Halk takvimi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Halk takvimi; resmi olmayan ve belirli bir yöreye veya bölgeye özgü olan ya da herkes tarafından bilinmeyen (genel kabul görmeyen) takvimdir.

Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir bölgede yaşayan toplulukların geleneksel kültürel miras olarak nesilden nesile aktardığı doğa olaylarına dayalı birikimlere ve uzun süreli deneyimlere dayalı tarihsel, töresel, dinsel, mitolojik, tarımsal simgelerin zamanın geçişini ve belirli dönemlerini anımsatma görevini gerçekleştirdiği resmi olmayan, sözlü geleneğe dayalı zaman bölümleme aracıdır.

Halk takvimi (yerel takvim) kullanıldığı bölgede genel bir kabul görür; hatta bazen resmi takvimden daha yaygındır. Ancak, günümüzdeki şehirleşme ve artan teknoloji halk takvimlerini ikinci plana atmıştır ve toplumsal anlamda kullanım oranları gitgide düşmektedir. Halk takvimi, yaygınlık kazanmış (resmi) takvimlerden daha farklı olarak yılı, ayları ve günleri başka bir biçimde bölümlere ayırır ve farklı anlayışlarla adlandırır. Kimi zaman, kimi doğal olaylar, tarımsal kavramlar bu adlandırmada belirleyici olur. Bazen bu takvimlerin bir kısmı veya bütünsellik arz eden bazıları resmi takvim statüsüne ulaşabilir. Örneğin günümüzdeki Türk takviminde yer alan bazı ay adları halk takvimlerinden alınmıştır; Ocak, Ekim...

Mevsimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Halk Takvimi, yöresel çeşitliliklerine rağmen hepsinde ortak bir anlayış olarak gündönümü ve gündenkliği esasına göre oluşturulur. Bugünkü takvim anlayışının aksine ortalama dokuz gün geriden gelen ay başlangıçları bulunur. Yani birinci ayın birinci günü 22 Marttır. Bu tarih Türk takviminin yılbaşı olup bir gün öncesi Nevruz bayramına denk düşer.

  • 21 Mart: Bahar ekinoksu
  • 21 Haziran: Yaz gündönümü
  • 23 Eylül: Güz ekinoksu
  • 21 Aralık: Kış gündönümü

Mevsimleri adlandırmak için kullanılan sözcükler şu şekildedir.

  1. İlkbahar: Kök, Kökey, Köklem (Farsça: Bahar)
  2. Yaz: Yaz, Yay, Cay
  3. Sonbahar: Güz, Güzey, Güzlem (Farsça: Payız)
  4. Kış: Kış, Kıs

Aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Anadoluda[değiştir | kaynağı değiştir]

Anadoluda tespit edilerek derlenmiş olan ay adları şu şekildedir.

Tarım Araçlarının Adlarıyla[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Köten (Kotan) Ay, 2. Saban (Sapan) Ay, 3. Kosak Ay, 4. Orak Ay,[1] 5. Diren Ay, 6. Döven Ay,
7. Tapan Ay, 8. Dibek Ay, 9. Kazan Ay, 10. Ocak Ay,[2] 11. Kirmen (Eğirmen) Ay, 12. Külek Ay

Tarımsal-Hayvansal Kavramlarla[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Dikim Ay, 2. Saçım Ay, 3. Kırkım Ay, 4. Biçim Ay, 5. Derim Ay, 6. Verim Ay,
7. Ekim Ay, 8. Söküm Ay, 9. Katım Ay, 10. Sağım Ay, 11. Üsüm Ay,[3] 12. Sürüm Ay

İklimsel Değişikliklere Göre[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Açan Ay, 2. Kandık Ay, 3. Isık Ay, 4. Tozaran Ay, 5. Bozaran Ay,[4] 6. Kısık Ay,
7. Koçan Ay, 8. Balağan Ay, 9. Aralık Ay, 10. Çağan Ay, 11. Gücük Ay, 12. Tuluğan Ay

Hava Olaylarına Göre[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Açar Ay, 2. Kırçan Ay,[5] 3. Uraş Ay, 4. Biçen Ay, 5. Bozar Ay, 6. Söken Ay,
7. Budan Ay, 8. Karaş Ay, 9. Kırlaş Ay, 10. Buğan Ay, 11. Akpan Ay, 12. Yelen Ay

Diğer Türk Topluluklarında[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu topluluklardaki bazı ay adlarının birbirlerine ve Anadoludaki halk takvimlerinde yer alan ay adlarına benzerliği özellikle dikkat çekicidir.

