IV. Henry, Bölüm 1

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
IV. Henry, Bölüm 1
Henry IV, Part 1
IV. Henry portresi
IV. Henry portresi
Yazar William Shakespeare
İlk gösterim 1597
Ülke İngiltere
Orijinal dil İngilizce
Oyun serisi Henriad
Tür Tarihsel oyun
Zaman ve mekân İngiltere ve Galler


IV. Henry, Bölüm 1 adlı oyunun 1623 baskısının ilk sayfası

IV. Henry, Bölüm 1 (İngilizce özgün adı:Henry IV, Part 1 ) William Shakespeare tarafından en geç 1597 yılında yazıldığı düşünülen tarihsel oyundur.

Yapıt; II. Richard, IV. Henry, Bölüm 1, IV. Henry, Bölüm 2 ve V. Henry'nin oluşturduğu Henriad adı da verilen dörtlemenin ikinci oyunudur.

Bu oyunun kapsadığı tarih dönemi 1402 sonlarında Henry Hotspur'un Archibald Douglas, 4üncü Douglas Kontu'na karşı yaptığı "Hubleton Tepesi Savaşı"''ndan, isyancıların 1403 ortalarinanda Shrewsbury Savaşı'nda yenilmelerine kadardır. Bu oyun ilk temsilinden itibaren hem tiyatro kritikleri ve hem de allelade halktan seyirci tarafından devamlı olarak beğenilmiş ve seyredilmiştir.

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Shakespeare'in IV. Henry Bölüm 1 adını taşıyan bu tarihsel oyunu için ana kaynağı, aynen diğer tarihsel oyunlarının da kaynağı olan Raphael Hollished tarafından ikinci edisyon olarak 1587de bastırılmış olan "Chronicles (Tarihler)" adlı eserdir. Bu eser ele alınan tarihî gerçekler için kaynak ise Edward Hall'un The Union of the Two Illustrious Families of Lancaster and York adlı eseridir. Shakespeare'in Samuel Daniel'in İngiliz "Guller Savaşı" adı verilen sivil harp hakkındaki şiirler kitabını da bilip kulladığı iddia edilmektedir.

Karakterler[değiştir | kaynağı değiştir]

Carmel Shakespeare festivali'inde Henry IV, Part 1yapımında John Farmanesh-Bocca Prens Hal rolünde.
Northumberland Dükü'nün oğlu Harry Hotspur Percy
Ressam:I. Neagle
Sir John Falstaff "Boar' Inn" haninda
Ressam: Edward Grutzner Foto:Goupil
Shrewsbury Savasi sonunda Harry Hotspur'un olumu
Ressam:James William Edmund Doyle Gravur:Edmund Evans
  • Dördüncü Henry, İngiltere Kralı. Bu karaketer tarihsel İngiltere Kralı IV. Henry'dir. Oyunda bu Kral doğum yeri olan "Lincolnshire"'daki "Bolingbroke" kasabasına izafeten "Bullingbrook" veya "Bolingbroke" olarak da anılır. Kral olmadan önce Lancaster Dükü olduğu için de Glendower tarafından "Lancaster" olarak hitap edilmektedir.
  • Prens Henry, IV. Henry'nin en büyük oğlu. Bu karaketer tarihsel IV. Henry'den sonra İngiltere Kralı olan IV. Henry'dir. Kısa lakapla "Hal" veya "Harry"" olarak isimlendirilmektedir. Bazan da doğum yeri olan "Monmouthshire"'a izafetle "Harry Monmouth" olarak anılmaktadır.
  • Worcester (okunuşu "vuster") Kontu "Thomas Percy, 1inci Worcester Kontu"'na dayanır. Kral aleyhindeki isyanın elebaşısıdır. Kurnaz, hain ve daima kendini düşünen ve eğer kendine galibiyet sağlayacaksa herşeyi (yeğeni dahil) bu galibiyete kurban etmeye hazır bir kişidir.
  • Lord Lancaster'li John tarihsel "Bedford Dükü John"'a dayandırılmıştır. Küçük bir roldur. Oyunda bu kişi Kral'ın ikinci olarak tanıtılır ama gerçek tarihte üçüncü oğludur. Prens Hal tarafından "John" diye hitap edilir ama eserin yazılmış şeklinde bu kişinin ismi "Lancaster" olarak geçer. Bu biraz karışıklığa yol açmaktadır çünkü Glendower "Lancaster" ismini babası IV. Henry için kullanmaktadır.
  • Westmoreland Kontu "Ralph Neville, 1inci Westmorand Kontu"'na dayanır.
  • Sir Walter Blunt.
  • Northumberland Kontu is "Henry Percy, 1inci Northumberland Kontu"'na dayanır.
  • Hotspur Northumberland Dükü'nün oğlu "Henry Percy"'nin kısaltılmış lakabıdır.
  • Kate, Lady Percy, Hotspur'un eşi
  • Edmund Mortimer, March (Sınır) Kontu olarak anılır.
  • Lady Mortimer
  • Owen Glendower: Galler Ülkesi lideridir ve Lady Mortimer'in babasıdır.
  • Douglas Kontu "Archibald Douglas, 4uncu Douglas Kontu"'na dayanır.
  • Sir Richard Vernon
  • Richard Scroop, York Başpiskoposu
  • Sir Michael, York Başpiskoposu'nun maiyetinde bir idareci
  • Sir John Falstaff Prens Hal ile arkadaş olan korkak, şişman bir şövalyedir. Genellikle bir hayalî karakterdir; ama "Sir John Oldcastle"'dan izafeten alındığı için bu oyunun ilk temsilerinde "Oldcastle" olarak anılmıştır.
  • Edward "Ned" Poins, Prens Hal'ın yoldaşlarından biri
  • Bardolph, Prens Hal'ın yoldaşlarından biri
  • Peto, Prens Hal'in yoldaşlarından biri
  • Mistress Quickly, Prens Hal ve yoldaşlarının gittikleri bir meyhanenin sahibi
  • Francis, meyhanede bir barmen.
  • Vintner
  • Gadshill
  • Hamallar, Saray nazırı, Seyisler, Yolcular, Şerif, Ulaklar, Uşak, Lordlar, Askerler

