Galler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Galler
Cymru
Bayrak Arma
Bayrak Arma
Slogan: Cymru am byth
(İngilizce "Wales forever")
Ulusal Marş: "Hen Wlad Fy Nhadau"
(İngilizce "Land of my fathers")
Konum
Başkent Cardiff
51°29′K 3°11′B / 51.483°K 3.183°B / 51.483; -3.183
Resmî dil(ler) İngilizce. Galce
Ulusal diller Galce (indigenous), İngilizce (en yaygın kullanılan)
Milliyet Galli
Yönetim biçimi Monarşi
 - Kraliçe II. Elizabeth
 - Başbakan Carwyn Jones
 - Başbakan Yardımcısı Ieuan Wyn Jones
 - Birleşik Krallık Başbakanı David Cameron
 - Birleşik Krallık Dışişleri Bakanı Cheryl Gillan
Kuruluş
 - Gruffydd ap Llywelyn 1056
Nüfus
 - 2008 tahmini 3.004.600
 - 2001 sayımı 2.903.085
GSYİH (SAGP) 2006 (ulusal istatistik)
 - Toplam 85.4 milyon $
 - Kişi başına 30.546 $
Para birimi Sterlin (GBP)
Zaman dilimi GMT (UTC0)
 - Yaz BST (UTC+1)
Internet TLD .uk
Telefon kodu 44
Galler'de bir yerleşim yeri

Galler (İngilizce: Wales, Galce: Cymru), Britanya'da Birleşik Krallık'a bağlı dört ülkeden biri. Başkenti ve en büyük şehri Cardiff'tir. Britanya'nın güneybatısında; doğuda Cheshire, Shropshire, Herefordshire ve Gloucestershire kırsal bölgeleriyle, güneyde Bristol Kanalıyla, güneybatıda St. George Kanalıyla ve batı ve kuzeyde İrlanda Denizi'yle çevrili bir bölgedir.

Galcede "Tywysogaeth Cymru" denilen Galler Prensliği Galler bölgesinin yönetiminde söz sahibi olmamasına karşın halen kullanılabilmektedir. 1282 yılında İngiltere Kralı I. Edward döneminde Galler bölgesi Cilmeri Savaşı sırasında istila edildi. Bununla birlikte bölgenin kanunları 1535-1542 yılındaki Laws in Wales Acts'e kadar İngiliz kanunlarıyla yer değiştirmemişti.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Galler için kullanılan "Wales" terimi yabancı anlamına gelen Germanik (Alman dil grubundan) "walha" kelimesinden ileri gelmektedir. Galce'de ülke için eski Galce'de hemşehri anlamına geldiği düşünülen Cymru (Kımrii) dir. Bu terimin bir ortaçağ efsanesindeki Cymru Kralı Brutus'un oğlu Camber'den geldiği de ileri sürülmektedir.

İngiltere'nin kuzeyindeki Cumberland veya Cumbria terimleri de aynı kelimeden türemiştir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzdeki Galler bölgesindeki ilk yerleşimciler bölgeye Buzul Çağı'nın sonuna doğru gelmişlerdir. İlk tarihi kayıt Britanya'nın Roma istilası döneminden kalmadır. O dönemde modern Galler bölgesi pek çok kabileye bölünmüştü. Romalılar bölgenin daha çok kuzeyinde bulunmuşlardır. Eski bir efsanede son Roma imparatorlarından Magnus Maximus'un Gal şeflerinden birinin kızı olan Elen veya Helen ile evlendiği geçmektedir. Roma istilası döneminde 4. yüzyılda Gal halkı Hristiyanlıkla tanışmıştır.

Britanya'da Roma İmparatorluğu'nun 410 yılındaki düşüşünden sonra Galler birkaç krallığa bölünmüştür. Anglosakson kabilelerin bu krallıkları istila girişimleri yöre halkının direnişi karşısında başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Anglosaksonlar bölgeyi "yabancı" anlamına gelen ve günümüz İngilizcesindeki Wales kelimesinin kökeni olan "Walha" ile isimlendirmişlerdir. Galler kendilerini Cymry veya Cymro teriminin dışında Brythoniaid (Britonlar) olarak da adlandırmışlardır.

