I. Ardeşir

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
I. Ardeşir
ArdashirPahlaviName.png
ArdashirIGoldCoinHistoryofIran.jpg
Hüküm süresi 224-242
Sonra gelen I. Şapur
Veliaht(lar) I. Şapur
Eş(leri) Mirōd
Hanedan Sasani Hanedanı
Babası Papak
Annesi Rodak
Doğum 180
Tiruda, İstahr, Part İmparatorluğu (Bugün İran)
Ölüm Şubat 242
I. Ardeşir'in gümüş parası, arkasında ateş sunağı. (British Museum Londra). Sasaniler Partlar'dan gelen madeni paraların arka yüzlerindeki Yunan tanrılarını Zerdüştilik sembolleriyle, Yunan dilini de Pehlevi alfabesiyle yazılan Orta Farsça ile değiştirdiler.

I. Ardeşir (erken dönem Orta Farsça'da Arđaxšēr "İlahi Buyruk'a Krallığıyla sahip olan"), Ardeşīr-i Pāpagān "Pāpağ'ın oğlu Ardeşir" Ardeşiri Babakan, ve Artaxerxes olarak da bilinir. Sasani İmparatorluğu'nun kurucusu ve ilk hükümdarı. İsmi, Artaxares, Artaşastra ve Artakhşathra olarak da geçer.

Part İmparatorluğu’na bağlı Persis Kralı Gozir’in vasalı olduğu bilinmektedir. Babası Papak, Gozir’i öldürerek onun yerine kral oldu. Papak’dan sonra yerine geçen ağabeyi Şapur ile arasındaki mücadelede Şapur ölünce 208’de Persis kralı oldu. Darabgerd’deki bir ayaklanmayı bastırdıktan sonra Kirman’ı ve Basra Körfezi’nin kıyı bölgelerini ele geçirerek Gor’u (bugünkü Firuzabad) başkent yaptı ve kente Ardaşir-Kvarrah adını verdi. Batı’ya yönelerek İsfahan, Ahvaz ve Mesene’yi aldı. 226’da Hürmüz’de Part ordusunu yendi ve Arsaklı hanedanının son hükümdarı IV. Artabanus’u öldürdü. Mezopotamya’daki Part ülkesinin başkenti Tizpon’a girerek “krallar kralı” unvanıyla taç giydi. Oğlu ve halefi I. Şapur’un yardımıyla Sasani Devleti’ni kurdu.

Fethettiği Yerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bâbek, İstahr Kralı Gozihr’den Dârâb-cird Kalesi kumandanı Tîrî’nin yerine Ardeşîr’in getirilmesi sözünü alır. Tîrî ölünce onun yerini alan Ardeşîr hâkimiyetini yaygınlaştırdığı gibi babasını da Gozihr’i devirmeye teşvik eder ve Gozihr’i deviren babası ile birlikte merkezî yönetime karşı ayaklanır. Ayaklanmanın başında İstahr krallığı ortadan kaldırılır. Ardeşîr, 28 Nisan 224’te Medler ülkesinde (Medya) Hürmüzcân’da yapılan savaşı kazanır ve aynı yıl hükümdarlığını ilân edilir. Ancak bazı kaynaklarda onun resmen 226 yılında Medâin’de tahta çıktığı kabul edilmektedir. Part Hükümdarı V. Arduvan’ı yendiği bu savaştan sonra “şâhânşâh” (şahlar şahı) unvanını alan Ardeşîr’in bu zaferi ve diğer faaliyetleri o dönemin kitabelerine de yansımıştır. Ardeşîr daha sonra Fars, Hûzistan. Kirman’ı ele geçirmiş ve Partlar’ın mahallî hükümdarlarıyla onlara bağlı olanları hâkimiyeti altına almış, buralarda yeni şehirler kurmuş ve adına para bastırmıştır. 226-227 yıllarında Part İmparatorluğu’nun kuzeybatısında Hatra’yı alma teşebbüsü sonuçsuz kalmışsa da Part İmparatorluğu’nun doğusunda güçlenmiş ve birçok Part ileri gelenini kendine bağlamıştır. Kuşan ve Turan hükümdarları da Ardeşîr’e bağlılıklarını bildirmişler, böylece Merv ve yöresi Sasani İmparatorluğu sınırlarına dahil edilmiştir. Ayrıca güneybatıda Kuzey Arap sahilleri Bahreyn ele geçirilmiş, zamanla eski Roma ve Part sınırı Sasaniler’in Romalılarla kuzeybatı sınırı olmuştur.