Kazaklarda[değiştir | kaynağı değiştir]

Kazak halk takvimi aynı zamanda resmi takvimlerini de oluşturmuştur.

1. Birtin Ay, 2. Kökek Ay, 3. Mamır Ay, 4. Otamalı Ay, 5. Şilde Ay, 6. Tamız Ay,
7. Kırküyek Ay, 8. Kazan Ay, 9. Karaşa Ay, 10. Caltoksan Ay, 11. Kantar Ay, 12. Akpan Ay[6]

Hakaslarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Körük Ay, 2. An Ay, 3. Pes Ay, 4. Ölen Ay, 5. Piçen (Biçen) Ay, 6. Orgak Ay,
7. Ürtün Ay, 8. Kurtuyak Ay, 9. Kırlaş Ay, 10. Kiçig (Kiçiğ) Ay, 11. Cel Ay, 12. Azıg (Azığ) Ay

Altaylarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Kank (Kang) Ay, 2. Koskar Ay, 3. Silker Ay, 4. Çulug (Çuluğ) Ay, 5. Toz Ay, 6. Kisçen Ay,
7. Ürten Ay, 8. Kiçkerek Ay, 9. Soh Ay, 10. Alay Ay, 11. Kürgen Ay, 12. Pozug (Bozug) Ay

Balkarlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Toturnu Ay, 2. Hıçavban Ay, 3. Lukur Ay, 4. Yaynı Ay, 5. Kırkar Ay, 6. Kırkavuz Ay,
7. Güznü Ay, 8. Kaçnı Ay, 9. Endirevük Ay, 10. Başıl Ay, 11. Bayıça Ay, 12. Avuznu Ay[7]

Sagaylarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Körik Ay, 2. Namıs Ay, 3. Tartçan Ay, 4. Par Ay, 5. Tos Ay, 6. Ot Ay,
7. Alçan Ay, 8. Çarıs Ay, 9. Hırlas Ay, 10. Alay Ay, 11. Çil Ay, 12. Hıra Ay

Kumandılarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Kerek Ay, 2. Örteng Ay, 3. Kezel Ay, 4. Olan Ay, 5. Toz Ay, 6. Çızıg Ay,
7. Tayga Ay, 8. Küçkerek Ay, 9. Sok Ay, 10. Kitig Ay, 11. Küzer Ay, 12. Argan Ay

Şorlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Koruk Ay, 2. Şın Ay, 3. Şabın Ay, 4. Odağ Ay, 5. Piçen Ay, 6. Orgak Ay,
7. Urtun (Ürtün) Ay, 8. Kus Ay, 9. Kırlaş Ay,[8] 10. Kiçik Ay, 11. Çel Ay, 12. Çaskı Ay

Yakutlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Tutar Ay, 2. Ustar Ay, 3. Iyam Ay,[9] 4. Ihıyah Ay, 5. Vot Ay, 6. Atırdah Ay,
7. Balağan Ay, 8. Altınnı Ay, 9. Ahsınnı Ay,[10] 10. Bilide Ay, 11. Tohsunnu Ay, 12. Olunnu Ay

Tatarlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Yanarış Ay, 2. Saban Ay, 3. Çereşme Ay,[11] 4. Peçen Ay, 5. Urak Ay, 6. Indır Ay,
7. Bilek Ay, 8. Karakoz Ay, 9. Kerev Ay, 10. Kırlaç Ay, 11. Akman Ay, 12. Buşay Ay

Tıvalarda[değiştir | kaynağı değiştir]

Tıva'nın kuzeydoğusundaki Toju yöresinin Toju Tuvaları Toju ağzında ay adları şöyle söylenir. Ayın başlangıcı Şubat, bitişi Ocak ayıdır. Mesela Baş Soğuk Ay manasında Başkı Sook Ay denilir.

