Kütüphanecilik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Kütüphane
kütüphane konular kataloğu

Kütüphanecilik, profesyonel olarak kütüphanelerde çalışan ve sosyal ve teknik bilgilere ulaşımı sağlayan kişiler tarafından yürütülen faaliyetlerin genel adıdır. Genellikle üniversitelerin kütüphane bilimlerinden mezun ya da kütüphane alanında dereceye sahip personele ihtiyaç duyularak kurumların kütüphane birimlerinde hizmet faaliyetleri yürütülür.

Kütüphanelerin Antik Çağdan beri var olmasına karşın, kütüphaneciliğin geçmişi ancak 19. yüzyılın ikinci yarısına değin uzanır. Bu yüzyılda, kütüphane malzemelerinin derlenmesi, düzenlenmesi ve kullanıma sunulmasındaki gelişmelerle birlikte belgebilim (dokümantasyon) ve bilgibilim (enformasyon) adıyla birbirine bağlı iki disiplin ortaya çıkmıştır.

1927'de kurulan Uluslararası Kütüphane Birlikleri ve Kurumları Federasyonu'na (IFLA) 1976'da bugünkü adı ve statüsü verildi.

Görev ve Fonksiyonlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel olarak Kütüphaneciler kelime kökeninin de göstermiş olduğu gibi kitap koleksiyonları ile ilişkilidir.(Latine Liberden gelen kitap sözcüğü) Kütüphanecilerin rolü toplum içinde düzenli olarak sosyal ve teknolojik gereksinimleri karşılamaktır. Modern bir kütüphaneci elektronik kaynaklar, dergiler, gazeteler, ses ve video içeren kaynaklar, haritalar, el yazmaları, fotoğraf ve benzeri diğer görsel materyaller, bibliyografik veri tabanları ve web tabanlı dijital kaynaklar gibi farklı ortam ve formattaki; ana ve yardımcı kaynakların kütüphaneye sağlanması ve kullanıcıların hizmetine sunulması ile ilgili hizmetlerin yürütülmesini sağlamaktadır. Kütüphaneciler aynı zamanda kullanıcıları için ayrıca bilgi okuryazarlığı hizmeti, bilgisayar eğitimi, kamu kurumu programlarının topluluklara uyarlanması, engelli kullanıcılar için gereken hizmet ve teknolojinin sağlanması gibi hizmetleri de sunmaktadırlar.[1]

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Antik Dünyada[değiştir | kaynağı değiştir]

Sümerler mali kayıtların tutulmasını başlatan ilk devletttir.[2] Büyük miktarda ve karmaşık verilerin tutulması geleneğini başlatan katip görevindeki kendi özel görevlerinin kapsamı bilinmeyen din adamlarına 'Kitapların Efendileri' ya da 'Tabletlerin Koruyucuları' yakıştırmaları yapılmıştır.[3]

MÖ yaklaşık 8. yüzyıldaki bir dönemde Asur kralı Ashurbanipal tarafından Mezapotamya'daki sarayında Nineve'de bir kütüphane kurulmuştur. Ashurbanipal tarihte profesyonel bir meslek olarak kütüphaneci tanımlaması yapılan ilk kişidir.[4] Bu dönemde Sümer ve Babillilerin sahip oldukları materyalleri kapsayan tarih, astronomik hesaplamalar, matematiksel kaytıları ve gramer ve dil yapıları ile ilgili kayıtları bulunduran tabletler, sözlükler, ticari kayıtlar, kanunlar ve kehanetleri içeren belge niteliğindeki kaynakların denetim ve düzenlenmesi kütüphane tarafından yapıldığı bilinmektedir.[5][6]

