Hezekiya

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Hezekiya
(Hezekiya ben Ahaz)
Yehuda Kralı
Åhus kyrka-10.jpg
Hüküm süresi Ahaz ile: MÖ 729 - MÖ 716
Tek başına: MÖ 716 - MÖ 697
Menaşe ile: MÖ 697 - MÖ 687
Önce gelen Ahaz
Sonra gelen Menaşe
Doğum tarihi ~MÖ 739
Doğum yeri muhtemelen Kudüs
Ölüm tarihi ~MÖ 687
Ölüm yeri muhtemelen Kudüs
Hanedan Davud Hanedanlığı
Babası Ahaz
Annesi Aviya
1695 Eretz Israel map in Amsterdam Haggada by Abraham Bar-Jacob.jpg
Antik İsrail


Hezekiya (İbranice: חִזְקִיָּ֫הוּ, חִזְקִיָּ֫ה, יְחִזְקִיָּ֫הוּ‎; Yunanca: Ἐζεκίας, Ezekias; Latince: Ezechias) Ahaz'ın oğlu ve Yehuda Krallığı'nın 14. kralıydı.[1] Edwin Thiele hükümdarlık tarihlerinin MÖ 715 ile MÖ 686 yılları olduğunu belirtir.[2] Hezekiya ayrıca, Tora'da en çok göze çarpan krallardan biridir.

İkinci İsrail Krallığı'nın Asurlu II. Sargon tarafından MÖ 720'lerde yıkılmasına şahitlik eden Hezekiya, MÖ 701'de Sanherib'in Kudüskuşattığı sırada Yehuda kralıydı. Kuşatma, Sanherib'in orduları mucizevi bir şekilde vebaya yakalanınca sona erdi.[3] Fakat Asurlular Yehuda'nın çoğunu işgal etmişti bile ve Hezekiya'nın halkı, David dönemindeki altın çağa ulaşmayı arzuluyordu.[3]

İşaya ve Mika peygamberlerin yaşadığı bu dönemde,[1] Hezekiya dini reformlar uyguladı. Yabancı tanrıları Kudüs Tapınağı'ndan arındırıp, tapınağı Musa'nın Torasında emredildiği gibi sadece İsrail'in tanrısı Yhwh'ya adadı.[1]

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Hezekiah, güçlü anlamına gelen İbranice'deki "hazak" (חזק) kökünden gelir. Bu sebeple Hizkiyahu "Yhwh tarafından güçlendirilmiş" anlamına gelmektedir.[4]

Tora[değiştir | kaynağı değiştir]

Hezekiya'nın iktidarıyla ilgili ana bilgiler Tora'nın 2. Krallar, Yeşeya ve 2. Tarihler kitaplarında bulunur.[5][6][7]

Yehuda hakimiyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Hezekiya döneminde, Sanherib'in kuşatmasına önlem olarak dikilen Geniş Duvar'ın kalıntıları.
Hezekiya tünelinde bir çocuk, 2010

Tora'ya göre Hezekiya tahta 25 yaşında geçti ve 29 sene hükümdarlık yaptı.[8][9] Bazı yazarlar Hezekiya'nın babası Ahaz ile birlikte MÖ 729'da başlayarak 14 yıl süreyle krallık yaptığını belirtir. Tam anlamıyla krallığa geçmesi Albright'a göre MÖ 716, Thiele'ye göre MÖ 715'te gerçekleşip iktidarı MÖ 687'de son buldu; hükümdarlığının son on yılını oğlu Menaşe ile paylaştı.[10]

Tora, Hezekiya'nın dini reformlar uygulayıp gelenekleri tekrar yürürlüğe soktuğundan bahseder. Putları yasaklayıp, putperestlerin ibadetlerinde kullanılan Kudüs'e getirilmiş Nehuştan denen "bronz yılan"ı parçaladı.[11][12] Dini kaynaklar Hezekiya'yı, büyük-büyükbabası Uziyahu'nun yolundan giden büyük ve iyi bir kral olarak tanımlamaktadır. Krallar kitabı Hezekiya'yı över.[13]

Arkeolog ve folilogların çalışmalarından anlaşılana göre Hezekiya Yehuda'yı güçlendirdi. Edebiyatta ve edebi eserlerin sayısında artış görülürken Kudüs nüfusunun artması sebebiyle Geniş Duvar Kudüs'ün batısındaki kırsal kesimlerini de içine aldı.[14]