Normanların 1066'daki İngiltere'yi istilasını takiben Gallerin bağımsızlığı gün geçtikçe azalmıştır. 1282'de İngiltere Kralı I. Edward Gallerin son bağımsız prensi Llywelyn the Last'ı yenilgiye uğratmıştır. Edward bölgeyi kontrol altında tutmak için bir seri büyük taş şato inşa ettirmiştir. Şatoların en tanınanları Beaumaris, Caernarfon, Conwy, ve Harlech'dedir. 1746 yılında imzalanan "The Wales and Berwick Act" anlaşması ile İngiltere'de uygulanan tüm yasalar otomatik olarak Galler bölgesinde de geçerli olmuştur.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Galler, Britanya adasının batısında bir yarımadadır. 20,779 km²'lik bir alana sahiptir. 230 mil uzunluğunda kıyı bandına sahiptir.

Nüfus Güney Galler'de yoğunlaşmıştır. Güney bölgeler kuzeye göre daha çok sanayileşmiş ve gelişmiştir.

Ülkenin kuzey kısmı daha geleneksel bir hayat yaşar. Ülkenin kuzey ve orta bölgeleri dağlıktır. En yüksek dağı Snowdon'dır ve 1085 m'dir.

Snowdon

Galler'de üç ulusal park bulunmaktadır. Bunlar:

Bunların dışında dört tane daha doğal güzelliğe sahiptir:

  • Anglesey
  • Clwydian Dağ-sırası
  • Gower Yarımadası
  • Wye Vadisi

Galler'in yedi harikası olarak nitelendirilen doğal ve tarihi alanlar ise şunlardır:

Yönetim[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüm Britanya adasında hükümran Birleşik Krallık'tır. Tüm ülke Meşrutiyetle yönetilir. Buna göre Galler dahil tüm adada Kraliçe: II. Elizabeth, Başbakan: David Cameron, Hükümet Sekreteri Cheryl Gillan'dir. Galler Ülkesi Başkanı ise Carwyn Jones'dur. İngiliz Kraliçesinin atadığı Galler Prensi ise Prens Charles'tır.

Galler'in siyasal durumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin başkenti olan Cardiff'te saat kulesi

Galler, Birleşik Krallığı oluşturan dört ülkeden biridir (constituent countries). Birleşik Krallığın sınırlı olarak tanıdığı hakla, 1999'da yapılan halk oylamasıyla kendi meclisini kurma kararı vermiştir. Buna bağlı olarak 1999 yılında Galler Ulusal Meclisi kurulmuştur.

Anayasal olarak tüm adada Birleşik Krallık, egemen (de jure) üniter devlettir. Tüm adadaki hükümranlık hakları Birleşik Krallık'a aittir. Tüm Krallığı temsil eden, tek bir hükümet ve parlemanto bulunmaktadır.

Galler dahil tüm adada yürütme gücü Kraliyet ailesinin elindedir ve yürütme gücü Westminster'daki Birleşik Krallık Parlemantosu tarafından uygulanmaktadır. 1999 yılıyla birlikte Birleşik Krallık Parlemantosu yetkilerinin bir kısmı Cardiff'teki Galler Ulusal Meclisi'ne devredilmiştir. Ancak Birleşik Krallık Parlemantosu Galler üzerinde, birinci derecede yasa yapma sorumluluğunu yitirmemiştir. Galler Meclisi belirli çerçeve içinde ikinci derecede yasa yapma kabiliyeti ile yetkilendirilmiştir. Ancak Galler Meclisi'nin yasama gücü Galler ülkesini ilgilendiren konuları kapsamaktadır. Galler Meclisi, hükümet kurma ve ülke üzerinde hükümran olma hakkına sahip değildir. Bu hak Birleşik Krallığı'ndır.

Birleşik Krallık Parlemantosunca Galler Meclisinin ikinci dereceden yasa yapma yetkisi kaldırılabilir ya da yaptığı yasalar reddedilebilir.

