Levi (Beni İsrail)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
1695 Eretz Israel map in Amsterdam Haggada by Abraham Bar-Jacob.jpg
Antik İsrail
Rus ikonu

Levi (İbranice: לוי‎, anlam: birleşme, katılma), Tekvin'e göre, Yakup ile Lea'nın üçüncü oğlu ve Levi kabilesinin kurucusudur; fakat Arthur Peake'in iddiasına göre, kabilenin diğer İsrail kabilelerine bağlılığını göstermek için sonradan eklenmiştir.[1] Bazı dini ve siyasi ayrıcalıklar Levilere verilmişti ve Tevrat'ın ilk kaynakları olan Yahvist ve Elohist'e göre Levi rahip demek olup bir soyla ilgisi yoktur; bunun bir soy olarak gösterilmesi Ruhbani kaynağa ve Musa'nın kutsamasına rastlar; bunun amacı ruhban sınıfını farklı bir köke dayandırma çabasıdır.[2][1]

Kökeni[değiştir | kaynağı değiştir]

Tevrat'ta anlatıldığına göre, Levi ismi, Lea'nın Yakup ile birleşme arzusundan kaynaklanıp "o birleşecek" anlamına gelen yillave kelimesinden türemiştir; fakat, Ahit eleştirmenlerine göre bu isim farklı kökenlerden gelmektedir.[2] Birçok uzmanın görüşüne göre bu isim kısaca rahip demektir; ya maince rahip anlamına gelen lavi'u'dan gelmiştir ya da ahit sandığına sonradan eklendiğini ima etmek için kullanılmıştır.[2] Bazı bilimadamlarınca, Leviler orijinal İsrailoğullarından olmayıp, İsrailoğullarına sonradan katılan göçebe bir kavimdir veya İsrailoğullarının ilk ruhban sınıfını oluşturan gruptur.[2]

Levi ailesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tekvin'de Levi'nin Gerşon, Kehat ve Merari isimlerinde üç oğlu olduğundan bahseder.[3] Benzer bir soyağacı Çıkış kitabında da verilmiştir, fakat burada Kehat'ın oğlunun (Amram), babasına yakın akrabası olan Yokevet ile evlendiğinden de bahseder; Yokevet ve Amram, Musa, Harun ve Meryem'in ebeveynidir.[4] Bazı Yunanca ve Latince yazıtlarda ise Yokevet'in Amram'ın babasının kuzeni olduğu belirtilir; masoretik metinlere göre ise halasıdır[5] Masoretik metinde, açıkça ifade etmese de Levi'nin Yokevet isminde bir kızı olduğu ima edilir. Klasik rabinik edebiyata göre, Levi'nin oğullarının ve kız(lar)ının adı, bu çocukların kaderini simgelemektedir.[6] Levi'nin ahdi ve Yovelim kitabı gibi apokrif metinlerde Levi'nin karısı ve çocuklarının annesi Aram'ın kızı Milka'dır.[7][8]

Metinsel eleştiri uzmanlarınca soyağacı Nesiller kitabından gelip Ruhbani kaynakta eklenmiştir.[9] Ahit uzmanlarınca Levi'nin soyağacı, dört farklı Levi grubu olduğunu simgelemektedir: Gerşonitler, Kehatitler, Meraritler ve Harunitler.[1] Musa'nın doğumuyla ilgili hikaye baz alınarak Harun, Levi'nin oğulları olan Gerşon, Kehat ve Merari ile kardeş gösterilemez ve Elohist kaynakta bu ikisinin babasının isim vermeden Levi kabilesinden olduğu anlatılır.[10] Bazı Ahit uzmanlarınca, Elohist kaynakta hem annenin hem babanın Levi olarak gösterilmesinin sebebi Musa'ya dini sıfat vermek içindir.[1]

Masoretik metine göre Levi'nin soyağacı şöyledir:

Levi'nin oğlu Kehat'ın soyu
 
Levi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gereşon
 
 
 
 
 
 
Kehat
 
Merari
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yoheved
 
Amram
 
Yihsar
 
 
Hevron
 
Uziyel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Miryam
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mişael
 
Eltsafan
 
Sitri
 
Mika
 
İşaya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yeriya
 
Amariya
 
Yahaziel
 
Yekamam
 
Şamir
 
Zekarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Zihri
 
 
 
Nefeg
 
 
 
 
 
 
 
Korah
 
 
 
 
 
Şelomit
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yetro
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Asir
 
Elkana
 
Aviasaf
 
Yahat
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Musa
 
Sippora
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kore
 
Asir
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gerşom
 
 
 
 
 
Eliezer
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şallum
 
Tahat
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Harun
 
Elişeva
 
 
 
Yonatan
 
Şuvael
 
Rehavya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mitithiya
 
Tsefanya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nadav
 
Avlu
 
İtamar
 
Elazar
 
 
 
Yişiya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Eli
 
Pinhas
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yoel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Avişua
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Elkana
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bukki
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Animot
 
Amasay
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Uzi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mahat
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Zerahiya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Elkana
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Merayot
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amariya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ahituv
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tsadok
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ahimaz
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yohanan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Amarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ahituv
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Tsadok
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Meşulam
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hilkiya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Azarya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Seraya
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yehozadak
 
Ezra
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yeter
 
Mered
 
Bithiya
 
Efer
 
Yalon
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Miryam
 
Şamay
 
İşba
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yehudiya
 
Eştomeya
 
Ever
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yered
 
 
 