1. Sоñgu sооk аy , 2. Аk аy, 3. Öl hаrlıg аy 4. Idаlааr аy , 5. Şоvur аy , 6. Bаk tоstааr аy ,
7. Eki tоstааr аy , 8. Аylааr аy , 9. Hülbüs аy , 10. Аldılааr аy , 11. Örgügleer аy , 12. Bаşkı sооk аy[12]

Orta Asya Hayvanlı Ay Takvimi[değiştir | kaynağı değiştir]

1. KÖKEK (Guguk Kuşu), 2. KORAN (Karaca), 3. BUĞRA (Erkek Deve), 4. KULCA (Dağ Koçu), 5. TEKE (Erkek Keçi), 6. OĞNA (Bozkır Keçisi),
7. SIĞIN (Erkek Geyik), 8. KOÇKAR (Koç), 9. ELİK (Dağ Keçisi), 10. MARAL (Dişi Geyik), 11. ARKAR (Dağ Koyunu), 12. TOYGAR (Tarla Kuşu)

Süreler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk kültüründe ayların süreleri, mevsimlerin toplam süreleri dikkate alınarak hesaplanır. Dünyanın yörüngesinden dolayı İlkbahar ve Yaz mevsimleri uzun, Sonbahar ve Kış mevsimleri ise daha kısadır. Mevsimlerin en kısası kıştır ve yaklaşık 89 gündür. En uzunu ise yazdır ve yaklaşık 93-94 gün sürer. Bahar 92-93, Sonbahar ise 89-90 gündür. Halk anlayışında aylara düşen gün miktarı buna göre belirlenmiştir. Küçük farklılıklarla pek çok halk takviminde günlerin tespit edilmesi şu şekildedir.

(A) Bahar:31-31-31, Yaz:31-31-30, Güz:30-30-30, Kış:30-30-30 (Yılın son günü dört yılda bir 31 gün sürer.)
veya,
(B) Bahar:30-31-31, Yaz:31-31-31, Güz:30-30-30, Kış:30-30-30 (Yılın ilk günü dört yılda bir 31 gün sürer.)

Hafta[değiştir | kaynağı değiştir]

Anadoluda[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Pazartesi: Geçeği, Odgün, Gürgegün
  2. Salı: Ortağı, Orgün, İnegün
  3. Çarşamba: Uğrağı, Yeygün, Barasgün
  4. Perşembe: Gideği, Aragün, Tozagün,
  5. Cuma: Toplağı, Elgün, Bayrıgün
  6. Cumartesi: Gireği, Başgün, Giregün
  7. Pazar: Direği, Dergün Diregün

Anadoluda haftanın hangi günden başlayacağına dair değişik anlayışlara bağlı olarak bu adlar farklı yörelerde kimi zaman bir veya iki günlük kaymalarla yer değiştirebilmektedir. Hafta yaygın olarak ya Pazartesiden veya Cumartesiden başlar. Bazı yörelerde Pazar gününün birinci gün kabul edildiği uygulamalara da rastlanmaktadır.

Karaçay-Balkarlarda[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Pazartesi: Başgün
  2. Salı: Kürgegün
  3. Çarşamba: Barasgün
  4. Perşembe: Ortagün
  5. Cuma: Bayrımgün
  6. Cumartesi: Kıyavgün
  7. Pazar: Iyıkgün

Moğollarda[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Pazartesi: Gal, Guluvun ("Ateş")
  2. Salı: Uha, Usun ("Su")
  3. Çarşamba: Mod, Modun ("Ağaç")
  4. Perşembe: Alt, Altan ("Altın")
  5. Cuma: Şor, Şoron ("Toprak")
  6. Cumartesi: Nar, Nara ("Güneş")
  7. Pazar: Sar, Sara ("Ay")

Farslarda[değiştir | kaynağı değiştir]

Fars kültüründe ve etkilediği çevre kültürlerde (Kürt,Özbek, Türkmen vs.) kullanılır.

