Şapsığlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Şapsığlar
шапсыгъэхэр
Adyghe knight.jpg
Çerkes atlı savaşçısı
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Türkiye Türkiye
Rusya Rusya 3.900[1][2]
Suriye Suriye
Ürdün Ürdün
İsrail İsrail
Diller

Şapsığca, Çerkesçe, Türkçe, Rusça, Arapça, İbranice

Din

İslam (Hanefi Sünni)

İlgili etnik gruplar

Abzehler, Çerkesler

Şapsığlar (Rusça: шапсуги; Şapsığca: адыгэ, шапсыгъ), Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan Batı Çerkeslerine mensup topluluklardan biridir. Çoğunluğu, Krasnodar Krayı Tuapse rayonu ve Soçi'nin Lazarevsk rayonunda ve Rusya Federasyonu’na bağlı Adıgey Cumhuriyeti’nde yaşar. Dilleri olan Şapsığca 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan Hakuçlar günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir.

Şapsığ Çerkeslerinden olan Ahlat Çerkeslerinin eskiden sekiz dokuz olan köy sayısı günümüzde bire (Adilcevaz'da) düşmüş olup çoğu Ahlat merkezde yaşamaktadır.[3]

Tarihsel topraklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Yerli Kafkas halklarından biri olan Şapsığlar, Kuzey Kafkasya'da Karadeniz kıyısındaki en büyük topluluklardan biridir ve Adığelerin en büyük topluluklarından biri idi. 1864 yılı öncesinde kuzeyde Kuban nehrinden güneyde Şahe nehrine kadar uzanan geniş bir alanda yaşarlardı. Kuzeyde Kuban Irmağı boylarında, şimdiki Krasnodar kentine değin uzanan yöreye Büyük Şapsığ, Karadeniz kıyısındaki kesime de Küçük Şapsığ denirdi. Günümüzde Şapsığ etnik kimliği taşıyan insanlar, Karadeniz kıyısında kuzeyde Cubga, güneyde de Şahe nehirleri arasında bulunan bölgede yaşarlar. 1922'de Şapsığ halk temsilcilerinin kararıyla Rusya Sovyet Cumhuriyeti'ne bağlı Şapsığ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.Cumhuriyetin nüfusu 50 bin idi ve 1864'te Türkiye'ye sürülmüş olan Adıge-Şapsığların geri getirilmesini programına koymuştu.Cumhuriyet'in sınırları güneyde,Soçi'de dahil Abhazya'ya değin uzanan geniş bir alanı kapsıyordu.Ancak 1924'de Şapsığ Cumhuriyeti Moskova'dan onay alamadı,onun yerine toprakları daraltılmış bir Şapsığ Ulusal Rayonu oluşturuldu,rayon 1945'te kaldırıldı.Birçok Şapsığ ileri geleni cezalandırıldığı gibi,birçok Şapsığ da Sibirya'ya sürülerek telef edildi. Kafkas dağlarının kuzey eteklerinde Anthir, Abin, Afips, Bakan, Şips ve diğer akarsuların bulunduğu bölgeye ise Büyük Şapsığ denir. Büyük Şapsığ’dan arta kalmış olan dört köy (Afıpsıpe, Penehes, Haştuk ve Pseytuk) ile bir de Natuhay köyü Adıge Cumhuriyeti’nin Tahtamukay Rayonu’nda bulunuyor.Adıgey'deki Adıge olarak tanınıyor.Şapsığlar 1945-1999 yılları arasında etnik haklar tanınmamıştı.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı verilere göre 1926’da Rusya’da 4 binin üzerinde Şapsığ yaşıyordu. 2010 yılı nüfus sayımına göre dağınık biçimde, Soçi ve Tuapse yörelerinde yaşayan Şapsığların toplam nüfusu 3882’dir.Ancak Şapsığların büyük bölümü,örneğin Tuapse Şapsığları, 2002 yılı nüfus sayımı sırasında, Şapsığ etnik kimliği ile kayda geçirilmemiştir. Karadeniz kıyılarında 2002'de 8376 (Soçi- 4854, Tuapse- 3522) Adıge-Şapsığ-Çerkes nüfusu (aslında hepsi Şapsığ) kayda geçirilmişti. Şapsığların kendi ifadelerine göre Karadeniz kıyısındaki (Soçi ve Tuapse rayonundaki) Şapsığ nüfusu 2 bin kadardır.

Yerleşimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesçe Transkripsiyon Rusça
Жьыубгъу Jıwubĝ Джубга
Ныджэ псыхъу Nıce psıȟ Новомихайловский
Псыбэ Psıbe Псебе
Агуй Шапсыгъ Aguy Şapsığ Агуй Шапсуг
Агуяп Aguyap Агой
ТIуапсэ Ṫuapse Туапсе
ЦIэпс Šeps Цыпка
Гъуакъу Ĝuaɋ Георгиевское
КодэшъхьапI Kodeṩhaṕ Малое Псеушхо
ШIоикъу Ş'oyiɋ Большое Псеушхо
Нэжъыгъу Neĵıĝ Наджиго
Мэкъупс Mequps Макопсе
Ашап Aşap Аше
Пчэныякъу Pçenıyaɋ Тихоновка
Шъхьафит Ṩhafit Шхафит
Хьаджыкъу Hacıɋ Хаджико
Къэлэжъ Qeleĵ Калеж
Шъоджэикъу Ṩoceyiɋ Лыготх
Жэмси Jemsi Марьино
ПсышIуап Psış'uap Лазаревское
Тхьагъапшъ Thağapṩ Тхагапш
Шэхап Şexap Головинка
ШэхэкIэй Şexeḉey Большой Кичмай
ШэхэкIэй цIыкIу Şexeḉey šıɋ Малый Кичмай
Тыгъэмыпс Tığemıps Дагомыс
Шъачэ Ṩaçe Сочи

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Şapsığların dili,Adığece’nin Batı kolu kıyı grubu ağızlarından biridir. Adığece ise, Kafkas dillerinin Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlı bir dildir.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Şapsığlar Sünni Müslüman 'dır

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Şapsığlar, Kırım Hanlığı’na karşı savaşan Adığeleri desteklediler. Kafkas Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar ve bu savaşta 1859 yılında Şeyh Şamil’e katıldılar. 1860 yılının hemen başında Meclis Şapsığların, Ubıhların ve Natuhayların birleşmesi kararını aldı. Savaştan yenilgiyle çıkılması ve Rus güçlerinin topraklarına girmesi üzerine, 1864’te Şapsığların ve Ubıhların çoğunluğu Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kaldı.Bu göçten sonra Kafkasya’da 2000 kadar Şapsığ kaldı.

1924 yılında Sovyet yönetimi Şapsığ Ulusal Bölgesi’ni kurdu. Tuapse Bölge'nin ilk yönetim merkeziydi.24 Mayıs 1945’te Şapsığ Ulusal Bölgesi Lazarevsk rayonuna dönüştürüldü. 1990 yılında Şapsığlar, Şapsığ Ulusal Bölgesi'nin kuruluşunu yeniden ilan ettiler, ancak bu bölge iki yıl sonra Rusya Federasyonu yönetimi tarafından lağvedildi.

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel Şapsığ kültürü, Adığe kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, Adığelerin tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.

Şapsığ Sülaleler[değiştir | kaynağı değiştir]

19. yüzyılın ortasında Şapsığlar 8 esas soya ayrılıyorlardı: Natho, Nataho, Goago, Yemu, Koble, Shopete, Sootoh ve Goaye. Bu soylar da büyük küçük birçok alt kola ayrılıyordu. Örneğin, Natho soyu 28 alt soya ayrılıyordu; Koble 50'den fazla koldan oluşuyordu, Psezuapse'deki Goayelerin 17 alt soyu vardı.[4]

Eski kabile isimleri ve boyları aşağıda görüldüğü gibidir:

Çerkesçe Transkripsiyon Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr. Çerkesçe Transkr.
Натхъомэ ялIакъохэр Natĥome yałaqoxer НэтIахъомэ ялIакъохэр Neṫaĥome yałaqoxer Коблы ялIакъохэр Koblı yałaqoxer Шъхьаптэхэ ялIакъохэр Ṩhantexe yałaqoxer Гъуагъо-Шъэотэхмэ ялIакъохэр Ĝağo-Ṩewotexeme yałaqoxer Гуаемэ ялIакъохэр Ġayeme yałaqoxer
АкIэжъ Aḉeĵ (Aḱeĵ) Абир (Абыр) Abir Ацумыжъ Açumıĵ Абрэгь Abreg БжьашIо Bjaş'o БжыхьалI Bjıhał
Ацокъу Açoɋ Алащэ Alaşe Бастэ Baste Егъум Yeğum Борэкъо Boreqo Гунай Gunay
Багьэ Bage Бэус Bewus Батэ Bate Нэгъуцу Neğuç Гусэр Guser Дачъэ Daçe
Бзыщ Bzış Гъурыжъ Ğurıĵ Бгъанэ Bğane ОгъулI Woğuł Джадэ Cade ЕкIуашъ Yeḱuaṩ
БыркIэ Bırḉe (Bırḱe) Дыжьы Dıjı Джарым Carım Пцашэ Pšaşe Иныхъу Yinıȟ КIэсэбэжъ Ḉesebeĵ
БэгъэгушIу Beğeguş'u Дэджэраджэ Decerace Дэбэхьу Debeĥu Тыркуао Tırķawo Къанщэжь Qanşej Къэрэджан Qerecan
Джарым Carım Ешъуталъэ Yeṩutaĺe Дэгуф Deguf Хъуд Ĥud Къуаджэ Ɋace ЛIыхъужъ Łıĥuĵ
Емызагъ Yemızağ КIакIыхъу Ḉaḉıĥu ЛIыф Łıf ХыдзэлI Xıźeł ЛIыхъужъыкъу Łıĥuĵıɋ Лъэцэрыкъу Ĺešerıɋ
Ергъужъ Yerğuĵ МэзакIу Mezaǩ ЛIыхъужъ Łıĥuĵ Хьагъур Hağur Лъэпшъыкъу Ĺepṩıɋ Мэджаджэкъу Mecaceɋ
КIуф Ḱuf Пэхъу Peĥu Наго Nago Хьахъу Haȟ Мышъэ Mıṩe Мэмэт Memet
КIэхъу Çeĥu (Ḱeĥu) Тхыжъ Txıĵ Нащэ Naşe Хьэлъакъу Heĺaɋ Мэт Met Мэт Met
ЛIыкIас Łıḉas (Łıḱas) Хьазыкъу Hazıɋ Нэгъужъ Neğuĵ Шъау Ṩaw ПсэкIэкI Pseḉeḉ Нэукъ Newuq
Мэлыщ Melış Хьахъуратэ Haĥurate Нэпсэу Nepsew Шъхьэлахъо Ṩhelaĥo Тым Tım ПщыукI Pşıwuḉ
Мэфэуд Mefewud Хьурым Hurım Псэукъо Psewqo Ушъый Yuṩıy Сабын (Сабыныкъу) Sabın (Sabınıɋ)
Натхъо Natĥo ШIужъэкъу Ş'uĵeɋ Пэкожъ Pekoĵ Хъун Ĥun ТхьалI Thał
НэмылIэкъу Nemıłeɋ Шъуагьэ Ṩuage РатIэкъу Paṫeɋ Хьатыщ Hatış Хьагъун Hağun
Отэхь Woteh Шъхьабэ Ṩhabe ТIэшъу Ṫeṩu Цушъхьэ Çuṩhe ХьамтIэхъу Hamṫeȟ
Сэхъут Seĥut ШъхьакIумыдэ Ṩhaḱumıde Тамухъ Tamuĥ ШIуцIэ Ş'uše
Тхьэкъуахъо Theɋaĥo Тхьакъуахъо Thaɋaĥo Шъэгьашъ Ṩegaṩ
Тыкъо Tıqo Тыу Tıw Шъэотэхьу Ṩewoteȟ
Тыу Tıw Хъупщ Ĥupş Шыу Şıw
Хьапый Hapıy ХъутIыжъ Ĥuṫıĵ ШэкIолI Şeḱoł
Хьатх Hatx ХьамтIыжъ (ХьамтIэ) Hamṫıĵ (Hamṫe)
Хьатыу Hatıw Хьантыу Hantıw
Шыумыжъ Şıwmıĵ Хьаратэ Harate
ШэхэлI Şexeł Хьэтаужъ Hetawuĵ
ШъэIужъу Ṩeuǰ
Шъэумэн Ṩewmen
ШэрэлI Şereł
Шэуджэн Şewcen


Dış bağlantı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Leonti Lyulye, Çeviren: asil bir çerkes. Çerkesya, Tarihi Etnografik Makaleler 1857 - 1862 - 1866 Çiviyazıları S.52.53.54.