Arap edebiyatı

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Arap Edebiyatı (Arapça: الأدب العربي), anadili Arapça olan kavim ve ulusların ortaya koymuş oldukları edebiyat yapıtlarını kapsar. Arapça Arap Yarımadası'nda ilkçağlardan beri kullanılan bir dildir. İslam dininin ortaya çıkışından sonra yayılarak İspanya'dan Endonezya'ya kadar uzanan bir alanda 600 yıl boyunca kültür dili durumuna gelmiştir. Türkiye'de Arap edebiyatı üzerine yapılan akademik çalışmalar, genellikle üniversitelerin Edebiyat Fakültelerine bağlı bulunan Arap dili ve Edebiyatı bölümlerinde icra edilmektedir.

Klasik Arap Edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Klasik Arap edebiyatı, İslam öncesi dönemden başlayarak Abbâsî döneminin bitimine kadar geçen sürece verilen isimdir. Klasik Arap şiirinde hiciv, medîh, fahr, hamriyyât ve rahîl gibi temalar ön plana çıkmaktadır.[1] Mufâharalar edebiyatın gelişmesine katkı sağlamıştır. Kaside ve recez, klasik Arap edebiyatının en yaygın şekilde kullanılan formlarıdır.

İslam Öncesi Dönemde Arap Edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Cahiliye Dönemi adı da verilen İslam Öncesi dönemde Arap edebiyatında şiirin özel bir yeri vardı. Devesinin sırtında uzun çöl yolculuklarına çıkan Bedeviler'in söyledikleri türküler Arap şiirinin kaynağını oluşturur. Yiğitliği, sevgiyi, çöl yaşamını anlatan bu türkülere deveci türküsü anlamına gelen hida denir. Göçer çöl insanının söylediği bu türküler kentlerde söylenmeye başlanınca belli değişikliklere uğrayarak kesin ölçüler kazanmıştır.

İslam öncesi Arap şiirinden günümüze kalan en önemli örnek Muallakati seba'dır (Yedi Askı). Bu şiirler Ukaz panayırında düzenlenen bir şiir yarışmasında beğenilerek Mısır ketenine yazılmış ve Kâbe'ye asılmıştı. Hidalarla benzer konuları işleyen bu şiirlerde gelişmiş bir dil ve anlatım görülür. Hangi yıllarda yazıldığı kesin olarak bilinmeyen muallaka şiirlerini İmru'u'l-Kays, Tarafe b. el-'Abd, Haris bin Hilliza, Amr bin Kulsum, Antere bin Şeddad, Zuheyr b. Ebî Sulmâ, Lebid bin Rebia adlı şairler yazmıştır. Bazıları el-A'şâ'yı da muallaka şairlerinden kabul etmektedir.

Yedi Askı şairleri dışında ünü günümüze kadar gelmiş başka şairler de vardır. Koltuğunun altında uzun bir bıçak taşıdığı için Teabata Şarran adıyla bilinen şair bunlardandır. Şiirlerinde üstüne binerek dolaştığı koçundan, hayal ettiği korkunç yaratıklardan söz eder. Kurnazlığı ve savaşçılığı üzerine birçok öykü anlatılan Şanfara, karşılıklı söyledikleri yergilerle ün kazanmış Evs el-Hadıra ile Zebban İslam öncesi dönemin başlıca şairlerindendir.

Bu dönemde muamma (bilmece), hayvan masalları (fabl), efsane ve halk öyküleri gibi düzyazı türleri de gelişmiştir. Samar adı verilen ve kent dolaşılarak anlatılan söylence ve öyküler daha sonra yazıya geçirilmiştir.