Galler Meclisinin tarihçesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Galler Ulusal Meclisi

İlk Ulusal Meclisi "Galler Hükümet Hareketi" adı altında 1998 yılında kuruldu. Daha sonra merkezi hükümet (İngiltere) tarafından birtakım kısıtlı yetkilerle donatılmıştır. Meclis'in 60 üyesi vardır. Meclis üyelerinin 40'ı "First Past the Post", kalan 20'si "Additional Member System" modeliyle seçilir. Mecliste çoğunluğu kazanan parti, Galler Meclisinin ve Hükümetinin Başkanı olur. "Meclis hükümeti" şeklinde ifade edilebilecek bir yapıdır. Galler Meclis Hükümeti yürütme organıdır. Meclis Hükümeti, Meclis'e karşı sorumludur.

Yeni Hükumet Binası 2006 yılında Kraliçe tarafından açılmıştır.

Birleşik Krallık Parlemantosunda Galler[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik Krallık Parlemantosu alt birimi 646 sandalyeli House of Commons'da Galler 41 sandalye ile temsil edilmektedir.

Asıl İngiltere ile Galler İlişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik Krallık'ın lider ülkesi olan İngiltere ile Galler pek çok konuda birbirine geçmiştir. Örneğin, Galler ile İngiltere'nin hukuk sistemi ortaktır. Aynı kanunlar geçerlidir. Kuzey İrlanda ve İskoçya'nın ise Galler'in aksine, kendi hukuk sistemleri vardır.

Yasal sistem dışında kalan diğer konular oldukça karışıktır. Bazı konularda Galler ve İngiltere ortak kurallara sahipken, bazılarında farklılaşmaktadır. Örneğin, Kriket sporunda Galler ve İngiltere ortak ulusal takım çıkarırlar. Bazı dini mezhepler İngiltere-Galler'i bir sayarak örgütlenmelerini yapmışlardır. Bazı partiler İngiltere ve Galler'de ayrı olarak değil tek bir ülke sayarak örgütlenmişlerdir. Galler ile İngiltere birbiri içerisine geçmiş iki ülkedir.

Yerel yönetimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Galler Ülkesi yerel yönetimi 22 tane tek-katlı yerel idareye bölünmüştür. Bunlardan 9'una county, 10'una county beldesi ve 3'üne şehir adı verilmektedir.

Galler Ulusçuluğu[değiştir | kaynağı değiştir]

Cardiff Üniversitesi

19. yüzyılın sonlarıyla birlikte Galler'de İngiltere'nin siyasî hegemonyasından kurtulma-bağımsız veya geniş yetkilerle donatılmış bir statüye kavuşma arzusu gelişmiştir. Yapılan seçimlerde ülke nüfusunun %12'si bu arzuyu taşıyan partilere oy vermiştir. Gal ulusalcılığı, İngiliz baskısından kurtulmak, kültürel kimliğini ve İngiliz kültüründen farklı kodlarını korumak fikrine sahiptir. Galler'in İngiliz kimliği altında farksızlaştırılmasına karşıdırlar.

Avrupa Birliği Mevzuatı içinde geliştirilen "Subsidiarite ilkesi" bu akımın en büyük yardımcısıdır. 1992’de Maastricht’te imzalanan ABA’nın 3-b maddesinde (yeni 5. maddesi) şu şekildedir :

“Topluluk bu Antlaşmayla kendisine tanınan yetkilerin ve verilen amaçların sınırları içinde tasarrufta bulunacaktır. Münhasır yetkisine girmeyen alanlarda Topluluk subsidiarite ilkesine göre, yalnızca önerilen tasarrufun (eylemin) amaçları üye ülkeler tarafından yeterince gerçekleştirilemediği ve dolayısıyla önerilen tasarruf boyut ve etkileri bakımından Topluluk tarafından daha iyi gerçekleştirilebildiği takdirde ve bu oranda tasarrufta bulunur. Topluluğun hiçbir tasarrufu, işbu Antlaşmanın amaçlarını gerçekleştirmek için gerekli olanı aşmayacaktır.”

