Şapsığlar
 |
|||||||||||||||
| Çerkes atlı savaşçısı | |||||||||||||||
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||||||||
| Diller | |||||||||||||||
| Din | |||||||||||||||
| İlgili etnik gruplar | |||||||||||||||
Şapsığlar (Rusça: шапсуги; Şapsığca: адыгэ, шапсыгъ), Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan Batı Çerkeslerine mensup topluluklardan biridir. Çoğunluğu, Krasnodar Krayı Tuapse rayonu ve Soçi'nin Lazarevsk rayonunda ve Rusya Federasyonu’na bağlı Adıgey Cumhuriyeti’nde yaşar. Dilleri olan Şapsığca 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan Hakuçlar günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir.
Şapsığ Çerkeslerinden olan Ahlat Çerkeslerinin eskiden sekiz dokuz olan köy sayısı günümüzde bire (Adilcevaz'da) düşmüş olup çoğu Ahlat merkezde yaşamaktadır.[3]
Konu başlıkları |
Tarihsel topraklar [değiştir]
Yerli Kafkas halklarından biri olan Şapsığlar, Kuzey Kafkasya'da Karadeniz kıyısındaki en büyük topluluklardan biridir ve Adığelerin en büyük topluluklarından biri idi. 1864 yılı öncesinde kuzeyde Kuban nehrinden güneyde Şahe nehrine kadar uzanan geniş bir alanda yaşarlardı. Kuzeyde Kuban Irmağı boylarında, şimdiki Krasnodar kentine değin uzanan yöreye Büyük Şapsığ, Karadeniz kıyısındaki kesime de Küçük Şapsığ denirdi. Günümüzde Şapsığ etnik kimliği taşıyan insanlar, Karadeniz kıyısında kuzeyde Cubga, güneyde de Şahe nehirleri arasında bulunan bölgede yaşarlar. 1922'de Şapsığ halk temsilcilerinin kararıyla Rusya Sovyet Cumhuriyeti'ne bağlı Şapsığ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.Cumhuriyetin nüfusu 50 bin idi ve 1864'te Türkiye'ye sürülmüş olan Adıge-Şapsığların geri getirilmesini programına koymuştu.Cumhuriyet'in sınırları güneyde,Soçi'de dahil Abhazya'ya değin uzanan geniş bir alanı kapsıyordu.Ancak 1924'de Şapsığ Cumhuriyeti Moskova'dan onay alamadı,onun yerine toprakları daraltılmış bir Şapsığ Ulusal Rayonu oluşturuldu,rayon 1945'te kaldırıldı.Birçok Şapsığ ileri geleni cezalandırıldığı gibi,birçok Şapsığ da Sibirya'ya sürülerek telef edildi. Kafkas dağlarının kuzey eteklerinde Anthir, Abin, Afips, Bakan, Şips ve diğer akarsuların bulunduğu bölgeye ise Büyük Şapsığ denir. Büyük Şapsığ’dan arta kalmış olan dört köy (Afıpsıpe, Penehes, Haştuk ve Pseytuk) ile bir de Natuhay köyü Adıge Cumhuriyeti’nin Tahtamukay Rayonu’nda bulunuyor.Adıgey'deki Adıge olarak tanınıyor.Şapsığlar 1945-1999 yılları arasında etnik haklar tanınmamıştı.
Nüfus [değiştir]
Bazı verilere göre 1926’da Rusya’da 4 binin üzerinde Şapsığ yaşıyordu. 2010 yılı nüfus sayımına göre dağınık biçimde, Soçi ve Tuapse yörelerinde yaşayan Şapsığların toplam nüfusu 3882’dir.Ancak Şapsığların büyük bölümü,örneğin Tuapse Şapsığları, 2002 yılı nüfus sayımı sırasında, Şapsığ etnik kimliği ile kayda geçirilmemiştir. Karadeniz kıyılarında 2002'de 8376 (Soçi- 4854, Tuapse- 3522) Adıge-Şapsığ-Çerkes nüfusu (aslında hepsi Şapsığ) kayda geçirilmişti. Şapsığların kendi ifadelerine göre Karadeniz kıyısındaki (Soçi ve Tuapse rayonundaki) Şapsığ nüfusu 2 bin kadardır.
Yerleşimler [değiştir]
- Жьыубгъу = Джубга
- Ныджэ псыхъу = Новомихайловский
- Псыбэ = Псебе
- Агуй Шапсыгъ = Агуй Шапсуг
- Агуяп = Агой
- ТIуапсэ = Туапсе
- ЦIэпс = Цыпка
- Гъуакъу = Георгиевское
- КодэшъхьапI = Малое Псеушхо
- ШIоикъу = Большое Псеушхо
- Нэжъыгъу = Наджиго
- Мэкъупс = Макопсе
- Ашап = Аше
- Пчэныякъу = Тихоновка
- Шъхьафит = Шхафит
- Хьаджыкъу = Хаджико
- Къэлэжъ = Калеж
- Шъоджэикъу = Лыготх
- Жэмси = Марьино
- ПсышIуап = Лазаревское
- Тхьагъапшъ = Тхагапш
- Шэхап = Головинка
- ШэхэкIэй = Большой Кичмай
- ШэхэкIэй цIыкIу = Малый Кичмай
- Тыгъэмыпс = Дагомыс
- Шъачэ = Сочи
Dil [değiştir]
Şapsığların dili,Adığece’nin Batı kolu kıyı grubu ağızlarından biridir. Adığece ise, Kafkas dillerinin Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlı bir dildir.