  1. Pazartesi: Doşenbe, Düşembi, Duşem, Duşenbe, Düşenbe, Düyşembi
  2. Salı: Seşenbe, Sişembi, Seşem, Sişenbe, Seyşenbe, Şeyşembi, Seysenbi
  3. Çarşamba: Çeherşenbe, Çerşembi, Çerşem, Çerşenbe, Çarşenbe, Şarşembi, Sersenbi
  4. Perşembe: Pençşenbe, Pencişembi, Pencşem, Penşenbe, Peyşenbe, Beyşembi
  5. Cuma: Cuma, Cüme, Cumga, Coma, Yoma, Juma
  6. Cumartesi: Şenbe, Şimbe, Şemi, İşembi, Senbi
  7. Pazar: Yekşenbe, Yekşembi, Yekşem, Cekşembi, Ceksenbi

Günün bölümleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Halk takvimi anlayışıyla bağlantılı olarak değerlendirilmesi gereken bir başka husus da halk kültürüne göre günün bölümlere ayrılmasıdır. Anadoluda derlenmiş olan zaman dilimleri şu şekildedir:

No Saat Vakit Türkçe Öğün Diğer Bölüm
1 06.00 Sabah Erte, İrte Küne, Güne Tan, Dan Gündüz (Kün)
2 Kuşluk Birindi (Birinç) Kalksı Küş Gündüz (Kün)
3 12.00 Öğle Öğle, Övle Tüş, Tuş Gündüz (Kün)
4 İkindi İkindi (İkinç) Süş Gündüz (Kün)
5 18.00 Akşam Bite, Pite Tüne, Düne Üş, Öş[13] Dündüz (Tün)
6 Yatsı Üçündü (Üçünç) Yatsı Sön, Son Dündüz (Tün)
7 24.00 Leyl Gece, Keçe Dündüz (Tün)
8 Teheccüd Dördündü (Dördünç) Dündüz (Tün)[14]
  • Bir gün, Çak (Çağ) adı verilen 12 bölüme ayrılmıştır (1 ÇAK: 2 Saat).
  • Her Çak ise Keh adı verilen sekiz parçadan oluşur (1 KEH: 15 Dakika).

Türk halk kültüründe zaman ölçmeye yarayan aygıta, (güneş saati kavramıyla ve gün sözcüğüyle ilgili olarak) "Güngen" denilmiştir. Yine zamanı ölçmek anlamına gelen "Ötçek/Ödçek" sözcüğü de saat (zaman ölçme aracı) demektir. Öt/Öd Türkçede zaman manasına gelir. Ödemek, ödünç kelimeleri bu kökle ilgilidir. Moğolca Ötlöh (Eski Moğolca Ötel) yaşlanmak demektir ve bu fiil zamanın geçişiyle alakalıdır. Halk anlayışında zaman ölçü birimleri aşağıdaki gibidir.

  1. Oğ: An.
  2. Oğur: Saat.
  3. Oğrak: Dakika.
  4. Oğurdak: Saniye.
  5. Oğurçak: Salise.

Ayrıca Güneşin durumuyla bağlantılı olarak yönlere de şu adlar verilmiştir:

  1. GÜNEY/KÜNEY: Tüştük, Könyek, Güntüştük. Tuşay, Tüşey.
  2. TÜNEY/DÜNEY: Tündük, Tönyek, Güntündük. Kuzay, Kuzey.
  3. DOĞU/DOĞI: Çığış, Şığıs. Künçığış, Könsığış. Gündoğusu.
  4. BATU/BATI: Batıs, Bayış. Künbatıs, Könbayış. Günbatısı.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 368)
  2. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 361)
  3. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 509)
  4. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 101)
  5. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 315)
  6. ^ Kazak Kültürü
  7. ^ Karaçay-Balkar Sözlük, Hasan Bay Hadi
  8. ^ Şorlar aylara hangi isimleri verir?
  9. ^ Saha Türklerinin Bahar Bayramı, Fatih Kirişçioğlu
  10. ^ Sahaca-Türkçe Sözlük
  11. ^ Татар дәверлеге кайчан югалды? - Черешмә
  12. ^ Şın Gazеtеsi. №18 9.02.2013 S. Vаynştеyn: Tоjulаrnıñ çıl sаnааşkını. Rusçadan İnnа Dаmbа-Huurаk çеvirmiştir. http://shyn.ru/?q=article/s-vaynshteyn-tozhularnyn-chyl-sanaashkyny
  13. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 386)
  14. ^ Türk Dili Sözlüğü, Orhan Hançerlioğlu, Remzi Kitabevi (sayfa - 484)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]