Tifinag

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Kidal'a giriş. Kasabanın adı geleneksel Tifinag ve Latin yazısı ile yazılmış.

Tifinag (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖ Yeni Tifinag yazısı ile) başta Tuaregler olmak üzere bazı Berberiler tarafından dillerini yazmak için kullanılan yazıdır. Berberiler Kuzey Afrika'da Nil Vadisi'nin batısında yaşayan yerli halktır. Günlük iletişimde kullanılacak kadar yaygın değildir ancak genellikle politik ve sembolik olarak Berberi kimliğini vurgulamak için kullanılır. Tifinag Ircam adı verilen biraz değiştirilmiş şekli Fas ilkokullarında çocuklara Berberi dilini öğretmek için kullanılır.

Tifinag veya Neo-Tifinag?[değiştir | kaynağı değiştir]

Dilbilimciler ve tarihçiler bin yıllık Berberi ebcedi olan Tifinagi bu ebcedden türetilmiş, seslileri gösteren ve daha fazla sessiz içeren Neo-Tifinag'dan ayırmaya özen göstermektedirler. Eski Tifinag yazısı kuzey Cezayir, Tunus ve Afrika Sahrası'ndaki Tuareg bölgelerinde taşlara ve mezar taşlarına kazınmış olarak bulunmuştur.

Neo-Tifinag ise 20. yüzyılda bir kısmı Avrupa'da bulunan Fas ve Cezayirli araştırmacılar tarafından geliştirilip bilgisayarlaştırılmıştır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Eski bir Tifinag versiyonu Kuzey Afrika'da yaşayan Berberi toplulukları tarafından daha yaygın olarak kullanılmakta idi. MÖ 300 ile MS 300 arasından kalmıştır.

Geleneksel Tifinag[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel olarak bu yazı son nida hariç hicbir sesli içermez. Ancak sessizleri göstermek için bazı öneriler sunulmuştur. Bazı bölgelerde seslileri göstermek için Arapça sesli değişim işaretleri Tifinag karakterleri ile birleştirilmektedir. Nadiren bu yazı Tagdal (Songay dilleri) gibi diğer komsu dilleri yazmak için de kullanılmıştır.

  • İki varyantı vardır: doğu ve batı
  • Doğu varyantı bugün Cezayir ve Tunus olan bölgede kullanılmıştır. Fenike dili ve Libyaca olarak iki dilli yazıların keşfedilmesi yüzünden bugün en iyi çözülmüş varyanttır.
  • 24 harfin 22'si çözülmüştür.
  • Batı varyantı daha ilkeldir (Février [1964–1965]). Akdeniz sahilleri boyunca Kabiliden Kanarya Adalarına kadar bir bölgede kullanılmıştır. 13 ek harf içermektedir.
  • Libya-Berberi yazısı saf bir ebceddir, hiç sesli harf yoktur.
  • Ünsüz İkizleşmesi (Geminasyon) göstermez.
  • Aşağıdan yukarı doğrudur, sağdan sola hatta diğer sıralarda yazıldığı bulunmuştur.


Neo-Tifinag yazısı[değiştir | kaynağı değiştir]

INALCO'de profesör olan Salim Çakır, Neo-Tifinag'da bir değişim önermiştir (Tafsut 1990 #14).

Son yıllara kadar Latin alfabesini veya Arap alfabesini tercih eden aktivistler yüzünden bu alfabeyi kullanan ne bir kitap ne de bir web sitesi yayınlanmıştır. Ancak web siteleri logoları ve kitap kapaklarında sembolik olarak Neo-Tifinag kullanımı oldukça popülerdir. Ancak Fas'ta Latin ve Arap yazısı arasında 'tarafsız' bir tutum alan kral 2003 yılında Tifinag yazısını kabul etmiştir. Bunun sonucu olarak okul kitapları bu yazı ile yazılmaya başlamış ve bazı okullarda eğitime başlanılmıştır. Fas dışında hiçbir remsi statüsü yoktur. İronik olarak Fas hükûmeti 1980'lerde ve 1990'larda bu yazıyı kullananları tutuklayıp hapse atmıştır.[1]

Libya'da yetkililer, kararlı olarak Neo-Tifinag yazısını dükkanlar, ilanlar gibi halka açık yerlerde kullanımını ve gösterimini yasaklamaktadır.[2]

Neo-Tifinag yazısı kod haritası[değiştir | kaynağı değiştir]

Neo-Tifinag, versiyon 4.1.0 dan itibaren Unicode U+2D30 ile U+2D7F arasında kodlanmıştır. 55 karakter tanımlanmıştır ancak tanımlanandan daha fazlası kullanılmaktadır. ISO 15924'te Tfng Neo-Tifinag'a atanmıştır.

