçacık da düzlemin aynı noktasından harekete başlayabilir, farklı yönlerde sabit hızlarla hareket edebilir. Belli bir süre sonra, iki parçacık elipsoitin karşı tarafında çarpışır. İki "serbest" parçacık da sabit hızla hareket eder, burada herhangi bir dış kuvvet etki etmemektedir. Herhangi bir ivme oluşmamıştır ve bu yüzden Newton'un ilk kanunu geçerliliğini korumuştur. Bu durum, parçacıkların ivmelenmeyen bir referans sisteminde olmasından kaynaklanır. Herhangi bir kuvvet etki etmediği için, bu iki parçacık birbirlerini yeniden karşılamak için bir durum geometrisi oluşturmuştur. Benzer bir şekilde, şimdi uzay-zaman olarak bilinen dört boyutlu geometrinin var olduğuna inanılmaktadır.

İvmelenen çerçeveler

[değiştir | kaynağı değiştir]

Burada ivmelenen ve ivmelenmeyen gözlem çerçeveleri düşünülmektedir. Bu çerçeveler arasındaki temel farklılık aşağıda da tarif edildiği gibi ivmelenen çerçevelerdeki gerçek olmayan kuvvetler için bir ihtiyaçtır. İvmelenen bir referans sistemini üslü harflerle (x′,y′,a′) gösterebiliriz. İvmelenmeyen bir sistemin orijininden ivmelenen sistemin orijinine uzanan vektör 𝐑 ile gösterilsin. Her iki çerçevenin de ilgi noktası verilmişken, ivmelenmeyen orijinden bu noktaya giden vektör 𝐫, ivmelenen orijinden giden ise 𝐫′ şeklinde ifade edilir. Buradan:

𝐫=𝐑+𝐫′

İlk ve ikinci türevleri alındığında:

𝐯=𝐕+𝐯′
𝐚=𝐀+𝐚′

Buradaki 𝐕 ve 𝐀 ivmelenmeyen sisteme göre sistemin hızı ve ivmesidir, 𝐯 ile 𝐚 ise yine ivmelenmeyen çerçeveye göre noktanın hızı ve ivmesidir. Dönüşüm denklemleri sağlandığında Newton'un birinci yasasını şu şekilde yazabiliriz:

𝐅=m𝐚=m𝐀+m𝐚′

Bir kuvvet etki etmeden hareketin ivmelenmesi nedeniyle bir eylemsizlik belirtisi mevcuttur. Eğer bir elektrik arabası kendi pil sistemini şarj etmeye yönelik tasarlanmış ise yavaşlama frenlemenin başlatılmasına bağlı olduğu zaman piller yeniden şarj edilir, burada da ivmelenmenin belirtisinin fiziksel gücü ortaya çıkmaktadır. Ancak ivmelenmenin belirtisi hızlanmayı engellememektedir (ya da yavaşlamayı), ivmelenmenin belirtisi nedeniyle kuvvete bağlı hız değişimi ortaya çıkmaktadır. Dönen bir referans sistemi perspektifinden ivmelenmenin belirtisine bakıldığında bir kuvvet uygulandığı görülür (hem merkezcil, hem de nesnenin hareketi için ortagonal yönde, Coriolis etkisi). İvmelenen referans sistemlerinin yaygın bir türü de hem dönen hem ötelenen çerçeve türüdür (buna örnek olarak bir CD'ye bağlı referans sistemidir). Bu düzenleme, aşağıdaki denkleme yol açar (türev için kurgusal kuvvet konusunu inceleyiniz):

𝐚=𝐚′+𝝎˙×𝐫′+2𝝎×𝐯′+𝝎×(𝝎×𝐫′)+𝐀0

Ya da, ivmelenen çerçevedeki ivmeyi çözmek için;

𝐚′=𝐚−𝝎˙×𝐫′−2𝝎×𝐯′−𝝎×(𝝎×𝐫′)−𝐀0

Verilen bir m kütlesi ile çarpıldığında;

𝐅′=𝐅physical+𝐅'Euler+𝐅'Coriolis+𝐅'centrifugal−m𝐀0

burada:

𝐅'Euler=−m𝝎˙×𝐫′ (Euler kuvveti)
𝐅'Coriolis=−2m𝝎×𝐯′ (Coriolis kuvveti)
𝐅'centrifugal=−m𝝎×(𝝎×𝐫′)=m(ω2𝐫′−(𝝎⋅𝐫′)𝝎) (Merkezkaç kuvveti)