Kemalpaşa, Artvin

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Kemalpaşa
Artvin'in Türkiye'deki konumu
Artvin'in Türkiye'deki konumu
Ülke Türkiye
İl Artvin
Coğrafi bölge Karadeniz Bölgesi
İdare
 • Belediye başkanı Ergül Akçiçek (CHP)
Rakım 252 m (826 ft)
Nüfus
 (2018)
 • Toplam 9,537
 • Kır
3,288
 • Şehir
5.832
Zaman dilimi UTC+03.00 (TSİ)
Posta kodu 08610
İl alan kodu 466

Kemalpaşa, Artvin'in bir ilçesi ve bu ilçenin merkezidir.

Gürcistan sınırı yakınında Karadeniz kıyısında yer alır. Hopa ilçesine bağlı bir köy iken, 1987 yılında belde[2][3] 2017 yılında ise yayımlanan KHK ile ilçe oldu.[4]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Yakın zamanlara kadar bir köy olan Kemalpaşa’nın bilinen en eski adı Makriali’dir. Gürcücede bu şekilde (მაკრიალი) yer alan bu adın, Yunancada “uzun yalı” demek olan Makrigialos’tan geldiği sanılır.[5][6] Tam tersine Gürcüce ya da Megrelce Makriali adının; Yunancada Makrigialos biçimini almış olabileceğine ilişikin görüş de vardır.[7] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda bölgeyi ele geçiren Rusların 1886 tarihli kayıtlarında ise Makrial (Макриал) olarak verilmiştir.[8]

Bir Laz yerleşmesi olan Kemalpaşa’nın Lazca adıysa Noğedi’dir (ნოღედი) ve bu kelime “çarşı” anlamına gelir. Bu adlandırma; dağınık bir yerleşime sahip olan Karadeniz Bölgesi'nde, çarşısı da olan toplu bir yerleşime yakıştırılmış da olabilir. Öte yandan kaynaklarda Atina (Pazar) ilçesine bağlı bir köy olarak geçen Noğadiha ya da Noğadiya'nın Noğedi'ye benzerliği dikkat çekicidir. Öyle ki Harf İnkılâbı'nın yapılacağı 1928 senesinde Arap alfabesi ile yazılmış "Son Teşkilât-ı Mülkiyede Köylerimizin Adları" adlı kitapta Noğadiha (نوعهديخه), 1933'te Dâhiliye Vekâleti tarafından yayımlanan "Köylerimiz" adlı kitapta da Noğadiya olarak verilmiştir.[9][10]

Türkçeye Makriyal olarak geçen köyün adı; Osmanlıca Türkçesi kullanılırken de Makriyal (ماقريال) olarak yazılıyordu.[11] Makriali köyünün adı; yukarıda zikredilen 1928 tarihli Son Teşkilât-ı Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı kitapta Kemalpaşa (كمال پاشا) olarak da geçer.[12] Bu kayıt, köyün adının 1928’den önce değiştirilmiş olduğunu göstermektedir.

Kemalpaşa Osmaniye Köprüsü. Fotoğraf: Caba Labadze

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Tao-Klarceti’nin bir parçası olan Lazeti’de yer alan Makriali’nin kuruluşuna ilişkin bilgi yoktur. Bununla birlikte bu yerleşim biriminin bulunduğu bölgeden hareketle Antik Çağda Kolheti’deki yerleşim yerlerinden biri olma ihtimali vardır. Makriali’de günümüze ulaşan kilise kalıntılarından hareketle, buranın 16. yüzyılda Osmanlıların eline geçmesinden önce, hatta bölgede Hristiyanlığın yayıldığı İS 4. yüzyıldan itibaren bir yerleşme olduğu söylenebilir.[5] Makriali’nin bulunduğu yöre, erken ortaçağda Gürcü Krallığı sınırları içinde yer alırken 11. yüzyılda Karadeniz kıyısına kadar inen Büyük Selçukluların istilası uğradı. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe-Saatabago ile Guria Prensliği arasında arada bir el değiştirdi. Haziran 1367'de, Gürcü Kralı V. Bagrat ile Trabzon İmparatorluğu prensesi Anna'nın kraliyet düğünü Makriali Kilisesi'nde yapıldı. Makriali, İmereti Krallığı'na bağlı Guria Prensliği idaresindeyken, 1547'de Osmanlıların eline geçti. Osmanlıların Karadeniz kıyısında kurdukları Lazistan Sancağı içinde yer aldı.

Makriyal, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağına bağlı Gönye kazasının köylerinden biriydi. 1876 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi'ne göre köy 75 haneden oluşuyordu. Köyün nüfusu ise, 180 kişi olarak olarak verilmiştir.[13] Salnamede belirtilmemiş olmakla birlikte bu tarihte Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Makriyal köyünün nüfusunun yaklaşık 360 kişiden oluştuğu söylenebilir.