Bu madde AB'ye üye ülkelerde ademi merkeziyetçiliğin ön plana çıkarılması anlamına gelmektedir. Subsidiarite ilkesi bölgesel farklılıkların, çeşitliliğin ve Avrupa mozaiğinin korunmasına yönelik bir ilkedir. AB coğrafyası içinde yer alan Galler, İskoçya, Kuzey İrlanda, Katalonya, Güney Tirol, Korsika gibi bölgeler subsidiarite ilkesini bu işleve dayandırarak farklı algılamaktadırlar. Bu bölgeler ilkenin daha fazla yetki elde etme olanağı sunduğunu belirtmektedirler. Bu anlayış, Birleşik Krallık’a bağlı Galler bölgesinde ilkeyi ön plana çıkaran bir siyasi partinin seçim bildirgesinde açıkça yer almaktadır.

Galler Ulusunun genel özellikeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Roald Dahl Plass:Cardiff'in ünlü kültür merkezi

2001 verilerine göre Galler ülkesinde 2,903,085, kişi yaşamaktadır. Ülkeler sıralamasında 132. sıradadır. Tüm ada nüfusunun %5'idir. Yapılan araştırmalarda ülke nüfusunun %71'i kendini ulusal kimlik olarak tamamen Gallerli (Gal, Welsh) olarak nitelendirmektedir. % 7'si İngiliz-Gal olarak nitelendirmektedir.

Gal halkının kökeni Keltlere dayanmaktadır. İskoçlarla, Man Adası sakinleriyle, İrlandalılarla ve Cornwall bölgesi halkıyla akrabadırlar.

2001 verilerine göre halkın %72'si kendini hristiyan olarak tanımlamaktadır. Galler Prespiteryan Kilisesi ülkedeki en yaygın mezheptir. Anglikan Galler Kilisesi ise 2. büyük kilisedir.

Semavi dinler arasında İslam, Çoğunluğu göçmen olan 30 binden fazla insan tarafından benimsenmektedir.

Son zamanlarda yapılan bir araştırmaya göre, Gallerli insanların %35'i Galce kökenli soyad taşıdığı tespit edilmiştir.

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Galce konuşanların ülke içinde dağılımı

Ülkede Galce konuşan kişi sayısı yaklaşık 750 bin kadardır. Bu sayı Galler nüfusunun %25'ini teşkil etmektedir. Nüfusun geri kalanı İngilizce konuşmaktadır. Asıl İngiltere'de ise 115 bin kişi Galce konuşmaktadır. Ada dışında Galce konuşan kişi sayısı yaklaşık 35 bin kadardır. Bu kişiler Galler ülkesinden ABD, Kanada, Arjantin, Avustralya ve Yeni Zellanda'ya göçmüş kişilerdir.

Gelenekler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke adeta kırmızı ejderha ile özdeştirilmiştir. Ülke sanayileşmiş olsa da özellikle kuzey bölgelerde geleneksel hayat korunmuştur. Galler denince akla pırasa gelir. Tüm adada Galler pırasası ün yapmıştır. Bölgede çok bulunan nergis çiçeği ulusal sembollerden biridir. Sessile cinsi meşe ağacı bölgede oldukça sık rastlanır. Kırmızı çaylak kuşu da bölgede yaşayan nadir türlerden biridir.

Saint David bayrağı bölgede değer gören bir bayraktır.

Gal ulusu açısından kırmızı ejdarhalı bayrakla eşdeğer öneme sahiptir. Galler Prensliği Arması da oldukça önemlidir. Galler Prensliği'nin kuş tüylü rozeti de kültürel öneme sahiptir.

Galler bölgesi geleneksel müzik açısından oldukça zengin bir bölgedir. Bölgenin arpçıları ünlüdür.

Dağlık olması sebebiyle bölgede süt ve süt ürünleri faaliyetleri gelişmiştir. Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılık gelişmiştir. Yerel bazı tadlara örnekler: Denizbörülcesinden yapılan "Laverbread", meyvelerdan yapılan "bara bread", pırasadan yapılan pırasa çorbası "cawl cennin", bölgede sık yapılan tatlı "Welsh cakes", bölgeye has tostlarda kullanılan peynir "Welsh rarebit" oldukça popülerdir. İngiltere'de "kırmızı et" deyince akla Galler gelir. Galler'in koyun eti makbuldür.

Gal Ejderhası

İlgili başlıklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Görüntüler[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Galler ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.