Konu özeti[değiştir | kaynağı değiştir]

Krallığı eline geçiren Henry Bolingbroke, İV. Henry adı altında saltanat sürmekte iken devamlı ciddi sorularla karşılamak zorundadır. Kral II. Richard'a isyanla onu tahtından indirmesini şahsi günah olarak kabul etmekte ve bu günahını tanrı karşısında karşılamak için Kudüs'e Müslümanlara karşı bir Haçlı Seferi düzenliyerek gitmek istemektedir. Fakat İskoçya ve Galler Ülkesi sınırlarındaki devamlı çatışmalar onun bu dinsel isteğini gerçekleştirmesine devamlı engel çıkartmaktadırlar. Hissettiği bu suçluluk duygusu onu Percy ailesinin başında olan Northumberland Kontu ve Worcester Kontu ve March (Sınır) Kontu olan Edmund Mortimer'e devamlı olarak kötü davranmaya yol açmaktadır. Hâlbuki bu kişilerden ilk ikisi ona tahta geçmek için büyük destek sağlamışlar ve üçüncüsü ise eski kral II. Richard tarafından kendinin meşru varisi olarak kabul edilmişti.

Kral Henry, şahsi ve ülke sorunnlarına ek olarak, kendi oğlu ve varisi olan Galler Prensi Hal (gelecekteki İngiltere Kralı V. Henry) ile sorunları bulunmaktadır. Prens Hal eğitimi ve saray politikalarını bir kenara itmiş Kraliyet Sarayından uzaklaşarak düşük seviyeli halktan kişileri arkadaş edinerek bar ve meyhaneleri sanki mesken tutmuştu. Onun bu davranışları soyluların ve saraylıların kendi hakkındaki söylentilerini avaza çıkartmakla kalmamış; onların Prens Hal'in krallığa uygun olmadığı söylentisinin yayılmasna neden olmuştu.

Hal'in bu şefih hayatı yaşaması sırasındaki baş sırdaş, yoldaş ve arkadaşı Sır John Falstaff idi. Falstaff yaşlı, şişman, sahtekar ve devamlı sarhoştu. Fakat Falsaff'in karızma büyülemi ve hayattan aldığı zevk, riyakar dindarlık ve öldürücü ciddiyet atmosferi içinde doğup büyüyen Prensi sanki büyüleyerek çekmekte idi.

