Holosen klimatik optimum

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Bu dönem de Kuzey Yarımküre'de yaşanan sıcaklık artışının dünyanın yörüngesin de meydana gelen değişikliklerle ilgili olduğu düşünülmektedir. Yapılan hesaplamalar 9 bin yıl önce dünyanın dönme eksenine olan eğimin 24˚olduğunu ve dünyanın yörüngesinde güneşe en yakın olduğu tarihin Temmuz ayının sonlarına rastladığını göstermektedir. Bu durum güneş radyasyonunun enlemlere ve mevsimlere dağılımını değiştirmiş, Kuzey Yarımküre'de 35˚K enleminde yaz gün dönümü sırasında yeryüzüne ulaşan güneş radyasyonu miktarı günümüze göre %7.2 artarken, kış gün dönümü sırasında 70˚K enlemlerinde %7.5 azalmıştır. Bu değişim günümüzden 9 bin yıl önce 60˚K enlemlerinde bulunan bir yerin günümüze göre Temmuz ayında m² ye 60 walt daha fazla enerji alması anlamına gelmektedir. Kuzey Yarımkürede yaz ve sonbahar mevsimlerinin daha sıcak, kış ve ilkbahar mevsimlerinin daha soğuk geçmesi nedeniyle mevsimlik sıcaklık farkları artmıştır. Yaz mevsiminde alınan radyasyon miktarındaki bu artışın sıcaklıklar üzerine etkisi buz-albedo, deniz buzu- yalıtım ve tayga-tundra pozitif geri besleme mekanizmaları ile daha da kuvvetlenmiştir. 9 bin yıl önce yüksek enlemlerde alınan fazla enerjinin okyanuslarda depolanması sonucu Kuzey Buz Deniz'inde yüzey sularında sıcaklığın günümüze göre 1 ile 5˚C, Güney Yarımküre'nin yüksek enlemlerinde ise 0.5 ile 1.5˚C daha yüksek olduğu tahmin edilmektedir.

Şekil 1.

Oluşturulan küresel  okyanus-atmosfer dolaşım modelleri,günümüzden 6 bin yıl önce Orta Holosen ’de Kuzey Yarımkürede mevsimlik sıcaklık farklılıklarının arttığını, tropiklerde Walker Dolaşımının güçlendiğini, Orta Pasifik’te yağışlar azalırken, Hindistan ve Avustralya'da Musonların şiddetlendiğini göstermektedir.

Eski iklim çalışmaları, Holosen Klimatik Optimumu sırasında Avrupa Alpler'i, Kayalık Dağlar’ı ve Arktik bölge de buzulların önemli ölçüde geri çekildiğini göstermektedir.İsviçre Alplerindeki bazı buzullar üzerinde yapılan araştırmalar, günümüzden 9200,7450-6650 ve 6200-5650 yılları arasına karşılık gelen 3 dönemde   buzulların geri  çekildiğini göstermektedir. Holosen Optimumuna karşılık gelen bu dönemlerde yağışın değişmediği ancak yaz mevsimi sıcaklıkların ortalama 1,8°C arttığı sonucuna ulaşılmıştır. Buzulda görülen bu değişim, Orta Holosen ‘de yaz mevsiminde alınan güneş radyasyonu miktarındaki artış ve buna bağlı olarak daha yüksek yaz sıcaklıkları ile uyumludur.

Şekil 2.

Polen analizleri daha yüksek yaz sıcaklıkları nedeniyle Sibirya’da orman sınırının, bugünkü sınırına göre 200 km kuzeye kaydığını göstermektedir. Yüksek enlemlerde bitki örtüsünde görülen bu değişim yükselen yaz sıcaklıkları yanında, vejetasyon geri besleme mekanizmasının katkısı ile açıklanmıştır. Bilindiği gibi daha önce karla kaplı yüzeylerin bitki örtüsü ile kaplanması zeminin albedo oranını azaltmakta ve böylece başlayan ısınma eğilimi daha da kuvvetlenmektedir.