Sadru'l-İslâm Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

İslamiyet'in peygamberi Muhammed'in döneminde, ölçülü ve uyaklı bir dili olan Kur'an'ın özel bir yeri vardı. Seci denen uyaklı Kuran dili özellikle ilk surelerde şiir düzeninde, çok duygulu ve etkileyicidir. Önceleri şairlere karşı tavır içinde olan Muhammed daha sonra toplumdaki etkilerini görerek onlarla iyi ilişkiler içine girmiş, İslamiyet'in savunuculuğunu yapan şairlerle dostluk kurmuştur. Bunlardan Hassan bin Sabit Peygamber'in şairi sanını almıştır. Ka'b. b. Mâlik ve Abdullah b. Revâha dönemin önemli Müslüman şairleri arasındadır. Ka'b b. el-Eşref[2], Ebu 'Afek[3], Merhab b. el-Hâris[4] ve Sellâm b. Ebî’l-Hukayk[5] bu dönemde yaşamış Arap Yahudisi şairlerdir ve şiirleriyle Müslümanlara muhalefet etmişlerdir.

Emevî Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Emevî döneminde hiciv ve medîh şairliği ön plana çıkmıştır. Bu dönemde özellikle nakâ'id şiirleri doruk noktasına ulaşmıştır. el-Ahtal, dönemin meşhur nakâ'id ve medîh şairlerinden biridir.[6] Emevî döneminde şiir dinsel konuların dışına çıkarak gündelik yaşamla da ilgilenmeye başladı. Ömer bin Abdullah, Haris bin Halid, Abdullah bin Ömer Cerir ve Ferezdak gibi şairler günlük yaşamla ilgili şiir ve yergileriyle ün kazandılar.

Emevî döneminde 'Uzrî gazel adı verilen özgün bir gazel türü ortaya çıkmıştır[7]. Kays b. Mulavvah bu gazel türünün önemli temsilcilerindendir.

Abbâsî Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Abbasiler döneminde Bağdat bir kültür ve sanat merkezi oldu. Arapça çok geniş bir alana yayılarak kültür dili haline geldi. Halife ve zenginler bilgin ve sanatçıları desteklediler. Zenginlerin koruması altına giren şairler efendilerini öven şiirler yazıyordu. Şairlerin bir araya gelerek aralarında yarışmalar düzenlemeleri de şiirin gelişmesinde katkıda bulundu. Beşşar bin Burd ve Ebu Nuvas zevk ve eğlenceyi konu alan şairlerin önde gelen temsilcileridir[8]. Özellikle Ebu Nuvas, Hamriyyât şiirleriyle büyük bir şöhrete ulaşmıştır.[9] Halid ve Sibeveyh gibi dilciler Arapçanın dilbilgisi kurallarını saptadılar. Yunanca'dan yapılan çeviriler yabancı kültürlerle ilişki kurulmasını sağladı[10]. el-Abbas b. el-Ahnef dönemin önemli gazel temsilcilerinden biridir ve daha ziyade nazmettiği iffetli aşk şiirleriyle tanınmaktadır.[11]

Bu dönemde, Bağdat dışında da önemli şairler yetişti. Çoğunlukla geleneğe bağlı olan şairlerden Mütenebbi (905-965) şan ve şöhret duygularını dile getiren şiirler yazdı. Onun Seyfüddevle'yi methetmek için nazmettiği Seyfiyyât adlı koleksiyonu meşhurdur.[12] Ebu Temmam (804-845), kendinden önceki şairler üzerine Hamse adlı büyük bir derleme hazırladı.

Araplar'ın yazın gözde şairlerinden biri olan Ebu'l-Alâ el-Maarrî (973-1057) Suriye'de yaşadı, saray şiirine karşı bir şiir anlayışı geliştirdi. Şiirlerinde dönemin toplumsal adaletsizlik, acı ve ölüm gibi sorunlarını ele aldı. Bilgiye ulaşmanın yolu olarak iman yerine aklı savundu. İslam'ın cennet-cehennem anlayışını yergi diliyle eleştirdi ve saray şairlerini cennet-cehennem bekçileri diyerek alaya aldı.

Türk edebiyatını da etkileyen Tasavvuf şiiri de bu dönemde doğdu. Dinsel kurallar karşısında hoşgörü ve inanç özgürlüğünü savunan Tasavvufçular, halifelerce hoş görülmeyerek cezalandırıldılar. Tasavvuf şairlerinin en ünlülerinden Hallac-ı Mansur (858-922) Tanrı'nın kendisinde yansıdığını söylediği için öldürülerek derisi yüzüldü.