Oyun başlarında birbirleriyle çok az ilişikisi olan ve birbirine karşılıklı etkisi olmayan üç değişik grup kişiler ile başlar. Ama isyanın başarılı olup olmadığını ortaya çıkaran Shrewsbury Muharebesi'nin bitişi sonunda bu kişilerin bulunduğu gruplar birleşir:

  • Birinci grupta Kral Henry ve yakın maiyeti bulunur. Fakat Kral Henry oyunun ana konusu olmakla beraber genellikle oyunda arka planda bırakılmıştır.
  • İkinci grup ise isyancılar grubudur. Bunların içinde en renklisi çok enerjetik kişi olan Henry Percy - Hotspur -, babasu Northhümberland Dükü gelmekte ve bu isyancıların lideri olarak amcası Thoams Percy, Worcester Kontu, bulunmaktadır. İskoç Dougls Kontu Edmund Mortimer ve Galler Kralı Owen Glendower de bu gruba dahildir.
  • Üçüncü grupo ise genç Prens Hal etrafında odaklanır ve daha aşağı sınıftan arkadaşları Falstaff, Bardolph ve Peto ile oluşur. Alelade sokak hayatından çok haberli ama ellerine geçenleri hiç pervasız sarfeden bu grup kişi çok neşesiz olan bu tarihsel olaylara komedi katarak renk verirler.

Oyun başladığında, Humbleton Hill Muharebesi'nde Holmedon'da İskoçlara karşı yapılan muharebede alınan esirleri kendine vermediği için Kral Hotspor'a kızgınlığını ifade eder. Buna karşılık, Kral'ın (karısının kardeşi olan) Edmund Mortimer'i esir olarak yanında tutatn Galler Kralı Owen Glandöver'e fidye ödeyerek onu esaretten kurtmaktan çekingenlik göstermesi dolayı Hotspur'de Kral'a kızgındır. Henry fidye ödemekden sakınmaktadır ve Mortimer'in sadık olup olamdığının şüpheli olduğunu bildirip Percy'lere kötü muamale edip onlara gözdağı verir. Percy'ler Kral henry'nin bu tehlikeli ve dediği dedik hareketlerinde inçilmiş ve korkuya düşmüş olan Percy'ler ona karşı Galliler ve İskoçlarla anlaşıp bu "nankör ve çürümekte olan Bolingbroke" aleyhinde bir müteffiklik kurmaya girişirler. II. Perde'ye gelindiğinde bir büyük isyan patlak vermek üzeredir.

Henry Boligbroke devlet idaresini gittikçe başarısız olarak kullanmakta iken oğlu Hal eğlenceye, içkiye ve hayat kadınlarına dayanan bir şefih bir hayat sürmektedir. Hal'in arkadaşları bu şefih hayatları için yoldan geçenleri soymakta ve böylece eğlencelerine devam için para bulabilmektedir. Prens Hal bunların yaptığı bir yol soyguna iştirak etmek zorunda kalır. Fakat Prens Hal bu kişilerin elinde bir oyuncak değildir ve herşeyi kendi bildiği gibi yapar; soygunda bulunmakla beraber doğrudan doğruya bu eşkiyaların kuranları ile karşılaşmaz ve kendine düşen bütün paraları geriye veririr. Gerçekte, oyunun başında Hal bu şefih hayatı yakında sona erdireceğini ve kendinin hakkı olan yüksek devlet işlerine tekrar girişip bazı asıl hareketlerle kendini kral babsinin isve diğerlerinin istkelerine uygun bir kişi olarak göstereceğine and içtiğini görürüz. Hal bu birdenbire hayat şekli değiştirmenin kendine daha fazla yararlı olacağını ve kendinin prens olduğunun herkesi daha kolay inandıracağını düşünmektedir. Bu değişme ile saraylıların hürmetlerini daha kolay kazanacağını ummaktadır.

Mortimere ve Perçylerin isyanı kandine bu değişme fırsatı vermiştir. Prens babası ile ihtilaflarını çözer ve babsi tarafında bu isyanı bastırmak için hazırlanan ordunun komutanlığı verilir ve böylece aşağı sınıf eğlence adamı yukarı sınıf askeri komutana dönüşür. Falstaff'in bir Sır ünvanı vardır ve asıl olduğu açıktır ve Prens Hal ona bir grup piyade askeri toplamasını ve bu birliğin komutasını üzerine almasını emreder. Artık rens Hal, Flaştaff ve arkdaşlarına kolay, eğlenceli, şefih hayat sona ermsitir.

