Tuapse

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinatlar: 44°06′00″N, 39°05′00″E

Tuapse
Rusça: Туапсе
ТӀуапсэ
Tuapse
Bulunduğu Ülke  Rusya
Tuapse garı
Tuapse garı
Tuapse
Bayrak
Tuapse
Arma
Krasnodarsky Krai-admin.png
Tuapse
Tuapse
Koordinatlar: 44°06′00″K 39°05′00″D / 44.1°K 39.0833333°D / 44.1; 39.0833333
Ülke Rusya Rusya
Yönetim
 - Belediye başkanı Aleksandr Viktoroviç Çekhov
Yüzölçümü
 - Land 33.41 km2 (12,90 sq mi)
Nüfus
 - Toplam 62 965[1]
Zaman dilimi MZD (+3)
 - Yaz (YSU) MZD (+4)
Alan kodu + 7 86167
Kardeş şehir(ler)
 - Agen  Fransa
İnternet sitesi: http://www.adm.tuapse.ru

Tuapse, Rusya'da bir şehir, Krasnodar Krayının Tuapse rayonunun merkezi. Nüfusu 63 283 kişidir (2009)[2].

Karadeniz'in doğu kıyısındadır. Kafkas Dağları'nın eteklerinde ve Pauk Nehri ile Tuapse Nehri'nin haliçinin arasındadır. Moskova ile olan mesafesi demir yoluyla 1672 kilometredir.

En yakın şehirler Krasnodar, Novorossiysk, Soçi, Qoryaçi Klyuç, Gelencik ve Hacıensk'dir.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Karadeniz'in doğu kıyısındadır. Kafkas Dağları eteklerinde ve Pauk Nehri ile Tuapse Nehri'nin haliçinin arasındadır. Büyük deniz limanıdır. Kuzey Kafkasya Demir Yollarının istasyonudur. Turizm merkezidir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

İlk insan meskeni 300 bin yıl önce kurulmuştur. 3 bin yıl önce dolmenleri yaratan kabilelerin ana yurdu olmuştur.

İki dağ nehrinin, (Adıgece Çilıpsı: Чылэпсы ve Pşenaxo: Псынэф) nehirlerinin birleşmesinden yaranan Adıgece olan Tuapse ("Tuapse" - "ikinehir", "iki çayın birleştiyi yerden alçaktaki yer") nehri bu adı taşıyan ilk yerdir. Bu ada ilk defa M.Ö. VII-II yüzyıllarda rastlanmaktadır. Buranın adının Yunanca transkripsiyini Topsidadır.[3] O zamanlarda Şapsığların meskeni vardı ve burda köle ticareti yapılıyordu. Yunanların da çok küçik kolonilerinin olduğu bilinmektedir.[4]

