Mehsa Emini protestoları

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Mahsa Emini protestoları sayfasından yönlendirildi)
Eylül 2022 İran protestoları
2021-22 İran protestoları, İran Demokrasi Hareketi ve Mehsa Emini'nin ölümü
Tarih 16 Eylül 2022 - günümüz
Yer İran, dünya geneli[1]
Sebep
Hedef
  • İran İslam Cumhuriyeti hükûmetinin devrilmesi
  • Başörtü zorunluluğunun kaldırılması
  • Ahlak Polisi'nin kaldırılması
  • İran'da kadına yönelik şiddetin bitmesi
  • Mehsa Emini'nin ölümünden sorumlu olanların yargılanması
Yöntem Gösteri, toplumsal olay, sivil itaatsizlik, barikat kurma
Son durum Devam ediyor
Taraflar
İran İranlı protestocular
  • Hükûmet karşıtı organizasyonlar
İran İslam Cumhuriyeti
Öne çıkan kişiler
Merkezi liderlik yok (İran'da)
Kayıplar

Mehsa Emini protestoları, 16 Eylül 2022'de İran'da başlayan ve hala devam eden hükûmet karşıtı eylemlerdir. Protestolar, 22 yaşındaki Mehsa Emini adlı kadının polis tarafından gözaltındayken öldürülmesine tepki olarak başladı. Görgü tanıklarına göre, İran'ın "Ahlak Polisi" "başörtüsünü uygun takmadığı" gerekçesiyle tutuklandı ve iddiaya göre öldüresiye dövüldü.[6] İran polisi, Emini'nin gözaltındayken dövüldüğü iddiasını reddetti.[7]

Emini'nin ölümünden saatler sonra Tahran'da protestolar başladı. Protestolar önce Emini'nin tedavi gördüğü hastanede başladı ve daha sonra başta Emini'nin memleketi Kürdistan Eyaleti olmak üzere Sakkız, Senendec, Divandere, Bane ve Bicar da dahil olmak üzere diğer şehirlere hızla yayıldı.[8][9][10] Bu eylemlere yanıt olarak, 19 Eylül'den itibaren İran hükümeti bazı bölgelerde internet erişimini kısıtladı. Protestolar büyüdükçe, ülke çapında internet kesintisi uygulandı.[11][12]

23 Eylül 2022 itibarıyla, hükümetin protestolara müdahalesi sonucunda en az elli protestocu öldürüldü. Bu sayı, protestoları 1.500'den fazla ölümle sonuçlanan 2019-2020 protestolarından bu yana en ölümcül protesto haline getirdi.[13]

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehsa Emini, 14 Eylül 2022'de Ahlak Polisi tarafından tutuklanan ve dövüldükten sonra iddiaya göre kafatasından yaralanarak beyin ölümü gerçekleşen ve iki gün sonra 16 Eylül'de ölen 22 yaşında İranlı bir kadındı. Cenazesinden sonra İran'ın bazı bölgelerinde protestolar yapıldı. Daha sonra 18 Eylül'de Kürdistan Eyaleti'nden Tahran'a ülke çapında bir grev çağrısı yapıldı. Eyaletin siyasi partileri ve sivil aktivistleri, pazartesi günü itibarıyla genel grev ilan etti.[14][15][16]

Eylemler[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehsa Emini öldükten saatler sonra, bir grup insan, cinayete uğradığının iddia edildiği Kasra Hastanesi'nin yakınlarında protesto etmek üzere toplandı ve "diktatöre ölüm", "ahlak polisleri katildir", "öldüreceğim, kız kardeşimi öldüreni öldüreceğim", "Mahsa'nın kanı üzerine yemin ederim ki İran özgür olacak", "Hamenei bir katildir, hükümeti geçersizdir" ve "Kürdistan'dan Tahran'a kadınlara karşı zulüm" gibi sloganlar atmaya başladı. Bu protestolar, bastırma ve tutuklama ile karşılandı. Bazı kadınlar, isyan karşıtı güçlerin saldırılarına karşı tesettürünü çıkarıp yaktı ve "Utanmaz DAEŞ" sloganı attı.[17][18] Bazı insanlar arabalarıyla sokakta korna çaldı. Bir başka zorunlu tesettür giyimi kanunlarına karşı protesto Tahran'daki Arjantin Sokağı'nda gece vakti başladı. Protestocular, İran'ın başkanı ve zorunlu tesettür kanunlarına karşı sloganlar attı. Gece yayınlanan videolar, protestoculara karşı uygulanan şiddetli tutuklamaları gösteriyordu.[19][20]