Shrewsbury'de muharabe yapmaya hazırlanan her iki taraf içinde durum çok acılldir. Eğer isyancılar Kralcı ordunun bu muharebede üstün bir galebe çalmasını önlerlerse, Northhümberland Dükü, Galler Kralı Glendower, Mortimer ve York Başpiskoposu isyancılara katılmaya hazır beklemektedirler. Kral Henry gayet kararlı bir galibiyet doğarn bir savaş sonucu beklemektedir. Prens Hal'in ordusu dah büyüktür ama Hotspur ümitsizlikten doğan bir cesaretle hemen ordusunu savaş sokar ve muharebe başlar. Savaş o gün devam ettikçe sonuç hala belirli olmaiştir. Karal ordusu bir vahşi İskoç olan Douglas'ın birlikleri tarafından hücum altındadır. Tam o sırada iki Harry, Prens Hal ve Harry Hotspur, teketek karşılaşmaya karar verirler. İngiltere ülkesinde iki Harry birlikte başta olamaktadırlar ve biririnin diğerini yenilgiye düşürmesi gerekmektedir. Bu bir içki bari kavgası olmaktan çıkmış ve kendi şahısları, şerefleri ve kirallık için kırankırana bir silahlı rekabet ve savaş haline geçmiştir. Bu savaşı kazana savaşçı ülkenin kralı olacaktır.

Oyun bu zirve noktasına yetişmekte iken "Kralın asker toplama sistemini kendi yararına kullanan" Falstaff üzerine dikkat çekilir. Falstaff askerlik yapabilir ama askere yazılmak istemeyen yetenekli gençleri para karşılığı askere almamakta ve askere alıp askere birliklere teslim ettiği ama askerlikte iken çarpışmalarda ölen kişilerin varislerine verilmesi gereken maaş primlerini kendi kesesine aktarmaktadır ("barut için yemek"). Bütün bunlar yetişmezmiş gibi etrafta Hatspur'u kendisinin öldürdüğü şeklinde böbürlenmelerde bulunmaktadır. Hâlbuki Falstaff'in yaptığı olmuş olan Hotspur'un cesetine kamaşını saplamaktan ileri gitmemiştir. Fakat birkaç saat evvel Hotspur'u kendi eliyle öldürmüş olan Prens Hal, bu soytarı kişinin anlamsız böbürlenmelerine yalnız gülüp geçmekte ve Sır John'a bu itibarsız hareketlerin göz yummaktadır.

Oyunun son sahneleri çarpışmalar son erdikten sonra Shrewsbury'dedir. İsyancılar Hotspur'un ölmesinden sonra çok demoralize olmuşlar ve Kral'ın ordusu galip gelmiştir. Henry bu sonuçtan çok memnundur. Kral artık (eskiden arkadaşı olan) en büyük düşmanı saydığı Worcester Kontu Thomas Percy'yi idam ettirmesine hiç engel kalmamıştır. Fakat sorunların hepsi çözülmemiştir. Northumberland Kontu'nu tutan York Başpiskoposu ile uğraşması gerekmektedir. Ayrıca Mortimer ve Glandower komutasında Galler Ülkesi güçleri de hala ayakta durmaktadırler. Bu eserin sonu diğer bir eser olan ama tarihsel akımın devamı olan İV. Henry Bölüm 2'ye girişi sağlanmak için özel olarak hazırlanmıştır.

Türkçeye çeviriler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • IV. Henry: I ve II. Bölüm. Çev. Bülent Bozkurt. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1992.

Uyarlamalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Orson Welles' Chimes at Midnight (1965 adlı filminde her iki IV. Henry oyununu içeriğinde kısaltmalar yapıp birleştirmekte ve V. Henry'den bazı sahneler, ve III. Richard ve Windsor'un Şen Kadınları oyunlarından dialogları da eklemektedir. Ana rollerde Falstaff olarak Orson Welles, Kral IV. Henry olarak John Guildgood, Hal olarak Keith Baxter, Mistress Quickly olarak Margaret Rutherford ve Hotspur olarak Norman Rodway oynamıştır.

V. Henry 1969 filminde IV. Henry oyunundan kısımlar fleshbek olarak bulunmaktadır. Bu filmde Falstaff olarak Eobbie Coltrane, genç Prens Hal olarak Kenneth Branagh rol almışlardır.

Gus Van Sant'in Benim Güzel Idaho'm 1991 filmi pek serbestçe IV. Henry Bölüm 1 oyunundan uyarılmıştır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]