Din [değiştir]
Tarih [değiştir]
Şapsığlar, Kırım Hanlığı’na karşı savaşan Adığeleri desteklediler. Kafkas Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar ve bu savaşta 1859 yılında Şeyh Şamil’e katıldılar. 1860 yılının hemen başında Meclis Şapsığların, Ubıhların ve Natuhayların birleşmesi kararını aldı. Savaştan yenilgiyle çıkılması ve Rus güçlerinin topraklarına girmesi üzerine, 1864’te Şapsığların ve Ubıhların çoğunluğu Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kaldı.Bu göçten sonra Kafkasya’da 2000 kadar Şapsığ kaldı.
1924 yılında Sovyet yönetimi Şapsığ Ulusal Bölgesi’ni kurdu. Tuapse Bölge'nin ilk yönetim merkeziydi.24 Mayıs 1945’te Şapsığ Ulusal Bölgesi Lazarevsk rayonuna dönüştürüldü. 1990 yılında Şapsığlar, Şapsığ Ulusal Bölgesi'nin kuruluşunu yeniden ilan ettiler, ancak bu bölge iki yıl sonra Rusya Federasyonu yönetimi tarafından lağvedildi.
Kültür [değiştir]
Geleneksel Şapsığ kültürü, Adığe kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, Adığelerin tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.
Şapsığ Sülaleler [değiştir]
19. yüzyılın ortasında Şapsığlar 8 esas soya ayrılıyorlardı: Natho, Nataho, Goago, Yemu, Koble, Shopete, Sootoh ve Goaye. Bu soylar da büyük küçük birçok alt kola ayrılıyordu. Örneğin, Natho soyu 28 alt soya ayrılıyordu; Koble 50'den fazla koldan oluşuyordu, Psezuapse'deki Goayelerin 17 alt soyu vardı.[4]
Eski kabile isimleri ve boyları aşağıda görüldüğü gibidir.
| GOAİYE | NADHO | NETAHO | KOBLE | ŞHAPETE | GOAGO-SOOTOH | MAMIJ | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Tletseruk | Şehetl | Şhabe | Şeretl | Hağur | Düveko | Sootoh | |
| Yekuas | Atsok | Hurum | Harate | Şhalaho | Segias | Cömse | |
| Memet | Bayge | Süayge | Carim | Abereyk | Berok | Koace | |
| Kosebiç | Tuko | Alase | Naş | Türkou | Tlohuzok | ||
| Hağun | Aykez | Abere | Deguf | Hezetl | Huser | ||
| Sepence | Yerguz | Şüzok | Du | Hahu | İnoh | ||
| Gunay | Yemezoğ | Dejerece | Hantuv | Huzetl | Kuace | ||
| Pşiuyk | Sohte | Yevstagle | Atsemüz | Kud | Mıs | ||
| Datçe | Votaha | Tliyaş | Sumen | Ptsaşeh | Bjasso | ||
| Karcan | Hathe | Boos | Doboh | Ogutl | Psekeç | ||
| Bjeğatl | Tu | Hezik | Nepsau | Hatloh | Usiy | ||
| Thaitle | Hatüyev | Hahurate | Tesv | Tsüntız | Hadiş | ||
| Mat | Kof | Şhakumede | Hudiz | Sau | Tlepsuk | ||
| Neuyk | Nemetloh | Pooh | Poguz | Yegum | Cad | ||
| Hamtohu | Bzim | Diz | Tamoh | Nağuç | Şuz | ||
| Migekiok | Meliş | Thiz | Naguo | Süpako | Met | ||
| Vostoko | Takiak | Çatsoh | Ratok | Megu | Sokotl | ||
| Serkuzh | Keuh | Mezeg | Tlekuz | Zea | Şu | ||
| Nemerko | Mafewud | Guriz | Bat | Kaz | Kanasez | ||
| - | Somüz | Abat | Baste | Yegoroko | Hun | ||
| - | Hapiy | Nemere | Bğane - Bghane - Бгъанэ Ayrıca Ürdün (Хэкужъ) Hakouz olarak bilinir ve Ürdün ve Suriye en büyük Adige ailesi | Çah | Tsüşha | ||
| - | Tleças | Tsüh | Souzu | Heşhı | Tım | ||
| - | Çian | Gorkoz | Tlif | Dıwo (Duve) | - | ||
| - | Hudoko | Ulagay | Hamtez | - | - | ||
| - | Boğoğuz | Bğıy | Şeugen | - | - | ||
| - | Birk | Tğağurz | Hupşı | - | - | ||
| - | - | Najugho | Thahoaho | - | - | ||
| - | - | - | Hatuz | - | - | ||
| - | - | - | Psaoko | - | - | ||
| - | - | - | Neguz | - | - |
Kaynakça [değiştir]
Leonti Lyulye, Çeviren: asil bir çerkes. Çerkesya, Tarihi Etnografik Makaleler 1857 - 1862 - 1866 Çiviyazıları S.52.53.54.
Dış bağlantı [değiştir]
Kaynakça [değiştir]
- ^ "Всероссийская перепись населения 2002 года". 2011-08-21 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/616BvJEEv. Erişim tarihi: 2009-12-24. (Rusça)
- ^ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года (Rusça)
- ^ Selçuk Balkar. Ahlat Çerkesleri - Kafkas Diasporası
- ^ V.L. ksenofontov 8yazan), Murat Papşu (çeviren). Şapsığlar. Nart dergisi