17 Eylül[değiştir | kaynağı değiştir]

Cumartesi günü erken saatlerde Amini'nin toprağa verilmesinin ardından, Amini'nin memleketi Sakkız ve Senendec şehri, hükümetin protestocuları dağıtmak için uyguladığı şiddete karşılık olarak büyük gösterilere yer verdi. Sakkız'da Amini'nin mezar taşı fotoğrafının yayılmasını takiben mezar taşındaki yazıt slogan haline geldi:

Farsçaژینا جان تو نمی‌میری. نامت یک نماد می‌شود
Romanizasyon: Žīnā Ǧān to ne-mī-mīrī. Nām-at Yek Namād mī-šavad
"Sevgili Žina (Mahsa), ölmeyeceksin. Adın bir sembole dönüşecek." [21][22][23]

18 Eylül[değiştir | kaynağı değiştir]

Senendec şehrindeki insanlar bir kez daha Pazar gecesi Mehsa'nın ölümünü protesto etmek üzere sokaklara döküldü. "Diktatöre ölüm", "Hepimize yazıklar olsun, bize ve soysuz liderimize yazıklar olsun" ve "Hamaney'e ölüm" sloganları atıldı. Protestonun simgesi olarak bir grup kadın tesettürlerini çıkarttı. Doğrulanmamış BBC tarafından alıntılanmış kaynaklara güvenlik güçleri göstericilere ateş açtı.[24] Tahran Üniversitesi'ndeki bazı öğrenciler, ellerinde afişlerle bir protesto mitingi düzenlediler.[25] Güvenlik güçlerinin yoğunluğu Tahran ve Meşhed'de rapor edildi.[26]

19 Eylül[değiştir | kaynağı değiştir]

19 Eylül'de hükümet Tahran'ın merkezinde mobil internetleri kesti. Sosyal medyadaki videolara göre, protestolar; Tahran'ın şehir merkezinde, Reşt şehrinin kuzeyinde, İsfahan'ın merkezinde ve Batı Kürt bölgesinde devam etti.[27] Norveç merkezli insan haklarını gözleyen Hergew isimli organizasyona göre Kürdistan Eyaleti'nde üç protestocu güvenlik güçleri tarafından öldürüldü.[28]

Urmiye'de Wali-asr semtinde Farjad Darvishi isimli 23 yaşındaki bir adam protesto sırasında polis tarafından öldürüldü. İddialara göre polis güvenlik ajanları tarafından gösteri sırasında vurulmuş ve hastane yolunda yaralarından ölmüştü.[29][30][31]

20 Eylül[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika'nın Sesi'ne göre, doğrulanmamış sosyal medya videoları, İran'ın 31 şehrinin en az 16'sında hükümet karşıtı protestolar gösteriyordu. Sari'deki protestocular, bir şehir binasından Humeyni'nin ve onun selefinin fotoğraflarını yırttı. İran devlet medyası, Kürdistan'daki protestolarda üç kişinin öldürüldüğünü raporladı.[32] Hengaw organizasyonuna göre, iki erkek protestocu, güvenlik güçleri tarafından Batı Azerbaycan eyaletinde öldürüldü[33][34] ve bir kadın protestocu benzer bir şekilde Kirmanşah'da öldürüldü. Kirmanşah savcısı devlet sorumluluğunu reddetti, insanların "devrim karşıtı unsurlar" tarafından öldürüldüğü belirtti. İran devlet medyası, güney şehri Şiraz'da bir polis asistanının bir protestocu tarafından öldürüldüğünü raporladı.[28] Kirman şehrinde bir kadının, bir protesto sırasında tesettürünü çıkarıp at kuyruğunu kestiği filme alındı. CNN'in röportaj yaptığı bazı tanıklar, protestoları, hızlıca şekil alınıp güvenlik güçleri müdahale etmeden seri şekilde dağılmaya çalışılan "şimşek protestoları" olarak tanımladı.[35]

İnternet yasağı[değiştir | kaynağı değiştir]