Büyük İskender Kütüphanesi, Ptolemy I tarafından MÖ 323 tarihinde Büyük İskender'in ölümü üzerine tüm Yunan Edebiyatını barındıracak şekilde oluşturulmuştur.[7] Bu dönemin önemli kütüphanecilerinden olan Demetrius, Zenodotus, Eratosthenes, Apollonius, Aristophanes, Aristarchus, ve Callimachus açısından önemli bir gelişme olmuştur.[4] Bu bilim insanlarının kütüphane koleksiyonundaki kaynakların toplanması ve sınıflanması konusunda önemli katkıları olmuştur. En önemlisi Callimachus tarafından Yunanca "Tablolar" anlamında gelen pinakes adında sınıflandırma sisteminin oluşturulmuştur. Bu sistem 10 konu başlığı altında 120 alanı kapsayan, her konunun kendi içinde tekrar bölündüğü, yazar adına göre alfabetik şekilde listelenme yapıldığı sistemdir.[7] Bu dönemde çalışan kütüphaneciler "öğrenme sorumluları" olarak düşünülmüştür.[8]

Roma Cumhuriyetinin yaklaşık son dönemleri ve Bizans İmparatorluğu'nun başlangıç dönemlerinde, Romalı Aristokratlar kendi evlerinde oluşturdukları kütüphanelerde kaynaklarını muhafaza ediyorlardı. Cicero gibi pek çok aristokrat koleksiyonlarının büyüklüğü ile övünerek kendi kullanımları için materyalleri bulunduruyorlardı. Lucullus gibi diğer aristokratlar ise kaynaklarını diğer bilim adamlarına ödünç verecek şekilde dönem içinde rol almışlardır.[9] Pek çok Roma İmparatoru vatandaşların beğenisini kazanmak için halk kütüphanelerinin kurulmasını bir politika olarak görüyorlardı. Dönemin bilginleri çeşitli imparatorluk kütüphanelerinde istihdam edilirken, çalışanların belirli bir ofisi ya da nitelikli bir özelliği bulunmuyordu.[10]

Orta Çağ ve Rönesans[değiştir | kaynağı değiştir]

Roma İmparatorluğunun düşüşünden sonra Avrupa'daki manastırların bünyesinde kütüphanelerin varlıkları devam etmiştir. Bu süreç boyunca tomarlar yerine parşömen el yazmalarına geçiş yapılmıştır.[11]

14. yüzyılda üniversiteler tekrar kütüphanelere sahip olmayı ve kütüphaneci bulundurmayı düşünmeye başladı.Aynı zamanda kraliyet üyeleri, hukukçular ve soylular konumlarının bir sembolü olarak kütüphaneler kurmaya başladılar. Fransa kralı V. Charles dönemin kütüphanecileri ile yakından ilişkili nitelikte kendi kütüphanesini ve bibliophile adında koleksiyonunu oluşturdu.[9]

Rönesans kütüphaneler için bir aristokratik coşku olarak kabul edilir. Bu dönemde Petrarca ve Boccaccio gibi kişilerce Avrupada büyük kütüphaneler gelişim göstermiştir. Papa, kraliyet veya soylular gibi kişilerin desteği alınan kütüphaneler, kötüye giden Avrupa'daki kütüphanelerdeki el yazmalarının Batı Avrupa'ya getirilmesi sağlanmıştır. Sonuç olarak Rönesans Kütüphaneleri bol miktarda belgeye sahip olmuştur.[12] Bu kütüphanelerdeki belgeler erişime sınırlıyken, kütüphaneler halka açılmıştır. Kütüphaneler halk ihtiyaçlarını karşılamak için plan ve organizasyona ihtiyaç duymuşlardır.[11] Bu amaçların başarıya ulaşmaları açısından ilk kütüphane katalogları 1595 yılında ortaya çıkmıştır.[13]

Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupa[değiştir | kaynağı değiştir]

İngiltere ve bazı diğer ülkelerde üç veya dört yıllık lisans derecesi ile Kütüphane ve Bilgi Öğrenimi veya Bilgi Bilim adı altındaki bölümlerde veya Kütüphanecilik alanında yüksek lisans dereceleri ile Arşiv Yönetimi veya Evrak Yönetimi alanında bir kütüphaneci bu eğitime sahip olabilmekte. İngiltere de bu dereceler Kütüphane ve Enformasyon Uzmanları Enstitüsü ve Arşivciler Derneği tarafından akredite edilmektedir.[14]

