İbni Mukaffa

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Ebu Muhammad Abdullah Ruzbih ibn Dadaveyh (d. tahmini 756), Abdullah İbn ül-Mukaffa, İbn ül-Mukaffa veya İbni Mukaffa olarak da tanınan Zerdüştlük'ten İslam'a geçmiş İranlı düşünür, bürokrat ve edebiyatçı. Asıl adı Ruzbih'dir.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Muhtemelen 720 veya 724 yılında İran'ın Firuzabad kentinde dünyaya geldi. Müslüman olduktan bir süre sonra, henüz 36 yaşında Basra valisi Süfyan bin Muaviye tarafından şaibeli biçimde öldürüldü. Babası Dadaveyh, Emevî valisis Haccac bin Yusuf'ın vergi tahsildarlığını yapmış, görevini kötüye kullandığı gerekçesiyle işkence gördüğü için eli sakat kalmış ve bu yüzden çolak anlamına gelen "Mukaffa" lakabı ile anılmıştır.[1]

Ruzbih, babasının konumu sayesinde dönemin alim ve yöneticilerinden dersler alma şansına sahip olmuş, Farsçanın yanında Arap edebiyatını, Yunan ve Hint kültütürünü de derinlemesine kavramıştır. Eğitimini aldıktan sonra Emevîlerin iktidarı döneminde Basra valisi Yezid bin Ömer ile Kirman valisi Davut bin Ömer'in yanında katiplik yaptı. Abbasiler iktidarı devralınca da görevini sürdürdü. Basra valisi Süleyman bin Ali ile Kirman valisi İsa bin Ali'nin sekreterliğini yaptı. Bu zamana kadar Mecusi olarak kalan Abdullah'ın İsa bin Ali'nin teşvikiyle müslüman olduğu rivayet edilmiştir.

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Mansur'a isyan eden Abdullah bin Ali, Halife tarafından affedilecekti. Bunun için Abdullah'ın canının bağışlandığına dair bir ferman yazıldı. Fermanı İbni Mukaffa yazmıştı. Mektupta Halifenin ağzından şu ifadeler geçiyordu:

"Eğer ben Abdullah bin Ali'ye ve beraberinde bulunan aile efradına herhangi bir zarar verecek olursam; kendilerine gizli veya açıktan, yazıyla veya herhangi bir yolla, hangi şartla ve sebeple olursa olsun bir kötülüğüm dokunacak olursa, Abdullah bin Ali'den uzak, zinadan doğma olayım; Ümmet-i Muhammed'e bana karşı ayaklanmak câiz olsun. hiçbir Müslümanın bana karşı biat bağı kalmasın. Bana karşı isyan etmeleri, bana karşı harekete geçen herkese yardım etmeleri kendilerine vacip olsun. Benimle Müslümanlar arasında hiçbir dostluk bağı kalmasın. Güç ve otoriteden arındırılmış ve büyün dinleri inkâr etmiş olayım. Allah'a dinsiz, imansız, yediği içtiği, karısı, bineği, mal ve elbiseleri haram olan bir adam olarak kavuşayım. Bu eman yazısını kendi ellerimle yazıyorum. Burada yazılanların dışında bir art niyetim yoktur. Allah burada yazılanlardan başka bir şey uygulamamı kabul etmez."[2]

Bu metinleri okuyan Halife Mansur sinirlenmiş ve "Kim yazdı bunları?" diye sormuş, "İbni Mukaffa yazdı." cevabını alınca "Artık onu elimden hiç kimse kurtaramaz." demiştir. Bunun üzerine vali Süfyan bin Muaviye'ye onu öldürmesini emretti. Süfyan da bir gün İbni Mukaffa'yı çağırttı. O sırada İsa bin Ali'nin yanında bulunan İbni Mukaffa, valiye güvenmediğini belirtti ve yanına İbrahim bin Cebele'yi aldı. Saraya varılınca içeriye önce İbrahim alındı. O girdikten sonra içeriye İbni Mukaffa da alındı ancak başka odaya götürüldü. Bu sırada İbrahim, dışarıda beklediğini sandığı İbni Mukaffa'nın içeri alınmasını validen rica etti. Vali de izin verip onu içeriye aldırmaya bir adam göndertti. Görevli adam bir süre sonra dönüp dışarıda kimse beklemediğini söyledi. Vali de "İbni Mukaffa sana izin verilip de ona verilmemesine sinirlenip gidecek kadar gururludur. Mutlaka sinirlenip gitmiştir." dedi. Sonra vali, İbni Mukaffa'nın bekletildiği odaya gidip onu öldürdü. Bu sırada dışarıya çıkan İbrahim, İbni Mukaffa'yı göremedi ancak kölesini bekler halde buldu. Kölesi efendisinin nerede olduğunu sordu. İbrahim de görmediğini söyledi. Bunun üzerine köle "Süfyan, efendimi öldürdü." diye ağlamaya başladı.[3] Durumu kontrol etmek isteyen İbrahim, saraya yeniden girmek istedi ancak ona izin verilmedi. Bunun üzerine geri dönen İbrahim, İsa bin Ali'nin yanına dönüp olanları anlattı. Ardından birlikte Süfyan'ı yakalayıp Halife Mansur'a şikâyet ettiler. Ayrıca İbni Mukaffa'nın valinin yanına girip geri çıkmadığını görenler de şahitlik etti. Halife de onlara "Ben bu olayı soruşturacağım. Ancak şimdi ben Süfyan'ın cezasını vererek onu öldürsem ve biraz sonra İbni Mukaffa şuradan çıkıp gelirse o zaman da sizi de Süfyan'a karşılık öldürmeme razı mısınız?" diye sordu. Bunun üzerine şahitler davadan geri çekildi.[4]

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İbni Mukaffa, Hint, Yunan ve İran kültürlerine ait eserlerin tercüme edilmesinde önemli rol oynamış, bu kültürlerin İslam düşüncesine taşınmasına katkıda bulunmuştur. Farsça'dan Kelile ve Dimne'yi, el-Muluk'u (en:Dastur al-Muluk) ve Ayinname'yi[1] , Aristo'nun Organon adlı mantık külliyatının ilk 3 kitabı ile Porphyrius’un Eisagoge(İsâgoji)sini[5] Arapça'ya çevirmiştir.

Siyaset konusunda da iki önemli kitap yazmıştır. Bunlardan Edebüs-Sağir adlı kitabında Yunanlıların siyaset felsefesinde kişi politikasını, Edebül-Kebir'de ise Yunanlıların siyaset felsefesinde şehir politikasını ele almıştır.[1]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c "Abdullah İbn-i Mukaffa'nın Hayatı". http://www.filozof.net/Turkce/islam-filozoflari/515-ibn-mukaffa-biyografisi-hayati-felsefesi-eserleri-dusunceleri-etkileri-tercumeleri-.html. 
  2. ^ Cahşiyarî, El Vüzera ve'l-Küttab (say. 103, 104)
  3. ^ Cahşiyarî, El Vüzera ve'l-Küttab (say. 105, 106)
  4. ^ İbn Hallikan Vefayatü'l-Ayân (Cilt I, say. 150)
  5. ^ Abdulgaffar Aslan, Mutezile Tanrı-Alem-İnsan Görüşlerinin Oluşumunda İlkçağ Felsefesinin Etkileri