Süper yanardağ

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
100 km uzunluğunda ve 30 km genişliğinde kalderası olan Toba gölü'nün yapay renkteki uydu fotoğrafı.

Süper yanardağlar bilinen en büyük volkanlar olup „normal“ yanardağların hilâfına magma haznesinin büyüklüğünden dolayı patlamalardan sonra bir volkan konisi yerine yerde dev boyutlarda kalderalar (göçükler) oluştururlar.

Tanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir süper yanardağ kesiti (Long Valley Kalderası)

Süper yanardağlar, bölgelerinin altında bulunan fevkalâde büyük bir magma haznesiyle kendilerini belli ederler. Meselâ Yellowstone yanardağı'nın 60 km uzunluğunda, 40 km genişliğinde ve 10 km derinliğinde magma haznesi takrîben 24.000 km³ magma içerir. Kısmen erimiş durumda olan magma gazla (birkaç bin yılda) zenginleşerken bölge, magma haznesi üzerinde yükselmeye başlar. Magma, gazla zenginleşerek kritik noktaya geldiğinde birbirindan uzakta birkaç yerden üst tabaka delinir. Tipik olarak bu delinme, yükselmeden dolayı magma haznesi üzerinde halka şeklinde oluşan çatlaklardan olur. Bu şekilde sert zemin, boşalan magma haznesine gömülerek karakteristik kalderayı oluşturur. Patlamanın şiddeti volkan patlama indeksindeki değeri sekiz (VPİ-8) ve daha büyüktür. Bu esnâda yüzlerce, hattâ binlerce kilometreküp lava, magma haznesinden ses hızının üstünde bir hızla stratosferin 50 km yüksekliğine kadar fırlar ve 100 kilometrelik bir uzaklığa kadar yağar. Volkan tozu bütün Dünya'yı sarar.

Etkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu derece kuvvetli patlamalar bilinmeyen derecede şiddetli depremler ve volkanın durumuna göre tsunamilerle berâber görülürler. Böyle patlamaların nasıl olacağını tahmin eden modeller, bilim şu ana kadar böyle bir fenomen gözleyemediğinden yoktur.

Birincil tahrîbâtın yanında bir süper yanardağı patlamasıyla küresel iklim değişikliği gelir. Volkanik kış adı da verilen bu olayla sıcaklık, bütün Dünya'da birkaç derece düşer. Canlıların büyük sayıda ölümüyle yıllarca süren bir besin sıkıntısı başgösterir.

Kazâ kurbanlarının ne kadar olacağı konusunda sâdece spekülasyonlar yapılabilir. Sayıları süper yanardağın konumuna bağlıdır. 100 kilometrelik bir daire çevresi içinde kalan bölgede patlama dolayısıyla hayat tamâmen yok olur. Daha büyük uzaklıklarda da ölüm oranı yüksek olur. Volkan tozu çok ince olup küçük çatlaklardan da içeriye girer. Sıvıyla temâs etmesi durumunda betona benzer bir madde oluşturmasından dolayı canlılar, yeteri kadar hava alabilseler de ciğerlerinin çalışamaz duruma gelmesinden dolayı boğulabilirler. Nefes almayı destekleyen aygıtlar olmadan hayatta kalabilme ihtimâli küçüktür. Bitkiler bu tozla yoğun olarak kaplandıklarında bu durum fotosenteze engel olur veya imkânsız kılar ve bitkiler ölür. Yağmurla durum düzelemez, ancak kötüleşebilir.

Süper yanardağların bilinen patlamalarıyla soy tükenmesinden sorumlu oldukları sanılır. Bilinen en son süper yanardağ patlamasında insanlık, Toba felâketi teorisi'ne göre birkaç bin kişiye indirgenerek bir genetik darboğazdan geçmiştir. Bu patlama 75.000 yıl önce önce Toba yanardağında olmuş olup kalıntısı Sumatra, Endonezya'daki Toba gölü'dür.

Etkinlikler[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsanlık için en tehlikeli süper yanaradağ, herhâlde Yellowstone Millî Parkı'nda bulunan Yellowstone'dur. Bundan sonraki patlaması, jeologların görüşüne göre yakın olup jeolojik zaman aşımlarına göre yakın zamanda (birkaç bin yılda) bir patlama beklenmektedir.

Şu sıralar Dünya'da ancak birkaç süper yanardağ bilinmektedir. Yellowstone'un yanı sıra Toba gölü, Taupo gölü ve La Garita kalderası bilinenler arasındadır.

Süper ağır patlamalar, aşağıdaki yanardağlardan bilinmektedir (seçmeler). Burada patlamalar, şiddetlerine göre VPİ-8'e erişebiliyorsa süper yanardağ olarak değerlendirilir.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İlya N. Bindemann: Die Urgewalt der Supervulkane (Süper yanardağların karşı konulmaz kuvveti). Spektrum der Wissenschaft, S. 38–45, Auğustos 2006, ISSN 0170-2971

Filimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Volkan Yer Patlama ne zaman? Tefra (madde atımı)
VPİ 8
La Garita kalderası Kolorado, ABD takr. 27 milyon yıl önce 5.000 km³
Toba gölü Sumatra, Endonezya takr. 75.000 yıl önce 2.800 km³
Yellowstone kalderası (Huckleberry dağ silsilesi patlaması) Wyoming, ABD 2,2 milyon yıl önce 2.500 km³
Vilama kalderası Arjantin 8,4 milyon yıl önce 2.000 km³
Taupo gölü Kuzey Adası, Yeni Zelanda 22.500 − 26.500 yıl önce 1.170 km³
Yellowstone kalderası (Lava çayı patlaması) Wyoming, ABD 640.000 yıl önce 1.000 km³
VPİ 7
Long Valley kalderası Kalifornya, ABD 760.000 yıl önce 600 km³
Valle Grande New Mexico, ABD 1,12 milyon yıl önce ~ 600 km³
Aso Kyūshū, Japonya dört büyük büyük patlama 300.000 ilâ 80.000 yıl önce önce ~ 600 km³
Laacher See Rheinland-Pfalz, Almanya 12,900 yıl önce ~ 300 km³
Yellowstone kalderası (Mesa çavlanı patlaması) Wyoming, ABD 1,2 milyon yıl önce 280 km³
Bruneau-Jarbidge İdaho, ABD 10 − 12 milyon yıl önce > 250 km³
Santorini Kiklat adaları, Yunanistan MÖ 1628 (Târihi tartışmalıdır) 160 km³
Tambora Sumbawa, Endonezya 1815 160 km³
Kikai Ryūkyū Adaları, Japonya um 4300 M. Ö. 150 km³
Mazama Dağı Oregon, ABD um 4900 M. Ö. 150 km³
Kuril gölü Kamçatka, Rusya um 5700 M. Ö. 130 km³
Aira Kyūshū, Japonya 22.000 yıl önce 110 km³
Taupo gölü Kuzey adası, Yeni Zelanda 181 85 – 100 km³
Flegreik alanlar Campania, İtalya 35.000 yıl önce