Yekutiyel
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Gedor
 
 
 
Zanoa
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Tevrat sonrası gelenek[değiştir | kaynağı değiştir]

Levilerin kuruculuğuna uygun olarak bazen Ahit'te kendini Tanrı'ya adayan kişi olarak gösterilir. Metinsel eleştiri uzmanlarınca Tesniyecilerden önce yazılan Musa'nın kutsamasında[9] Levi hakkında Musa kendisiyle kinaye yapmaktadır.[11] Bu nedenle Agada'da Levi, kardeşlerine kıyasla en dindar kişi olarak gösterilir.[2] 1. yy'dan sonra yazıldığı düşünülen Yosef ve Asena isimli apokrif metinde Levi, peygamber, aziz, geleceği gören, cennetsi yazıları anlayan, insanları bağışlayıcı olmaları için uyaran ve Tanrı'ya karşı saygı hissi taşıyan biri olarak gösterilir.[2] Malaki Kitabı'nda Levilerin, hatasız, hiç yalan söylemeyen, dini doğru uygulayan, saygılı, Tanrı'ya ve Tevrat'a saygı duyan, barışçı, yüksek ahlak değerleri olan ve kişileri günahtan döndüren kişiler olduklarından, Yehova tarafından rahip olarak seçildiği aktarılır.[12]

Levi'nin ahdinde, Levi'nin iki görümü olduğundan bahsedilir. Bunlardan ilki, yedi cennet, Yahudi mesih ve kıyamet günü ile ilgili eskatolojik bir görümdür. İkinci görümde ise, yedi melek Levi'ye rahiplik, kahinlik ve adaleti simgeleyen işaretler getirmiştir; melekler Levi'yi meshettikten sonra onu rahip olarak atamışlar, soyunun geleceğinden, Musa'dan, Harun ruhban sınıfından ve gelecekte rahip-krallar olacağından Levi'yi haberdar etmişlerdir. Son bahsedilen olay, rahip-kral olan Makkabilerden Yohanan Hurkanus ile ilgili olduğundan bu kitabın MÖ 153 - MÖ 107 yılları arasında yazıldığı düşünülür.[13] Yovelim kitabında da benzer bilgiler mevuttur; İshak, Levi'ye soyunun geleceğiyle, ruhbanlıkla, kahinlikle ve siyasi güçle ilgili bilgiler verir,[14] buna ek olarak Yakup, antik sırların koruyucusu olarak sadece Levi'ye güvendiği aktarılır.[15] Uzmanlar tarafından, Levi ahdi gibi Yovelim kitabının da Makkabiler döneminde yazıldığına inanılır.[2]

Levi ve "Yakup'un kutsaması"[değiştir | kaynağı değiştir]

Dina'ya tecavüz olayı nedeniyle Levi ve Şimon intikam almak için Şehem şehrini yok etmiş, şehrin varlığını ellerine geçirmiş ve şehrin tüm erkeklerini öldürmüşlerdi.[16] Hikayede ayrıca bu kardeşlerin, Dina'ya tecavüz eden kişinin Dina ile evlenmesine izin vermiş gibi yapıp Şehem müdavimlerini kandırdığı anlatılır; bunun üzerine Yakup Levi ve Şimon'u şiddetle azarlamıştır.[17] Yakup'un kutsamasında, Şehem'de yapılanlardan ötürü Levi lanetlenmiş ve hep dağınık halde yaşayacakları söylenmiştir.[18] Metinsel uzmanlar, bu metnin Babil Sürgünü'nden bir iki asır önce yazıldığını tahmin eder. Bazı uzmanlar ise Dina olayının, Şimon ve Levi kabilelerinin akibetini aktaran etiyolojik bir ekleme olduğunu, her kabilede rahip olduğundan "dağınık yaşam" konusuna kılıf uydurmak amacıyla yaratılmış olduğunu savunur.[2][1]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Sırasıyla Yakup'un eşleri ve oğulları (K = Kız çocuğu)
Lea Reuben (1) Şimon (2) Levi (3) Yehuda (4) İssakar (9) Zebulun (10) Dina (K)
Rahel Yosef (11) Benyamin (12)
Bila (Rahel'in hizmetçisi) Dan (5) Naftali (6)
Zilpa (Lea'nın hizmetçisi) Gad (7) Aşer (8)


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e Peake's commentary on the Bible
  2. ^ a b c d e f g h Jewish Encyclopedia
  3. ^ Tekvin 46:11
  4. ^ Çıkış 6:16-20
  5. ^ New American Bible, footnote to Exodus 6:20
  6. ^ Sayılar Raba 3:12
  7. ^ Yovelim 34:20
  8. ^ Levi'nin ahdi 11
  9. ^ a b Richard Elliott Friedman, Who Wrote The Bible?
  10. ^ Çıkış 2:1-2
  11. ^ Tesniye 33:8-10
  12. ^ Malaki 2:4-6
  13. ^ This article incorporates text from a publication now in the public domain: Chisholm, Hugh, ed (1911). Encyclopædia Britannica (Eleventh ed.). Cambridge University Press.
  14. ^ Jubilees 31:12-17
  15. ^ Jubilees 45:16
  16. ^ Tekvin 34
  17. ^ Tekvin 34:30-31
  18. ^ Tekvin 49:-7

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]