Ardeşîr ve vârisleri, dışarıda Ahamenîler dönemi siyasetini takip etmekle beraber ondan daha iyi sonuçlar aldılar. Ülkede huzuru sağlamanın gerekli olduğunu, saldırgan bir siyasetin sonuç vermeyeceğini düşünen Ardeşîr, ülkesini geliştirmek amacıyla Hozistan’da Ardeşîr-i Hürre (bugünkü Gür Fîrûzâbâd), Ram Ardeşîr. Hürmüzd Ardeşîr (Sûku’l-Ahvâz) Aşağı Mezopotamya’da Veh Ardeşîr, Es-terâbâd Ardeşîr (Kerh-i Miyşân) gibi kendi adıyla anılan birçok şehir kurdu. Bunun yanında Zerdüşt dinini de canlandırmaya çalışan Ardeşîr, Avesfa’nın gözden geçirilip yeniden düzenlenmesini sağladığı gibi taş kabartmalar ve kitabeler hazırlanması geleneğini başlattı. Ondan sonra gelen Sasani hükümdarları bu geleneği daha da geliştirdiler. Ardeşîr’in ölüm tarihi kesin olarak belli değildir. Kaynaklardaki bilgilerden, oğlu I. Şapur’un onun sağlığında 12 Nisan 240’ta hükümdar olduğu ve Ardeşîr’in yaklaşık 242 yılı Şubatında öldüğü anlaşılmaktadır .

Daha sonra Merv, Belh ve Hive’yi ele geçirdi. Kushan, Turan Krallığı ve Makran krallarına boyun eğdirdi; Hindistan’ı işgal ederek Pencap’a vergi koydu. 229-232 arasında Roma’yla yapılan savaş sonucu Roma, Suriye’yi ve Anadolu’nun büyük bölümünü Sasani Devleti’e bırakmak zorunda kaldı.

Ölümü ve Yaptırdığı Eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ardaşir, güçlü merkeziyetçiliğe dayanan bir devlet kurdu. Zerdüşt dinini devletin resmi dini durumuna getirdi. Kendisi de Zerdüşt dinine göre kilisenin başı ve bilge sayıldı. Rahip Tosar’la birlikte kutsal yazıları toplayarak bir öğreti haline getirdi. Ardaşir’in Vasiyetnamesi ile Tosar’ın Mektubu adlı belgelerde Zerdüşt dininin temelleri ortaya kondu. Ardaşir’in hükümdarlığı sırasında birçok kent kuruldu, eski kentler yenilendi, kanallar, köprüler yapıldı. Birçok büyük kaya oyması, Ardaşir dönemini anımsatan anıtlar olarak tarihe geçti. 242’ta ölünce yerine oğlu I. Şapur geçti.

Hakkında yazılan eserler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ardeşîr hakkında kaleme alınan milli ve hamasi duygularla yüklü Kâmâme-i Ardeşîr-i Bâbekân adlı mensur destan günümüze ulaşmıştır. Ardeşîr ve halefleriyle ilgili olayları esas almakla birlikte tarihî nitelikten çok destan özelliği taşıyan eser Sasaniler’in son döneminde (VI. yüzyıl) telif edilmiştir. İran destan edebiyatında önemli bir yeri olan Kâr-nâme-i Ardeşîr-i Bâbekân, Firdevsî”nin Ardeşîr ve diğer Sasani padişahları hakkındaki bölümünün hemen hemen tamamına kaynak teşkil etmiştir. Böylece Şehname kahramanları arasına da giren Ardeşîr özellikle Fars edebiyatının tarihî-efsanevî şahıslar kadrosunda yerini almıştır. Pehlevîce yazılan ve birkaç defa orijinal metniyle basılan eser[457] ayrıca Mahmûd Cevâd Meşkûr’un Farsça458, T. Nöldeke’nin Almanca459 ve Dârâb Destur Peshatan Sancana’nın İngilizce ve Gucerâtî tercümesiyle460 birlikte yayımlanmıştır.

I. Ardeşir'in kabartması, Nakş-ı Rüstem, Persepolis, İran yakınlarında.