İran hükümeti protestolara ilişkin fotoğraf ve videoların internette yayılmasını ve dünyanın önde gelen haber ajanslarına ulaşmasını engellemek için önce Sakkız ve Senendec şehirlerinde internet ağlarını birkaç günlüğüne kısıtlamıştı. Protestoların İran geneline yayılmasıyla birlikte, hükûmet ülke genelinde tüm internet ağını kesti.[36]

Sloganlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Protestolarda, İran İslam Cumhuriyeti hükûmetini doğrudan hedef alan sloganlar kullanılmıştır.[37][38]

Kayıplar[değiştir | kaynağı değiştir]

İran İnsan Hakları'na göre, 25 Eylül itibarıyla, yetkililer tarafından gözaltına alınan ve istismara uğrayan yüzlerce kadının yanı sıra 54 kişi öldürüldü.[39][40]

Tepkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsan Hakları İzleme Örgütü, yetkililerin eylemcileri dağıtmak için göz yaşartıcı gaz ve orantısız güç kullandığını gösteren raporlarla ilgili endişelerini dile getirdi.[41]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Worldwide protests continue after the death of 22-year-old Mahsa Amini". USA Today. 24 Eylül 2022. Erişim tarihi: 25 Eylül 2022. 
  2. ^ "اعتراضات در ایران؛ شمار کشته‌شدگان به دست‌کم ۱۰۰ تن رسید" اعتراضات در ایران؛ شمار کشته‌شدگان به دست‌کم ۵۰ تن رسید [Protests in Iran; The Number of Those Killed has Risen to at least 50 people]. Iran Human Rights (Farsça). Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  3. ^ "31 Killed in Iran Crackdown On Anti-Hijab Protesters After Custody Death". NDTV. 22 Eylül 2022. 
  4. ^ "At least 36 killed as Iran protests over Mahsa Amini's death rage: NGO". Al Arabiya News. 23 Eylül 2022. 
  5. ^ "Hengaw Report No. 6 on the Kurdistan protests, 15 dead and 733 injured". Hengaw. Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  6. ^ Strzyżyńska, Weronika (16 Eylül 2022). "Iranian woman dies 'after being beaten by morality police' over hijab law". The Guardian (İngilizce). Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  7. ^ Motamedi, Maziar. "Iran denies Mahsa Amini, woman who died in custody, was beaten" (İngilizce). Al Jazeera. Erişim tarihi: 24 Eylül 2022. 
  8. ^ AP, AFP (20 Eylül 2022). "Mahsa Amini: EU concern over woman who died after being stopped by morality police". Euronews. 
  9. ^ "Protests flare across Iran in violent unrest over woman's death" (İngilizce). Reuters. 20 Eylül 2022. Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  10. ^ "Iran marchers call for execution of anti-government protesters". the Guardian (İngilizce). 23 Eylül 2022. Erişim tarihi: 26 Eylül 2022. 
  11. ^ Bonifacic, Igor (21 Eylül 2022). "Iran restricts access to WhatsApp and Instagram in response to Mahsa Amini protests". Engadget. 24 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  12. ^ Strzyżyńska, Weronika (22 Eylül 2022). "Iran blocks capital's internet access as Amini protests grow". The Guardian. 25 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2022. 
  13. ^ "Eʿterāżāt dar Irān; Afzāyeš-e Āmār-e Koštešodegān be biš az 30 Hamzamān bā Eḫtelāl dar Internet" اعتراضات در ایران؛ افزایش آمار کشته‌شدگان به بیش از ۳۰ نفر همزمان با اختلال در اینترنت [Protests in Iran; The Number of Those Killed has Increased to over 30 People Simultaneously With Internet Blackout]. Iran Human Rights (Farsça). Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  14. ^ Protests Spread From Hijab Victim's Hometown To Other cities, Iran International, 2022
  15. ^ Hengaw report No. 2 regarding Saqqez and Sanandaj protests, Hengaw News Agancy, 2022
  16. ^ Internet disrupted in Iran amid protests over death of Mahsa, Iran Wire, 2022
  17. ^ Iran: Anti-government protests likely in cities nationwide through at least late September, Crisis24, 2022
  18. ^ Protests in Iran after woman dies in police custody (İngilizce), 21 Eylül 2022, erişim tarihi: 23 Eylül 2022 