  • 13. yüzyıl — Bölge moğol istilasına uğramıştır[5].
  • 15-16. yüzyılOsmanlı yönetimine girmiştir. Bu yüzyılda İslam bölgede hızla yayılmıştır[6].
  • 1829 — Sahil Edirne Antlaşması'na göre Rusya'ya geçmiştir.
  • 1838 — Karadeniz Sahil Hattı ile ilişkili olarak burada Velyaminovsk Meskeni kurulmuştur (ismini general A. A. Velyaminovdan almıştır). Bu yer bir yıl sonra şapsığlar tarafından yok edilse de, imar edilmiştir.
  • 1853Kırım Savaşı şartlarına göre ruslar meskeni yıktıktan sonra terk etmiştir.
  • 1857Adigelere silah veren türk deposu kurulmuştur. Buraya "Aslan" isimli türk gemisiyle "Kanguru" isimli ingiliz gemisinde 6 topu olan 200 asker gelmişti.[4]
  • 1859 — Yarbay Levaşovun kumandasındaki deniz çıkartma bölüğünün türk deposunu yok etmiştir.
  • 1864 — General Geymanın bölüğü Tuapse'ye indi ve Velyaminov meskenini aldı.
  • 1864 — Bölgede oturan Adıge, Şapsığ, Ubıh ve b. halkların Türkiye'ye kovulması (bakınız. Çerkes Sürgünü) Tuapse yöresi deniz yoluyla yapılan deportasyonun merkezi toplanma yerlerinden biri olmuştur. Bazı kaynaklara göre bölgeden 500 bin kadar Çerkes göç etmeye zorlanmıştır[7].
  • 1864 — Sahilde ilk Rusya vatandaşlarının meskeni. Meskene ruslar, ermeniler, yunanlar göç ediyorlar.
  • 1867 — Kadoş burnunda deniz fenerinin inşa edilmiştir. (şimdiki şehir sınırında)
  • 1875 — Sivil meskenin (Velyaminovski Posad) kurulmuştur.
  • 1895 — Meskene Novorossiys-Suhumi ve Maykop-Tuapse yollarının uzatılmıştır.
  • 1896 — Deniz limanı yapılmıştır.
  • 1896 — İsmi posad Tuapseye değiştiriliyor. Çernomor Quberniyasının Tuapse okrugunun merkezi.
  • 1913 — "Tuapsinskiye otkliki" (Tuapse haberleri) gazetesinin ilk numarasının baskısı.
  • 1916 — Şehir statüsünü almış ve Armabir-Tuapse Demir Yolu çekilmiştir.
  • 19171920Rusya İç Savaşında birkaç kez el değiştiriyor ve kısmen yıkılmıştır.
  • 1921 — İlk kütüphane açılmıştır.
  • 1921 — Çocuk Müzik Okulu açılmıştır.
  • 1923 — Yeni bölgü ile Kuban-Çernomor ilinin Çernomor okrugunun Tuapse rayonunun merkezi.
  • 1924 — Tuapse 23 Eylül 1924'te kurulan Şapsığ Ulusal Rayonu merkezi oldu.
  • 1928 — Bu yıl Grozni-Tuapse hattı açılmıştır.
  • 1933 — Tuapse limanı SSCB önemi kazanmıştır.
  • 1935 — Tuapse Kray'a bağlı kent haline dönüştürülmüştür.
  • Ekim 1941 — Agoy Havaalanı'nın (şehirden 8 kilometre uzaklıkta) ve Tuapse Deniz Filo Karargahı inşa edilmiştir.
  • İkinci Dünya Savaşında yıkıma uğramıştır. Zarar 22 milyon ruble civarındaydı.
  • 1947 — Mimar Şusevin planı ile imar çalışmaların başlanmıştır.
  • 1976Fransanın Agen kenti ile kardeş şehir olmuştur.
"Askerî zafer şehri" isminin verildiği tören (6 Mayıs 2008)
  • 5 Mayıs 2008 — Tuapse kentine "Askerî zafer şehri" ismi verilmiştir[8][9].
  • Ekim 2011 - Yerel Rus makamları, Şapsığ Ulusal Rayonu'nun kaldırıldığı 1945'ten bu yana Tuapse'de bir Şapsığ Festivali düzenlenmesine izin ve destek vermiş bulunuyorlar.Bkz.Ныбэ Анзор, "Нартхэм ямашIо кIуасэрэп", Адыгэ макъ, 01.11.2011.

Önemli günler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şehir günü. Temmuzun ilk pazarı günü kutlanmaktadır.[10]
  • Tuapse'nin kurtuluşu günü. 21 aralık.[10]
Tuapsede İkinci Dünya Savaşına yapılmış bir anıt

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Şehir nüfusunun tablosu[11]:

Yıl Nüfus
(bin kişi)
Yıl Nüfus
(bin kişi)
Yıl Nüfus
(bin kişi)
Yıl Nüfus
(bin kişi)
1897 1.4 1967 49 1989 63.1 2003 64.2
1913 7.7 1970 51.4 1992 64.4 2005 63.5
1926 12 1976 58 1996 65.7 2006 63.5
1931 29.0 1979 59.8 1998 65.8 2007 63.5
1939 29.8 1982 62 2000 65.4 2008 63.7
1959 36.7 1986 64 2001 65.3 2010 63.0

Nüfusun çoğunluğu ruslardan (76,7 %) ibarettir. Ermeniler (8,3 %), ukraynalılar, şapsığlar ve diğer halklar da bulunmaktadır.[12].