Aile ve yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Hezekiya, MÖ 739'da Kral Ahaz'ın ve "Abi" olarak da bilinen karısı Aviya'nın oğlu olarak dünyaya geldi.[15][16] Hefsivah ile evlendi.[17] MÖ 687'de doğal sebeplerden 54 yaşında öldü ve yerine oğlu Menaşe geçti. Hezekiya, iktidarının son on yılında oğlu Menaşe ile birlikte hükümdarlık yaptı ve Menaşe bu sırada 12 yaşındaydı.[17]

Politik hareket ve Asur işgali[değiştir | kaynağı değiştir]

Asurlu okçular

Asurluların başına II. Sargon'un ölümünden sonra oğlu Sanherib geçti ve bunu fırsat bilen Hezekiya Asur kralının buyruğu olmaktan çıkmak için harekete geçti. Sargon'un zorla ödettiği vergileri ödemeyi kesip "Asur kralına karşı ayaklandı ve ona hizmet etmedi". Hezekiya, Mısır ile ittifak kurdu.[18][19] Sanherib iktidarının 4. yılında (MÖ 701) Hezekiya Yehuda'nın Asurlular tarafından istilasıyla yüzleşti; Hezekiya'nın müttefiği olan Mısır yardıma gelmedi.[20]

Yehuda Krallığı'nın Sanherib tarafından istilası belgelenmiş büyük bir olaydı. Sanherib, Sanherib Prizması'nda kaydettiği üzere, Hezekiya'ya ("Haz-za-ki-(i)a-u") karşı düzenlediği seferde 46 şehri ele geçirdi[21] ve Kudüs'ü ("Ur-sa-li-im-mu") siperlerle kuşattı.[22] Kudüs kuşatması sırasında, Tora'ya göre, Tanrı'nın Meleği 185.000 Asur askerini öldürdü. Çok sayıda Asur askerinin öldüğüne hemfikir olan Herodotus (MÖ  484 – MÖ  425), Asur askerlerinin ölümünü farelerden geçen vebaya bağladı.[23]

Hezekiya önce Asurlulara vergi ödedi fakat sonra isyan etti.[24] Asur kayıtlarında Sanherib'in, Hezekiya kendisini kral olarak kabul ettikten ve vergi verdikten sonra kuşatmayı kaldırdığı belirtilir.[25] Tora'da, Hezekiya'nın Sanherib'e 300 talant gümüş ve 30 talant altın ödediği ve bunun için Kudüs Tapınağı'nın kapısındaki altınları dahi çıkardığını belirtir; fakat buna rağmen Sangerib tekrar sefere çıkmıştır.[20][24] Sanherib, Kudüs'ü kuşatıp şehrin duvarına ulağı Rabşakeh'i gönderdi. Rabşakeh, şehir duvarlarını koruyan askerlere "Yehuda dilinde", Yhwh'e ve Hezekiya'ya güvenmeyi bırakmalarını ve bunun sebebinin de kendisinin kutsal yere zarar verdiği olduğunu söyledi.[26]

En nihayetinde Sanherib Kudüs'ü fethetmeyi başaramadı. Tora, Hezekiya'nın Tapınağa gidip dua ettiğini yazar ve Şlomo'dan bu yana 250 yıldır herhangi bir kralın bu zamana kadar dua ettiğinden bahsetmez.[24]

Hezekiya'nın yapıları[değiştir | kaynağı değiştir]

Tora'da, Hezekiya'nın Asurluların istilasına uğrayacağını anladığı belirtilmiş ve bunun üzerine hazırlık yapan Hezekiya, Siloam Tüneli olarak da bilinen Hezekiya Tünelini ve Geniş Duvarı inşa ettirmiştir. Tünel 533 metre uzunluğunda olup Kudüs'e şehir dışında bulunan Gihon Pınarı ve Siloam Havuzu'ndan yer altından su tedarik etmek için inşa edildi.İstanbul Arkeoloji Müzesinde bulunan Siloam Tünelinden çıkarılmış Siloam Yazıtı, yapının tarihiyle ilgili bilgi sunmaktadır ve bu bilgilere göre tünel Hezekiya döneminde inşa edilmiştir. Aynı zamanda, Siloam Havuzunun etrafına duvarlar çekilerek pınardan gelen su havuza kanalize edildi.[27] Bütün şehir, Siyon Dağı'na kadar duvarlarla çevrildi. Bu duvardan arta kalan kısımlar Kudüs'ün Eski Şehir'inde bulunmaktadır.