  19. ^ Protests in Iran at death of Kurdish woman after arrest by morality police, The Guardian, 2022
  20. ^ Mahsa Amini: Acting UN human rights chief urges impartial probe into death in Iran, United Nations, 2022
  21. ^ "Minnesotans gather to mourn Mahsa Amini, protest repression in Iran" (İngilizce). Zhina Amini, you will not die. Your name will be a symbol, 
  22. ^ "Payām Nevešte Šode Rūz Sang Bālā-ye Mazār-e Mahsā: To ne-mī-mīrī. Nām-at Yek Namād mī-šavad". Iran International (Farsça). Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  23. ^ "Ḫāksepār-e Mahsā Amīnī bā Sarkub-e Mosallahāne-e Šahrvand-ān; "Žīnā Ǧān to ne-mī-mīrī, Nām-at Yek Namād Mī-šavad"". Kayhan London (Farsça). Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  24. ^ Mehsa Amini; The second night of protests in Sanandaj and Raisi's contact with Amini's family, (Farsça) 18 Eylül 2022
  25. ^ "تظاهرات در سنندج، مهاباد و کرج در اعتراض به مرگ مهسا امینی؛ واکنش‌های گسترده ادامه دارد" [Senendec, Mahabad ve Kerec'deki gösteriler Mehsa Emini'nin ölümünü protesto ediyor.]. Radio Farda (Farsça). 18 Eylül 2022. Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  26. ^ "ادامه اعتراضات به کشته شدن مهسا امینی و اعلام عزای عمومی در روزهای یک‌شنبه و دوشنبه". Iran International (Farsça). Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  27. ^ "Iranians protested in Tehran over a woman's death in police custody" (İngilizce). NPR. Associated Press. 19 Eylül 2022. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  28. ^ a b "Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests". BBC News. 21 Eylül 2022. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  29. ^ "Death of protesters in September; Farjad Darvishi was killed by security forces". Kurdpa (İngilizce). Erişim tarihi: 21 Eylül 2022. 
  30. ^ Heidar, Y. (20 Eylül 2022). "شهید فرجاد درویشی با فریاد شهید نمی‌میرد به خاک سپرده شد" [Şehit Ferjad Darvishi, "Bir şehit asla ölmez!" ağıtlarıyla toprağa verildi."]. Iran Freedom Organization (Farsça). 
  31. ^ "Anti-riot forces kill woman protestor in Kermanshah | Kurdistan Human Rights Network" (İngilizce). KHRN. 21 Eylül 2022. Erişim tarihi: 21 Eylül 2022. 
  32. ^ "Iran Protests Against Woman's Death in Hijab Case Spread to 16 Provinces". VOA (İngilizce). 20 Eylül 2022. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  33. ^ "کشته شدن یک نوجوان و یک جوان در اعتراضات پیرانشهر و ارومیه" [Piranşehr ve Urmiye'de Bir Ergen ve Bir Genç Birey Öldürüldü]. Hengaw Organization for Human Rights (İngilizce). Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  34. ^ "Iran unrest: Women burn headscarves at anti-hijab protests". BBC News (İngilizce). 21 Eylül 2022. Erişim tarihi: 23 Eylül 2022. 
  35. ^ "Iranian women burn their hijabs as hundreds protest death of Mahsa Amini". CNN. 21 Eylül 2022. Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  36. ^ Iranians see widespread internet blackout amid mass protests, AP News, 21 Sep 2022
  37. ^ public anger over Mehsa Amini's death; Protesters chanted "woman, life, freedom"., Radio Farda, 2022
  38. ^ Iranian students joining popular protests against Mehsa Amini's murder, Alarabia, 20 Sep 2022
  39. ^ "Eʿterāżāt dar Irān; Afzāyeš-e Āmār-e Koštešodegān be biš az 30 Hamzamān bā Eḫtelāl dar Internet" اعتراضات در ایران؛ افزایش آمار کشته‌شدگان به بیش از ۳۰ نفر همزمان با اختلال در اینترنت [Protests in Iran; The Number of Those Killed has Increased to over 30 People Simultaneously With Internet Blackout]. Iran Human Rights (Farsça). Erişim tarihi: 22 Eylül 2022. 
  40. ^ "Noch mehr Tote bei Volksaufstand in Rojhilat und Iran". 25 Eylül 2022. 
  41. ^ "Concern mounts at 'lethal' Iran crackdown on protests". France 24 (İngilizce). 20 Eylül 2022. Erişim tarihi: 21 Eylül 2022.