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Limanın kontrol noktası

Kentin en önemli ekonomik sektörleri şunlardır:

  • Petrol rafinerisi
  • Nakliyat
  • Gıda sektorü.

Kentte aşağıdakı alanlarda çalışan şirketler vardır:

  • "Transneft" şirketinin "Zareçye" petrol kargo tankı.
  • Tuapse petrol rafinerisi
  • "Rosneft" şirketinin petrol kargo tankı
  • Kuzey Kafkas Demir Yolları'nın istasyonu
  • Gemi tamiri tersanesi
  • Motor fabrikası (Artık yok, yerine kimya müessesesi inşa ediliyor.)
  • Gemi mekanik tersanesi - Küçük gemiler üretiyordu (artık yok, yerinde gübre müessisesi inşa ediliyor)
  • Et ürünleri üreten şirketler.
  • Ekmek fabrikası

Önceleri kentte şu sanayi müesseseleri vardı:

  • Süt fabrikası (yerinde inşaat malları ticareti yapılıyor)
  • Balık fabrikası
  • Lenin kolhozu (Kara Denizden balık avlanıyordu)
  • Bira fabrikası
  • Ayakkabı fabrikası
  • Marn, kireç taşı ve kumtaşı üretim fabrikası

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapse, Rusyanın Kara Deniz sahili bölgesinin en önemli nakliyat bölgelerinden biridir. Şehrin coğtafi yönü onun Soçi kenti ile olan ulaşımına ve ihracatın en önemli merkezlerinden biri olmasını tayin eder. En önemli ihracat malları petrol, gübre ve kömürdür.

Tuapse kentinde otonakliyat, demir ve deniz yolları müessiseleri vardır:

  • Tupse Deniz Limanı İdaresi (gemilerin dokunulmazlıklarını temin eder, gemilerin tamiri yapılır.
  • Tuapse Ticari Deniz Limanı: buradan petrol ihracatı yapılır.
  • Kuzey Kafkasya Demir Yollarının Tuapse istasyonu.
  • "Eurochim" şirketinin yük terminalı[13].
  • "Rosneft-Tuapsenefteprodukt" - petrolun satışını sağlar.
  • Tuapse yolcu şirketi, şehiriçi ve şehirler arası yolcu ulaşımını sağlar.
  • "Tuapsetransservis" (yolcu ve yük nakliyatı yapar).
  • "Stroytrans" (yük nakliyatı yapar).

Tuapse Deniz Limanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapse, Krasnodar Krayının 2 başlıca ihraç limanından biridir. Aynı zamanda Krasnodar Krayının kuzeyindeki Novorossiysk ile birlikde, Rusya Federasyonu'ndan petrol ve doğal gaz ihraç edilen önemli limandır.

I. Dünya Savaşı sırasında, 4 Temmuz 1916'da Tuapse limanını Yavuz Muharebe Kruvazörü tarafından bombalanmıştır. Bombalanma sonucunda bir buharlı gemi ve bir motorlu uskuna batırılmıştır[14].

II. Dünya Savaşı sırasında da Tuapse limanı önemli yerlerden biri olmuştur. Örneğin, Alman kuvvetleri 9 Ağustos 1942'de Krasnodar'a ulaşmış; ama Novorossiysk kentini Eylül başlarında alsalar da Tuapse'ye ulaşamamışlar[15]. Almanlar Tuapse'ni alabilseydiler, ardından da daha güneydeki Batum'u ele geçirecekti.

Tuapse Deniz Limanı kargo hizmetini çoğaltmayı planlamaktadır. Buğday saklanması için binaların inşası yapılmaktadır[16][17].

Limanın kargo gücü[değiştir | kaynağı değiştir]

Şehiriçi ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapse'de şehiriçi ulaşım yapan otobüsler ve dolmuşlar bulunmaktadır. Taksi sistemi mevcuttur. Otobüs ve dolmuşlar şehiriçi ile bereber Tuapse'nin etrafına ulaşım sağlamaktadır.