Makriali, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla Osmanlı Devleti tarafından Rusya İmparatorluğu’na bırakıldı. Rus idaresi altında Batum sancağına (okrug) bağlı Gonio kazası (uçastok) içinde bir köydü. 1886 sayımına göre Makriali’de 696 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 486’sı Laz, 210’u Ermeni olarak kaydedilmişti.[8] 1876 tarihli salnamede Ermeni nüfusa ilişkin bir kaydın olmaması, Ermenilerin Rus idaresi sırasında Makriyali'ye yerleştirilmiş olduğunu göstermektedir.

19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren bölgede bulunan Rus ordusunun I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru çekilmesinin ardından Makriali, 1918-1921 arasında bağımsız Gürcistan sınırları içinde kaldı. 1921'de, Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Türk kuvvetleri de Makriali’nin içinde yer aldığı bölgeyi fiilen ele geçirdi. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla Makriali’nin de bağlı olduğu Artvin ile Ardahan Türkiye'ye bırakıldı.[14]

Makriali’deki en önemli tarihsel yapı, Makriali Kilisesi olarak bilinen köy kilisesidir. Tek nefli bir yapı olan kilise duvar resimleriyle bezenmişti. Bu duvar resimlerinden geriye sadece izleri kalmıştır. Bir kısmı bugün de ayakta olan kiliseye batı tarafından bitişik bir yapı yer alır. Deniz kıyısında yer alan kiliseye bitişik yüksekçe bu yapının deniz feneri işlevine sahip olduğu sanılır. Gürcü Kralı V. Bagrat ile Trabzon İmparatorluğu prensesi Anna Haziran 1367'de bu kilisede evlenmişlerdir. Bugüne izi kalmasa da Makriali’de bir kilisenin daha bulunduğu bilinmektedir. Kasaba sakinleri eskiden kasabada başka bir kilisenin varlığını teyit etmekle birlikte bugün kilisenin yerinin neresi olduğu bilinmemektedir.[15]

Kemalpaşa'daki cami. Fotoğraf: Caba Labadze

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

İlçenin iklimi, Türkiye'de Karadeniz ikliminin etki alanı içerisindedir ve her mevsim yağış alır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Yıllara göre belde nüfusları[16]
1990 2.658
2000 4.124
2007 4.597
2008 4.519
2009 4.480
2010 4.794
2011 4.894
2012 4.942
2013 5.216
2014 5.182
2015 5.176
Yıl Toplam Şehir Kır
2017[17] 8.786 5.166 3.620
2018[17] 9.537 6.482 3.055
2019[17] 9.224 6.101 3.123
2020[17] 9.120 5.832 3.288

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

İlçenin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayalıdır. Sarp Sınır Kapısı ilçe sınırlarında bulunduğu için son yıllarda sınır ticareti gelişmiş ve Gürcistan vatandaşlarının alışveriş merkezi haline gelmiştir.

Belediye başkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Seçildikleri yıllara göre

Belediye Başkanları

2019 Ergül Akçiçek (CHP) İlçe

belediyesi

2014 Ergül Akçiçek (CHP) Belde

belediyesi

2009 Yalçın Emiralioğlu (CHP)
2004 Yalçın Emiralioğlu (CHP)
1999 Sadık Şahin (ANAP)
1994 Asım Aydın (SHP)
1989 Asım Aydın (SHP)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Kemalpasa, Turkey Page" (İngilizce). Fallingrain.com. 26 Ocak 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2014. 
  2. ^ "Belediye Kurulmasına Dair Kararlar" (PDF). Resmî Gazete. 26 Aralık 1987. 21 Mart 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Şubat 2021. 
  3. ^ Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi
  4. ^ "Yeni KHK ile iki belde ilçe yapıldı!". milliyet.com.tr. 11 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2020. 
  5. ^ a b Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 177, ISBN 9789941478178.
  6. ^ Özhan Öztürk, Karadeniz - Ansiklopedik Sözlük, 2005, 2 cilt, s. 810, ISBN 9789756121009.
  7. ^ “Kemalpaşa (Noğedi/Makriali)’nin Tarihçesi Dünü ve Bugünü”[ölü/kırık bağlantı]
  8. ^ a b ""Gonio kazası (1886 Yılı)" (Rusça)". 24 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Şubat 2020. 
  9. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 619.
  10. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, 1933, İstanbul, s. 583.
  11. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 187.
  12. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 622.
  13. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 381, ISBN 9789157871117.
  14. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
  15. ^ Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 176-177, ISBN 9789941478178.
  16. ^ "Kocadere Belediyesi". YerelNet.org.tr. 10 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Aralık 2016. 
  17. ^ a b c d
    • "Merkezi Dağıtım Sistemi" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 
    • "Kemalpaşa Nüfusu - Artvin". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021. 
    • "Artvin Kemalpaşa Nüfusu". Nufusune.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2020.