Genleşme

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Genleşme, genişleme anlamından gelir. Sıcaklığı artırılan bir cismin uzunluk ya da hacminin değişmesi olayıdır.

Katıları, sıvıları ya da gazları oluşturan tanecikler, ortalama konumları çevresinde sürekli çalkalanma halindedirler. Bu cisimlerden birine ısı biçiminde enerji verilirse, bu enerji kinetik enerji ye dönüşür; dolayısıyla, kinetik enerjisi artan tanecikler daha şiddetle çalkalanır ve daha geniş alana yayılmaya çalışırlar; yani sıcaklığı yükselen cisim (katı, sıvı, gaz) aynı zamanda genleşir. Net olarak:sıcak bir cisim ışınını başka bir maddeye gönderirse o maddenin kapladığı alan (hacmi) genişler ve yayılır.

Genleşme katsayısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Genleşme katsayısı, bir maddenin ısı etkisiyle genleştiği miktarın belirlenmesi için kullanılan katsayıdır. Birim hacimdeki bir maddenin birim sıcaklık değişiminde hacmindeki değişme miktarı olarak tanımlanır.

Isı değişikliği etkisi altında kalan bir malzemeyi oluşturan atomların, enerji düzeylerinin değişmesi ile moleküler bağ uzunlukları değişir. Dolayısıyla atomlar arası mesafelerin değişmesi maddenin hacmini de değiştirir.

Katı ve sıvı her maddenin farklı bir genleşme katsayısı vardır. Aynı şartlar altında eşit hacimdeki iki gaz örneği özdeş ısıtıcılarda aynı sürede ısıtıldıklarında hacimleri eşit miktarda artar. Bütün gazların genleşme katsayısı aynıdır.

Genel hacimce genleşme katsayısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir gaz, sıvı veya gazın genel hacimce genleşme katsayısı şöyle ifade edilir;


\alpha_V = \frac{1}{V}\,\left(\frac{\partial V}{\partial T}\right)_p

Burada p alt indisi,genleşme süresince sabit tutulan basıncı; "V" ise bu genel ifadeye giren (doğrusal olmayan) hacimce gerilmeyi ifade eder. Gaz ortamında basıncın sabit tutulması önemlidir. Çünkü bir gaz hacmi, basınç ve sıcaklıkla çok değişir. Düşük yoğunlukla bir gaz için bu, ideal gaz modelinde görülebilir.

Katılarda genleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

Dışarıdan ısı alan maddenin taneciklerinin kinetik enerjisi, dolayısıyla taneciklerin titreşim hızı artar. Tanecikler birbirinden uzaklaşmaya başlar. Bu olaya genleşme adı verilir. Tersine olarak madde dışarıya ısı verdiğinde (madde soğutulduğunda) maddenin taneciklerinin kinetik enerjilerinin azalmasına neden olur.

Maddelerin genleşmesi ya da tersine büzülmesi sırasında büyük kuvvetlerin ortaya çıkması, tren raylarında, köprü gibi yapılarda hasarlara neden olmaktadır. Bu yüzden tren raylarının eklenti yerlerinde boşluklar bırakılır, köprüler demir makaralar üzerine oturtulur. Çevremizdeki bu tür yapıları gözlemleyerek genleşme ile ilgili birçok örnekler bulabiliriz.

Boyca genleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

Katı bir maddenin sıcaklığının 1ºC yükseltilmesiyle birim boyundaki uzama miktarına boyca genleşme katsayısı denir.

Bir metal çubuğun önceki ilk boyu, L0 olsun. Bu metal boyu uzayarak son boyu L olur. Boyca uzama miktarı (Δl);

ΔL =L-L0= L0.λ.Δt bağıntısıyla bulunur. Burada,

L0 : Metalin ilk boyu.
Δt = tson-tilk : Metalin ısıtılmadan önceki sıcaklığı ile ısıtıldıktan sonraki sıcaklığının farkıdır.

Basınç ihmal edilirse, boyca genleşme katsayısı şöyle ifade edilebilir.


\alpha={1\over L}{\partial L \over \partial T}

Yüzeyce genleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir metal levhanın ısıtılmadan önceki ilk yüzeyi S0 olsun. Bu metal levhayı ısıttığımızda, yüzey artarak son yüzeyi

ΔS = S-S0=S0.2 λ.Δt bağıntısıyla hesap edilir.

Burada;

S0: Metalin ilk yüzü.
2λ: Yüzeyce genleşme katsayısı (Boyca genleşmenin iki katıdır.)
Δt = tson-tilk :Sıcaklık farkıdır

Hacimce genişleme[değiştir | kaynağı değiştir]

Metal bir kürenin ısıtılmadan önceki ilk hacmi V0 olsun. Bu metal küreyi ısıttığımızda son hacmi V olur. Hacimce genleşme miktarı ΔV, bağıntısıyla hesap edilir. Formül: ΔV=V0.3λ.Δt

Burada;

V0: Metal kürenin ilk hacmi.
3λ: Hacimce genleşme katsayısı (Dikkat edilirse boyca genleşme katsayısının üç katıdır.)
Δt = tson-tilk : Sıcaklık

Sıvılarda genleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıvıların ısıtılmadaki davranışlarını, katılarda olduğu gibi inceleyemeyiz. Çünkü, sıvıları katılar gibi şekillendirmek, örneğin boru haline getirmek imkânsızdır. Bu yüzden, sıvıların, bir kap içinde incelenmeleri gerekir. Ayırt edici bir özelliktir.

Sıvıların genleşmesinden sıvılı termometrelerde, sıcak su kazanlarında, termosifonlarda ve kalorifer sistemlerinde yararlanılır. Sıvıların genleşme miktarı aşağıdaki bağıntı ile hesaplanır.

ΔV=V.a.ΔT

Bağıntıda ΔV sıvının hacimce genleşme miktarı, V sıvının ilk hacmi, a sıvının hacimce genleşme katsayısı, ΔT sıcaklık değişimidir.

Gazlarda genleşme her gazda aynıdır. Gazlar en çok genleşen maddelerdir.

Gazlarda genleşme[değiştir | kaynağı değiştir]

İdeal gaz için, hacimce genleşme (örneğin, sıcaklık değişimnden dolayı hacimdeki görsel değişim) sıcaklığı değiştiren sürecin türüne bağlıdır. İki temel durumdan biri, basıncın sabit tutulduğu izobarik süreç, diğeri ortamda ısı değişiminin olmadığı süreçtir.

Bir izobarik süreçte hacimce genleşmeyi \gamma_p ile gösterirsek, ideal gaz yasasına göre:

PV = nRT \,
\ln\left(V\right) = \ln \left(T\right) + \ln\left(nR/P\right)
\gamma_p = \left(\frac{1}{V} \frac{dV}{dT}\right)_p = \left(\frac{d(\ln V)}{d T}\right)_p = \frac{d(\ln T)}{d T} = \frac{1}{T}.

olur. Burada p izobarik süreci ifade eder.

Bazı malzemelerin boyca genleşme katsayıları[değiştir | kaynağı değiştir]

Boyca uzama katsayısı α
Malzeme α (10-6/K 20 °C'de)
Cıva 60
Kurşun 29
Aluminyum 22
Pirinç 19
Paslanmaz çelik 17.3
Bakır 17
Altın 14
Nikel 13
Beton 12
Demir 12
Karbon çeliği 10.8
Platin 9
Cam 8.5
Galyum arsenit 5.8
İndiyum fosfit 4.6
Tungsten 4.5
Silisyum 3
Elmas 1
Kuvars 0.59