İdari bölünümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentte rayonlar yoktur fakat, tarihi bölgeler bulunmaktadır.

  • Merkez
  • Sahil (Kentin kuzey-batısı, Pauk nehrinin yatağında)
  • Grozneft (ismini şehirde ilk petrol arıtma rafinerisinin isminden almıştır, Tuapse Nehri'nin sol kıyısında)
  • Zvezdnıy (ismini Zvezdnıy "Yıldız" Caddesi'nden almıştır).
  • Sortirovka (Merkezden yüksekteŞ, Tuapse Nehri'nin sağ kıyısında)
  • Barsovaya Şel (kentten Cubqaya giden yolda)
  • Kalaraşa (Kalaraşa caddesinin isminden alınmıştır, şehrin sanayi bölgelerinden olması sebebiyle ekolojisi en temiz ve çok prestijli bir bölgedir.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapse subtropikal iklime sahiptir.

Nuvola apps kweather.svg Tuapse iklimi Weather-rain-thunderstorm.svg
Aylar Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Yıl
Ortalama en yüksek sıcaklık, °C 8,1 8,5 11,1 15,2 20,3 24,2 27,2 28,0 28,0 19,9 19,9 10,4 17,6
Ortalama en düşük sıcaklık, °C 1,5 1,5 3,8 7,6 12,3 16,0 18,6 18,8 15,2 10,9 6,5 3,2 9,7
Ortalama yağış, mm 157,5 136,7 132,2 79,7 77 79,8 90,5 108,5 116,5 89,5 141,8 161,3 1.373,4
Su sıcaklığı, °C 8,7 8,1 8,4 10,4 15,4 20 23,1 23,8 20,2 17,8 14,5 11,5 15,2
Kaynak: World Climate

Şehirde kışın bazen sert soğuklar yaşanmaktadır. Mesela 6 ocak 2006'da gece hava -16,8 °C'ye düşmüş, sabahsa −9 °C'den yukarı çıkmamıştır.

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentte 10 orta okul, 1 akşam okulu, 1 zeka özürlüler okulu ve 3 yatılı okul vardır.

Tuapsede aşağıdakı üniversitelerin bölümlüri bulunmaktadır:

Orta Meslek Okulları:

Ticaret[değiştir | kaynağı değiştir]

Önemli ticaret yerleri:

  • Karl Marks Caddesi
  • Galina Petrova Caddesi
  • Mareşal Jurov Caddesi
  • Sofya Perovskaya Caddesi

Ticaret noktaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentte en önemli mağazalar şunlardır:

  • "Almaz-Holding"
  • "L'Etual"
  • "Euroset"
  • "Svyaznoy"
  • "Begemot"
  • "Ekspert"
  • "Eldorado"
  • "Magnit"
  • "Vısşaya Liga"
  • "AdidasAdidas"
  • "Gloria Jeans"
  • "M-Video"
  • "Nike"
  • "Reebok"
  • "Carlo Pazolini"
  • "LG"

26 haziran 2009'da ilk hipermarket olan "Magnit" açılmıştır. Aralık 2010'da "Krasnaya Ploşad" ticaret merkezi açılmıştır.

Hizmet sektörü[değiştir | kaynağı değiştir]

Kentte onlarca bar, restaurant, bystrolar vardır. İki sinema mevcuttur: "Show-Time" ve "Rossiya". "Malibu ve "N-Club" isimli geçe kulüpleri var. Yaz mevsiminde sahillerde dans salonları açılmaktadır.

Kültür ve Sanat[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapsenin merkezi meydanı


Kiselyov Kayası. Güney-doğudan görüntü
  • Poletayov Müzesi.
  • Ressam Aleksandr Kiselyovun Müzesi.
  • Tuapse Gençler Tiyatrosu.
  • Batareyka dağında İkinci Dünya Savaşı askerlerinin anıtı.

Kentin etrafında Bronz çağına ait çiksaylı dolmenler ve diğer arkeoloji anıtlar bulunmaktatdır. Kadoş burnu yakınlığında olan Kiselyov Kayasına çok sayıda turist gelmektedir.