"Sanherib'in Yeruşalim'le savaşmaya hazırlandığını duyan Hizkiya, kentin dışındaki pınarları kapatma konusunda önderlerine ve ordu komutanlarına danıştı. Onlar da onu desteklediler. Böylece birçok kişi toplandı. "Neden Asur Kralı gelip bol su bulsun?" diyerek bütün pınarları ve ülkenin ortasından akan dereyi kapadılar."[28]

Tora'da Sanherib'in Kudüs'ü kuşattığı aktarılmıştır.[29][30][31][32]

Sanherib'in ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Krallar kitabında yazdığına göre:

"Bir gün ilahı Nisrok'un tapınağında tapınırken, oğullarından Adrammelek'le Şareser, onu [Sanherib'i] kılıçla öldürüp Ararat ülkesine kaçtılar. Yerine oğlu Esarhaddon kral oldu."[33]

Tora, bunun ne zaman olduğunu belirtmemektedir fakat Asur belgelerine göre Sanherib, oğulları Adrammelek ve Şareser tarafından MÖ 681'de, Yehuda'nın MÖ 701'de kuşatılmasından 20 yıl sonra öldürülmüştür.[34] Yerine, Asur kralı olarak Esarhaddon başa geçti.

Hezekiya'nın hastalığı ve ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Tora'da, Hezekiya'nın ağır hastalandığı fakat mucizevi bir şekilde iyileştiği yazılıdır.[35][36][37] İyileşmesinin ardından aralarında Babil kralı Merodak-Baladan'ın da bulunduğu çeşitli elçiler geçmiş olsuna ziyarete geldi.[38][39] Hezekiya, Babil kralına fazladan bilgiler vermiş ve bunu karşısında peygamer Yeşeya'nın tepkisiyle karşılaşmıştır.[40] Yahudi geleneğine göre, Asurlulara karşı kazanılan zafer ve Hezekiya'nın iyileşmesi aynı günde, Pesah'ın ilk gününde gerçekleşmiştir.

Hezekiya, MÖ 687'de doğal sebeplerden dolayı öldü.

Dini reformlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Hezekiya, peygamber Yeşeya ile birlikte. 10.yy'ın ikinci yarısında Batı Almanya imparatorluk tacı.

Hezekiya, önemli dini reformlara imza attı. Judea'nın her yerindeki türbeleri sindirip Kudüs'te ibadetleri Tanrı'ya adadı.[41] Babası dönemindeki putperestliği yasakladı. Türbeleri yasaklayıp dini sütunları parçaladı ve Aşera sütununu kaldırttı.[42] Ayrıca, Musa'nın yaptığı Nehuştan isimli bronz yılanı da parçaladı "çünkü İsrailliler o güne kadar ona buhur yakıyorlardı."[11]

Hezekiya, Pesah haccını devam ettirip geleneksel olarak İsrail kabilelerini davet edip Pesah festivalinde yer almasını sağladı.[43]

Her ne kadar "2 Tarihler 30"'un tarihi gerçekliği tartışma konusu ise de[44] İsrail bölgesinin kuzeybatı bölgesinde LMKL mühürünün bulunuşu Hezekiya'nın kuzey İsrail'in bir kısmıyla irtibata geçtiğini göstermektedir.[45]

Hezekiya'nın reformları politeizmi kaldırıp monoteizmi tekrar başa getirdi.

Krallar ve Tarihler kitabında Hezekiya'dan önce, örneğin David ve Şlomo dönemlerinde, etkili bir merkezi sistemin olduğundan uzunca bahsedilmektedir.[46][47][48]

Arkeolojik kanıtlara göre, Hezekiya, Kudüs'teki dini merkezileştirmedi. Lakiş ve Arad şehirlerinde tapınakların inşa edilmesine ve Beerşeba'daki alışılagelen tapınağın görevine devam etmesine izin verdi. William G. Denver, 2 Krallar 18:4'te geçen "Alışılagelen tapınma yerlerini kaldırdı, dikili taşları parçalayıp Tanrıça Aşera'yı simgeleyen sütunları kesti. Musa'nın yapmış olduğu Nehuştan adındaki tunç yılanı da parçaladı" kısmının doğru olmadığını ve bunun Deuteronomistik bir propaganda olduğunu savunmaktadır.[49]

Arkeolojik kanıt[değiştir | kaynağı değiştir]

Chludov Psalter tarafından bir minyatür

Bulunan bir mezar odasının kapı eşiğindeki yazıda, bu mezarın Hezekiya'nın haznedarı Şebna'ya ait olduğu anlaşılmıştır.

Mühürler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kral Hezekiya dönemine ait İsrail'de iki farklı mühür türü bulunmuştur:

  • LMLK mühürü, stok kavanozları üzerinde bulunan mühürdü. Sanherib'in yıkımı esnasındaki katmanda bulunmuştur.[50]
  • Bulla, belgelerde kullanılmış mühür olup bazıları Hezekiya'nın kendisine bazıları onun çalışanlarına aittir.[51]

Siloam Yazıtı[değiştir | kaynağı değiştir]

Siloam Tüneli'nde bulunan Siloam Yazıtı, iki grubun (Hezekiya ve Sanherib) bir araya geldiğini göstermektedir.