Unicode karakterleri (soldan saga)
Code +0 +1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 +9 +A +B +C +D +E +F
U+2D30 2D30.png 2D31.png 2D32.png 2D33.png 2D34.png 2D35.png 2D36.png 2D37.png 2D38.png 2D39.png 2D3A.png 2D3B.png 2D3C.png 2D3D.png 2D3E.png 2D3F.png
U+2D40 2D40.png 2D41.png 2D42.png 2D43.png 2D44.png Yakh.svg 2D46.png 2D47.png 2D48.png 2D49.png 2D4A.png 2D4B.png 2D4C.png 2D4D.png 2D4E.png 2D4F.png
U+2D50 2D50.png 2D51.png 2D52.png 2D53.png 2D54.png 2D55.png 2D56.png 2D57.png 2D58.png 2D59.png 2D5A.png 2D5B.png 2D5C.png 2D5D.png 2D5E.png 2D5F.png
U+2D60 2D60.png 2D61.png 2D62.png 2D63.png 2D64.png 2D65.png                   2D6F.png
U+2D70                                


Çeşitli versiyonlar arası karakter karşılaştırma tablosu:

Renk anahtari
Renk Anlam
  Temel Tifinag (IRCAM)
  Geliştirilmiş Tifinag (IRCAM)
  Diğer Tifinag alfabeleri
  Modern Tuareg harfleri
  Kullanılmayacak
Basit harfler (ve değistirici harf)
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D30 2D30.png a ا ya
U+2D31 2D31.png b ب yab
U+2D32 2D32.png b ٻ yab fricative
U+2D33 2D33.png g گ yag
U+2D34 2D34.png g ڲ yag fricative
U+2D35 2D35.png dj ج Berber Academy yadj
U+2D36 2D36.png dj ج yadj
U+2D37 2D37.png d د yad
U+2D38 2D38.png d د yad fricative
U+2D39 2D39.png ض ya
U+2D3A 2D3A.png ض ya fricative
U+2D3B 2D3B.png e ه yey
U+2D3C 2D3C.png f ف yaf
U+2D3D 2D3D.png k ک yak
U+2D3E 2D3E.png k ک Tuareg yak
U+2D3F 2D3F.png ⴿ k ک yak fricative
U+2D40 2D40.png h
b
ھ
ب
yah
= Tuareg yab
U+2D41 2D41.png h ھ Berber Academy yah
U+2D42 2D42.png h ھ Tuareg yah
U+2D43 2D43.png ح ya
U+2D44 2D44.png ˤ (ε) ع yaε
U+2D45 Yakh.svg kh (x) خ yax
U+2D46 2D46.png kh (x) خ Tuareg yax
U+2D47 2D47.png q ق yaq
U+2D48 2D48.png q ق Tuareg yaq
U+2D49 2D49.png i ي yi
U+2D4A 2D4A.png j ج yaj
U+2D4B 2D4B.png j ج Ahaggar yaj
U+2D4C 2D4C.png j ج Tuareg yaj
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D4D 2D4D.png l ل yal
U+2D4E 2D4E.png m م yam
U+2D4F 2D4F.png n ن yan
U+2D50 2D50.png ny ني Tuareg yagn
U+2D51 2D51.png ng ڭ Tuareg yang
U+2D52 2D52.png p پ yap
U+2D53 2D53.png u
w
و
ۉ
yu
= Tuareg yaw
U+2D54 2D54.png r ر yar
U+2D55 2D55.png ڕ ya
U+2D56 2D56.png gh (γ) غ yaγ
U+2D57 2D57.png gh (γ) غ Tuareg yaγ
U+2D58 2D58.png gh (γ)
j
غ
ج
Aïr yaγ
= Adrar yaj
U+2D59 2D59.png s س yas
U+2D5A 2D5A.png ص ya
U+2D5B 2D5B.png sh (š) ش yaš
U+2D5C 2D5C.png t ت yat
U+2D5D 2D5D.png t ت yat fricative
U+2D5E 2D5E.png ch (tš) تش yatš
U+2D5F 2D5F.png ط ya
U+2D60 2D60.png v ۋ yav
U+2D61 2D61.png w ۉ yaw
U+2D62 2D62.png y ي yay
U+2D63 2D63.png z ز yaz
U+2D64 2D64.png z ز Tawellemet yaz
= Harpoon yaz
U+2D65 2D65.png yaẓ
U+2D6F 2D6F.png +w ۥ+ Dudak işareti
= Tamatart
= <super> 2D61
Çift şekilli harfler
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D5C U+2D59 2D5C.png2D59.png ⵜⵙ ts تس yats
U+2D37 U+2D63 2D37.png2D63.png ⴷⵣ dz دز yadz
Kod Kabartma Unicode Transliterasyon Ad
Latin Arap
U+2D5C U+2D5B 2D5C.png2D5B.png ⵜⵛ ch (tš) تش yatš
U+2D37 U+2D4A 2D37.png2D4A.png ⴷⵊ dj دج yadj

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]