Turistler tarafından en çok sevilen yerler:

  • Deniz sahili: Burada kentin önemli anıtlarından olan Tuapse Limanı'nın yönetim binası yerleşmektedir. (bina halk tarafından "çupa-çups" ismiyle anılmaktadır).
  • Karl Marks Caddesi: Caddede "Rossiya" sineması ve kentin en büyük kitapçısı bulunmaktadır.
  • Galina Petrova Cadddesi: Çok sayda butiklerin olduğu, Karl Marks Caddesi'nden merkezi pazara giden yaya caddesi.
  • Lenin Caddesi: Burada ticaret merkezleri ve restaurantlar bulunmaktadır.
  • Şehir Parkı
Tuapsede sonbahar

Gezim[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuapsede deniz kıyısı

Gezim sektörü ekonomiye önemli katkı sağlamaktadır, ama kentin sanayi ve nakliyat sektörününün yoğunluğu gezimin gelişimini engellemektedir. Bu sebeple de, Tuapse daha çok bölgedeki gezim noktalarına (Nebug, Agoy, Olginka, Şepsi ve Soçinin Lazarev rayonu) geçiş yolu olmakla yetinir.

Şehirde birkaç otel vardır:

  • "Karavella" ***
  • "Yakor"
  • "Moryak"

Tuapse'de Gagarin Caddesi'nin sonunda, Tuapse Nehri'nin kenarında şehir sahili vardır. Sahil bölgesinde Kodoş Burnu'na doğru da bir sahil bulunmaktadır.

Kardeş Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bibliyografi[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pospelov E.M. Dünyanın coğrafi adları: toponimik sözlük: 5000 tane. Moskova: Rusça sözlükler, 2001. sayfa 422-423 (Rusça)
  • Qorkin A.P. Rusya Coğrafyasi: Ansiklopedik Sözlük. Moskova: Büyük Rusya ansiklopedisi, 1998. sayfa 594 (Rusça)
  • Lappo Q.M. Rusya Şehirleri: Ansiklopedi. Moskova: Büyük Rusya ansiklopedisi, 1994. sayfa 477 (Rusça)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 1 Ocak 2010-da Rusya Federasyonun şehirlere, kasabalara ve rayonlara göre nüfusu (Rusça)
  2. ^ 1 Ocak 2010-da Rusya Federasyonun şehirlere, kasabalara ve rayonlara göre nüfusu(Rusça)
  3. ^ Arrian Periplus Ponti Euxini. XVIII 3(Rusça)
  4. ^ a b Tuapse tarihi(Rusça)
  5. ^ Tuapse tarihi (Rusça)
  6. ^ Tuapse (Rusça)
  7. ^ Tuapse (Rusça)
  8. ^ Путин назвал пять новых «городов воинской славы» (Rusça)
  9. ^ Указ Президента Российской Федерации от 5 мая 2008 года № 557 «О присвоении городу Туапсе почётного звания Российской Федерации "Город воинской славы"» (Rusça)
  10. ^ a b 14.12.2006 tarihli 1145-КЗ numaralı Krasnodar Krayı kanunu (Rusça)
  11. ^ Народная энциклопедия городов и регионов России: Туапсе (Rusça)
  12. ^ 2002 Rusya nüfus sayımının neticeleri (Rusça)
  13. ^ Tuapse yük terminalı(Rusça)
  14. ^ Halpern, Paul G. (1995). A Naval History of World War I. Annapolis: Naval Institute Press. ISBN 1-55750-352-4. Halpern, pp. 244–245.
  15. ^ L. Hart, İkinci Dünya Savaşı Tarihi cilt 1, Sh: 269.
  16. ^ Tuapse limanı buğday terminalini yılın ikinci bölümü kullanacak
  17. ^ АПК-Информ On-Line: Rusya: Tuapsede buğday terminalinin inşası 2009-da tamamlanacak (Rusça)
  18. ^ Rusya limanlarının 2008-deki yük hasılatı (Rusça)
  19. ^ Rusya limanlarının 2009-daki yük hasılatı (Rusça)
  20. ^ Rusya limanlarının 2010-un ilk üç ayında yük hasılatı (Rusça)

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]