Klimatik Optimum ’da Kuzey Yarımküre'de iklim koşullarının büyük ölçüde değiştiği bir başka bölge günümüzde dünyanın en büyük çölünün yer aldığı Kuzey Afrika’dır. Klimatik Optimum sırasında kuzey yarımkürenin yaz mevsimin daha sıcak geçmesi,Tropikler Arası Karşılaşma Kuşağının (ITCZ) kuzeye doğru yer değiştirmesine yol açmış, bu durum Afrika’da ki muson sisteminin kuvvetlenerek 600km kuzeye kayması ile sonuçlanmıştır. ITCZ ve muson sisteminin kuzeye doğru yer değiştirmesi ile Afrika’nın doğusunda ki Rift Vadisi, Sahel, özellikle Atlas Dağları daha çok yağış almıştır. Paleobotanik veriler, günümüzde 18˚K enlemine kadar uzanan savan vejetasyonunun Klimatik Optimum‘da 23˚K enlemine kadar uzandığını göstermektedir. Bu durum Sahra Çölü'nün güneyinde taban suyunun yükselmesine, tektonik depresyonlarda çok sayıda göllerin oluşmasına veya mevcut göllerin alanlarını genişletmesine neden olmuştur. Bu göllerden en iyi bilineni günümüzden 6 bin yıl önce Sahra’nın güneyinde 350 bin km²alan kaplayan Mega Çad Gölü'dür (Drake ve Bristow, 2006). Bugün Nijerya ve Çad’da bulunan mağara resimleri ve fosiller göllere timsah, zürafa, ceylan hipopotamdan oluşan bir faunanın yerleştiğini göstermektedir. Kuzeye kayan tropikal Muson rüzgârları sadece Afrika’da değil Arabistan Yarımadası,Mezopotamya ve Dekkan Yarımadası’ndaki Rajastan Çölü'nde de yağışların artması göl seviyelerinin yükselmesi ve bitki örtüsünün zenginleşmesine yol açmıştır.

Klimatik Optimum ‘da Sahra Çölü'nün bitki örtüsü ile kaplanması, bitki örtüsü-albedo geri besleme mekanizmasının devreye girmesiyle iklim koşullarında başlayan değişimi daha da güçlendirdiği düşünülmektedir. Yapılan hesaplamalar, Klimatik Optimum sırasında Sahra Çölü'nün güneyinde kalan alanların çöl topraklarına göre albedo değeri daha düşük olan savan vejetasyonu ile kaplanmasının, gündüzleri güneşten alınan ısınan zemin üzerindeki havanın yükselmesine ve musonal yağışların daha da güçlenmesine olanak tanımıştır.

Antarktika Kıtası'ndaki buzul örtüsünden alınan buzul örnekler, Holosen Klimatik Optimumu’nun küresel olarak eş zamanlı yaşanmadığını Güney Yarımküre'de maksimum ısınmanın Kuzey Yarımküre'ye göre birkaç bin yıl önce gerçekleştiğini göstermektedir. Buna göre kıtada sıcaklıklardaki en belirgin değişim 3,5°C bulan artış ile günümüzden 12,5 bin ile 11,0 bin yıl öncesi aralığına karşılık gelmektedir. Bu dönemde sıcaklıkların günümüze göre 1°C daha yüksek olması, Holosen'in en sıcak dönemi olarak değerlendirilmesine yol açmaktaır. 10,5 bin yıl öncesinde yaşanan soğuk dönemden sonra sıcaklıklar 6-7 bin yıl öncesine kadar azalma eğilimi göstermiştir.

Referanslar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1.  Koshkarova, V.L.; Koshkarov, A.D. (2004). "Regional signatures of changing landscape and climate of northern central Siberia in the Holocene". Russian Geology and Geophysics 45 (6): 672–685.
  2. Jump up^ Davis, B.A.S.; Brewer, S.; Stevenson, A.C.; Guiot, J. (2003). "The temperature of Europe during the Holocene reconstructed from pollen data". Quaternary Science Reviews 22 (15–17): 1701–16. Bibcode:2003QSRv...22.1701D. doi:10.1016/S0277-3791(03)00173-2.
  3. Jump up^ Gagan, Michael K.; Ayliffe, LK; Hopley, D; Cali, JA; Mortimer, GE; Chappell, J; McCulloch, MT; Head, MJ (1998). "Temperature and Surface-Ocean Water Balance of the Mid-Holocene Tropical Western Pacific". Science 279 (5353): 1014–8.Bibcode:1998Sci...279.1014G. doi:10.1126/science.279.5353.1014.PMID 9461430.
  4. Jump up^ Kitoh, Akio; Murakami, Shigenori (2002). "Tropical Pacific climate at the mid-Holocene and the Last Glacial Maximum". Paleoceanography 17 (3): 1047.Bibcode:2002PalOc..17c..19K. doi:10.1029/2001PA000724

5. ERLAT E.(2010) "İklim Sistemi ve İklim Değişmeleri" İzmir Ege Üniversitesi,2. Basım.