12 hayvanlı takvim

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(12 Hayvanlı Takvim sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara

12 Hayvanlı Takvimi (Çince: 地支 Dìzhī veya 十二支 Shíèrzhī; Japonca: 十二支 Jūnishi veya 干支 Eto), Çin kökenli olup Asya'da yaygın olarak kullanılmış takvim, aynı zamanda bir sistemdir.[1]

12 Hayvanlı Takvim'de hayvanlara göre yıllar.

Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

12 yılın 5 katı olan 60 yıllık devreleri ile Göktürkler, Uygur Türkleri, Tuna Bulgarları, İdil Bulgarları da kullanmış ve Hiung-nu'lar da Çin'in hemen kuzeyinde bulundukları için büyük ihtimalle Hun Türkleri’nde de kullanmıştır.

Göktürk Yazıtları, Uygur kitap ve hukuk belgeleri, Tuna Bulgarları'nın yazıtları, Bulgar Hakanları Listesi ve Manas Destanı'ndaki bazı olaylar da bu takvim ile tarihlendirilmiştir.[2]

Bu takvimde her hayvan bir yılı gösterir. Örneğin; “Pars Yılı” gibi. Her yılın o hayvanın özelliklerine göre şekillendiğine inanılır. Örneğin Maymun yılında eğlence ve hilenin artacağı inanışı vardır. Çağ adı verilen (ÇAĞ: 12x5=60 yıl) şeklindeki dönemler halinde ilerler ve bu rakam ortalama insan ömrüdür. 12 Hayvanlı Türk Takvimi Mete Han’ın tahta çıkış tarihi olan M.Ö. 209’da başlar.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Edouard Chavannes'in "Le Cycle turc des Douze Animaux 12 Hayvanlı Türk Takvimi adlı araştırmasında, Asya'da kullanılan 12 Hayvanlı takvim Türklere ait bir takvim sistemi olduğunu ve Çinlilerin bu takvimi Türklerden aldığını düşünerek "12 Hayvanlı Türk Takvimi" adı koymuştur.[3]

Yıllar[değiştir | kaynağı değiştir]

No Hayvan Diğer Söyleyişler Farklı Kaynaklarda Çince Telafuz Anlam Hakas Takvimi Yön Özellikleri
1 Sıçan Sıçgan, Sıçkan, Çıçgan Küsgü[4] Fare Küske ("sıçan") 0° Kuzey Hareket, sezgi.
2 Ud Ut, Uy Buğa, Buga, Boğa chǒu Öküz İnek, İneh ("sığır") Sakinlik, akıl, bilinç.
3 Bars Barıs, Pars yín Pars Tülgü ("tilki") Atılganlık, kavga.
4 Tavışgan Tavışkan, Tovışgan Koyan, Koban[5] mǎo Tavşan Hozan ("tavşan") 90° Doğu Merhamet, korkaklık.
5 Lu[not 1] Luy, Ulu, Uluğ[not 2] Bal, Balıg, Balık chén Ejderha Kileski ("ejder") Talih, zenginlik.
6 Yılan Çılan, Cılan, Zılan Yılan Çılan ("yılan") Saygı, hürmet, korku.
7 Yunt Yund, Yont, Yond Yılkı At Çilgi, Çılgı ("at")[6] 180° Güney Acele, telaş, sürat.
8 Koy Hoy, Honın, Konın Koç, Koçkar, Huç wèi Koyun Hoy ("koyun") Sevgi, dürüstlük,çokluk.
9 Biçin Meçin, Meşin, Piçin shēn Maymun Kizi ("kişi") Eğlence, kurnazlık.
10 Tabuk Tagaku, Toguk, Toğ, Takık yǒu Tavuk Tanah ("tavuk") 270° Batı İsyan, cimrilik.
11 İt İyt, İşt Köbek, Kübek, Köpek Köpek Dorna, Torna ("turna") Sadakat, hissiyat.
12 Tonguz Tonuz hài Domuz Öski ("keçi") Karmaşa ve sükunet.

Yakutlar (Sahalar) ise 12 hayvanlı yıl takvimi kullanmakla birlikte, hayvanların yerine tanrıların adlarını kullanmışlardır.