Hezekiya
Resmî unvanlar
Önce gelen
Ahaz
Yehuda Kralı
Ahaz ile birlikte: M.Ö. 729-716
Tek başına: M.Ö. 716 – 687
Sonra gelen
Menaşe

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Harris, Stephen L., Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield. 1985. "Glossary" p. 367-432
  2. ^ Edwin Thiele, The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings, (1st ed.; New York: Macmillan, 1951; 2d ed.; Grand Rapids: Eerdmans, 1965; 3rd ed.; Grand Rapids: Zondervan/Kregel, 1983). ISBN 0-8254-3825-X, 9780825438257, 217.
  3. ^ a b "Hezekiah." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 12 Nov. 2009 Read online
  4. ^ http://messiahtruth.yuku.com/sreply/39873/t/-truth---claim----Jews--Jesus-wrote-----claim--Jesus---Messi.html Professor Mordochai ben Tzyyion, Hebrew University, Jerusalem, Israel
  5. ^ 2. Krallar 18-20
  6. ^ Yeşaya 36-39
  7. ^ [1]
  8. ^ 2 Tarihler 20:1
  9. ^ 2 Krallar 18:2
  10. ^ See William F. Albright for the former and for the latter Edwin R. Thiele's, The Mysterious Numbers of the Hebrew Kings (3rd ed.; Grand Rapids, MI: Zondervan/Kregel, 1983) 217. But Gershon Galil dates his reign to 697–642 BC.
  11. ^ a b 2 Krallar 18:4
  12. ^ 2 Tarihler 29:3-36
  13. ^ 2 Krallar 18:5
  14. ^ David M. Carr, Writing on the Tablet of the Heart: Origins of Scripture and Literature, Oxford University Press, 2005, p. 164.
  15. ^ 2 Krallar 18:1-2
  16. ^ 2 Tarihler 29:1
  17. ^ a b 2 Krallar 21:1
  18. ^ Yeşeya 30-31
  19. ^ Yeşeya 36:6-9
  20. ^ a b 2 Krallar 18:13-16
  21. ^ Sanherib Prizması, sütun 3, satır 19
  22. ^ James B. Pritchard, ed., Ancient Near Eastern Texts Related to the Old Testament (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1965) 287-288.
  23. ^ (19:35) Herodotus (Tarihler 2:141)
  24. ^ a b c Peter J. Leithart, 1 & 2 Kings, Brazos Theological Commentary on the Bible, p255-256, Baker Publishing Group, Grand Rapids, MI (2006)
  25. ^ Sennacherib's Hexagonal Prism
  26. ^ 2 Krallar 18:17-35
  27. ^ Yeşaya 22:11
  28. ^ 2 Tarihler 32:2-4
  29. ^ Yeşaya 33:1
  30. ^ 2 Krallar 18:17
  31. ^ 2 Tarihler 32:9
  32. ^ Yeşaya 36
  33. ^ 2 Krallar 19:37
  34. ^ J. D. Douglas, ed., New Bible Dictionary (Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1965) 1160.
  35. ^ 2 Krallar 20:1
  36. ^ 2 Tarihler 32:24
  37. ^ Yeşeya 38:1
  38. ^ 2 Tarihler 32:23
  39. ^ 2 Krallar 20:12
  40. ^ 2 Krallar 12:19
  41. ^ 2 Krallar 22
  42. ^ 2 Krallar 21:3
  43. ^ 2 Tarihler 5, 10, 13, 26
  44. ^ Israel Finkelstein and Neil Asher Silberman. The Bible Unearthed. Free Press, New York, 2001, ISBN 0-684-86912-8
  45. ^ See An Administrative Center of the Iron Age in Nahal Tut by Amir Gorzalczany.
  46. ^ 1 Tarihler 6:31-49
  47. ^ 1 Krallar 4:1-19, 6:1-7:51 8:1-66
  48. ^ 2 Tarihler 3:1-7
  49. ^ Dever, William G. (2005) "Did God have a wife? Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel" (Eerdmans)
  50. ^ Grena, 2004, p. 338
  51. ^ Grena, 2004, p. 26, Figs. 9 and 10

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Grena, G.M. (2004). LMLK—A Mystery Belonging to the King vol. 1. Redondo Beach, California: 4000 Years of Writing History. ISBN 0-9748786-0-X. 
  • Austin, Lynn. Gods And Kings. ISBN 0-7642-2989-3.  a fictionalized account of Hezekiah's rise to power, Book 1 in Austin's "Chronicles of the Kings" series

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]