Çalışma Alanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Temel çalışma alanları olarak kütüphanecilerin dünya genelinde çalışmış oldukları alanlar halk, okul, akademik ve özel kütüphaneler gibi alanlardan oluşmaktadır.Bazı kütüphaneciler kendi işlerini yaparak bilgi simsarı, araştırma uzmanları ve bilgi yöneticileri gibi çeşitli unvanları taşımaktadırlar.[15]

Halk Kütüphaneleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bulundukları bölgenin bilgi ihtiyacını karşılamak amacıyla kurulmuşlardır. Toplumsal yaşamın bir gereksinimi olarak ortaya çıkan kütüphaneler kullanıcıların arasından ayrım gözetmeksizin herkese eşit ölçüde bilgi sunmak amacıyla hizmet vermektedir. Kütüphaneler, mobil kütüphane hizmetleri gibi yeni teknolojileri benimseyerek ve yerel kuruma bağlı olarak, kuruluşları yeniden yapılandırarak teknik ve kamu hizmetleri pozisyonları arasındaki geleneksel bölünmelere köprü kurmaktadırlar.[16][17]

Okul Kütüphaneleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Özel ya da devlet okullarının bilgi ihtiyacını karşılamaları açısından hizmet sunan kurumlardır. Öncelikli görevi öğrencileri, öğretmenleri, okul müfredatını ve okulun bulunduğu bölgeyi desteklemektir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Kütüphaneci nedir?". 16 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170216215746/http://isvemeslekler.com/2013/12/kutuphaneci-nedir-ne-is-yapar-gorevleri.html. Erişim tarihi: 16 Şubat 2017. 
  2. ^ Dunlap, Leslie W. (1972) Readings in Library History. New York: R.R. Bowker.
  3. ^ Rubin, Richard E. Foundations of Library and Information Science. .Neal-Schuman Publishers, Inc. (2010)p. 36.
  4. ^ a b Mukherjee, A. K. Librarianship: Its Philosophy and History. Asia Publishing House (1966) p. 75
  5. ^ Jackson, Sydney L. (1974). Libraries and Librarianship in the West: A Brief History. New York: McGraw-Hill.
  6. ^ Rubin, Richard E. Foundations of Library and Information Science. Neal-Schuman Publishers, Inc. (2010)p. 37.
  7. ^ a b Rubin, Richard E. Foundations of Library and Information Science. Neal-Schuman Publishers, Inc. (2010) p. 38
  8. ^ Guinagh, Kevin. "The President, the Professor and the College Library." The Kubraruab's Role in Society – The Challenge: Sixth Annual Mary C. Richardson Lecture, May 3, 1963. New York (1963)
  9. ^ a b Rubin, Richard E. Foundations of Library and Information Science. Neal-Schuman Publishers, Inc. (2010) p. 39
  10. ^ Johnson, Elmer D. (1985). History of Libraries in the Western World. The Scarecrow Press, Inc. p. 70
  11. ^ a b Mukherjee, A. K. Librarianship: Its Philosophy and History. Asia Publishing House (1966) p. 88
  12. ^ Rubin, Richard E. Foundations of Library and Information Science. Neal-Schuman Publishers, Inc. (2010) p. 45
  13. ^ Mukherjee, A. K. Librarianship: Its Philosophy and History. Asia Publishing House (1966) p. 96
  14. ^ "Society of Archivists". 15 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160715081407/http://www.archives.org.uk:80/?. Erişim tarihi: 2008-09-01. 
  15. ^ Furkan, Solak (14 Şubat 2012). "Information Broker nedir ?". 16 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170216222334/http://furkansolak-blog.tumblr.com/post/17610301467/information-broker-nedir. Erişim tarihi: 16 Şubat 2017. 
  16. ^ McCook, Kathleen de la Peña (2011). Introduction to Public Librarianship. New York, Neal-Schuman. ISBN 978-1-55570-697-5. 
  17. ^ "Halk Kütüphaneleri". 16 Şubat 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20170216223706/https://aykanzekai.wordpress.com/kutuphane-turleri-2/kutuphane-turleri-2-2/halk-kutuphaneleri/. Erişim tarihi: 16 Şubat 2017.