1. Cöhögöy, 2. Ayısıt, 3. İyehsit, 4. Ayığ 5. Buğor, 6. Cahın 7. Suğorun, 8. Hotoy, 9. Bayanay, 10. Sehen, 11. Tanha 12. Otun

Eski Türklerde Aylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir yılda 12 ay vardı. Aylar birinçay (birinci ay) , ikinçay (ikinci ay), üçünçay (üçüncü ay), dördünçay (dördüncü ay), beşinçay (beşinci ay), altınçay (altıncı ay), yedinçay (yedinci ay), sekizinçay (sekizinci ay), dokuzunçay (dokuzuncu ay), onunçay (onuncu ay), onbirinçay (onbirinci ay) ve onikinçay (onikinci ay) şeklinde adlandırılmıştır.[7]

Oşlak Ay[değiştir | kaynağı değiştir]

Oşlak Ay (veya Aşlak Ay) - Özellikle Avrasya göçebe halklarının ve Türklerin şaman takviminde birinci aydır.[8] Uluğ Kün (Ulu Gün) yani Nevruz kutlamalarıyla birlikte yani 21 Martta başlar. Bu bahar şenliği kurban ayinleri, kutlamalar ve geleneksel eğlenceler ile gerçekleştirilir ve günümüzde de varlığını sürdürmektedir.

Son Ay[değiştir | kaynağı değiştir]

Son Ay (Azerice "Sonay") - Türk halk kültüründe yılın ilk yarısıdır. Özellikle Azerbaycan folklorunda güz mevsiminin son aylı gecelerine denir. Azerbaycan "ayın düşüncesi"nde (mitolojik anlayışında) Ay ve Güneş sevgilidirler.[9] Onların sevgisi sonsuzdur. Ama onlar hiçbir zaman birbirine kavuşamazlar. Ancak gece ve gündüzün eşitlendiği bu günde bu sonsuz sevdalılar birbirlerinin yüzlerini görebilirler. Ama sonra kavuşamadan yine kaybederler. Azerbaycan köylerinde bu gecede çeşitli oyunlar oynarlar.

Eski Türklerde Mevsimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski isim Halk takviminde Günümüzde Farsça (D. Anadolu, Azerbaycan)
Oğlak ay Kök, Kökey, Köklem, Köktem[10] İlkbahar Bahar
Uluğ Oğlak ay Yaz, Yay, Cay Yaz
Uluğ ay Güz, Güzey, Güzlem, Güzdem Sonbahar Payız
Kadır Kış ay Kış, Kıs, Hıs Kış

Günler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türklerde gün isimlerinin yabancı kökenli olmasının sebebi bazı tarihçilere göre; göçebelik sebebiyle Türklerde gün kavramının gelişmemesidir. Türk Takvimi'nde bir gün 12 bölüme ayrılır, her bölüme Çağ adı verilirdi. Bir çağ iki saat, dolayısıyla bir gün de 24 saatti. Herbir çağ ise sekiz Kehten ibaretti. Yılbaşı olarak gece-gündüz eşitliğinin yaşandığı 21 Mart, Nevruz günü alınırdı.[11]

Yılların karşılıkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Karşılığı Yıl
Fare 2020, 2008, 1996, 1984, 1972, 1960, 1948, 1936, 1924
Öküz 2021, 2009, 1997, 1985, 1973, 1961, 1949, 1937, 1925,
Kaplan 2022 ,2010, 1998, 1986, 1974, 1962, 1950, 1938, 1926,
Tavşan 2023, 2011, 1999, 1987, 1975, 1963, 1951, 1939, 1927,
Ejderha 2024, 2012, 2000, 1988, 1976, 1964, 1952, 1940, 1928,
Yılan 2025, 2013, 2001, 1989, 1977, 1965, 1953, 1941, 1929,
At 2026, 2014, 2002, 1990, 1978, 1966, 1954, 1942, 1930,
Koyun 2027, 2015, 2003, 1991, 1979, 1967, 1955, 1943, 1931,
Maymun 2028, 2016, 2004, 1992, 1980, 1968, 1956, 1944, 1932,
Tavuk 2029, 2017, 2005, 1993, 1981, 1969, 1957, 1945, 1933,
Köpek 2030, 2018, 2006, 1994, 1982, 1970, 1958, 1946, 1934,
Domuz 2031, 2019, 2007, 1995, 1983, 1971, 1959, 1947, 1935,

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 5. yıl bazı kaynaklarda Nek = Timsah olarak geçmektedir. "Nek yılı: Timsah yılı". Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 346.
  2. ^ Çince kökenli Luu ("ejderha") sözcüğü Türkçeleşerek Uluğ/Uluğ ("büyük") şekline dönüşmüştür. Anlam kaymasına uğraması bu varlığa yönelik büyüklük algısıyla da bağlantılı görünmektedir. Bu biçimiyle günümüzde de bazı Türk dillerinde kullanılmaktadır. Türk Söylence Sözlüğü, Deniz Karakurt, Türkiye, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) - (Sayfa-218)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]