Abbasiler döneminde seci denen ölçülü, uyaklı düzyazı yapıtları da hızla çoğaldı. Öncelikle Kuran ayetlerini ve hadisleri yorumlamak amacıyla yazılan düzyazı, savaşları anlatan yapıtlarla gelişti. Bu dönem yazarlarının en tanınmışları Ebubekir el-Harizmi (935-993) ve Hemedani'dir (969-1008). Harirî (1054-1122) makame türünün Arap edebiyatına girmesini sağladı. Bu dönemde Basra ve Kufe okulları ile Nizamiye medreselerinde dilbilim çalışmaları yapıldı. İlk Arapça dilbilgisi kitabı bu dönemde yazıldı. Dilbilim alanında çalışmalarıyla ünlü yazar Ebu Hayyan Türkçe üzerine de dört kitap yazdı.

Çöküş Dönemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çöküş dönemi, Abbâsîlerin iktidarı kaybettiği dönemden Modern Arap edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilen 1798 senesine kadar geçen süreçtir. İbn Mekânis bu dönemin şairlerinden biridir.[13]

Modern Dönem[değiştir | kaynağı değiştir]

Modern Arap edebiyatı, 1798 yılında Napolyon Bonapart'ın Mısır'a askerî sefer düzenlemesiyle başlamaktadır. 1798 senesinden sonra, Arap coğrafyasında batılılaşma hareketi başlamış, matbaacılık gelişmiştir. Batılı değerlerle tanışan Arap aydınları, bu süreçte yeni fikirler keşfetmişlerdir. Bu bağlamda her şeyden önce dönemin Arap dünyasının geri kalmışlığının çözümünü bulmak için uğraş vermişlerdir. İktisadi darlık, bu dönemde Arap coğrafyasındaki pek çok sorunun asli nedeni olarak edebiyatta işlenmiştir.[14]

19. Yüzyıl sonu Arap şiirinin yenilikçi önderlerinden Mahmut Sami el-Barûdî Paşa (d.1839, ö.1904) ve ondan etkilenen Mısır'daki Diriliş Ekolü, Ahmet Şevki (d.1868, ö.1932), Hafız İbrahim (d.1872, ö.1932) ve Irak'ın meşhur şairlerinden Maruf Rusafî (d.1875, ö.1945) ve onun çağdaşlarından İsmail Sabri (d.1854, ö.1923), Ahmet Muharrem (d.1877, ö.1945), Cemil Sıtkı Zehavi (d.1863, ö.1936), Vahit Huyun (d.1966) gibi birçok şair Arap şiirinin yenilikçilerindendir.

Ve onlardan sonra Avrupa Edebiyatı'nın tercümelerinden etkilenen şairler geldiler. Mısır'da Ebu Lev Ekolü'nü oluşturdular[15]

Altmışlı yıllarda nesir kasideler üzerinde çabalayan bazı edebiyatçılar ortaya çıktı. Bunlar ahenk ve mecazla yetinmeye çalıştılar ancak yaygın kanı bunun Arapçaya uygun düşmediğidir.

Klasik Arap Edebiyatında Kadın Şairler[değiştir | kaynağı değiştir]

İslam öncesi dönemden itibaren, Arap edebiyatında kadın şairlerin faaliyet gösterdiği bilinmektedir. Genellikle bu süreçte kadın şairlere verilen görev, kabile savaşlarında ölen yakınlarının ardından mersiye şiirleri söylemektir. el-Hansa, klasik edebiyattaki en önemli Arap kadın şairdir.[16] Kimi durumlarda, kadınların aktif siyasetin içerisinde yer alarak hiciv şiirleri söyledikleri de bilinmektedir. Örneğin; Esma bint Mervan, İslam'ın ilk yıllarında faaliyet göstermiş hiciv şairi bir kadındır[17].

İleri okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

Esat Ayyıldız, Klasik Arap Şiirinde Emevî Dönemine Kadar Hiciv. Ankara: Gece Kitaplığı, 2020

Esat Ayyıldız, Klasik Arap Methiyelerinde Yaygın Şekilde Övülen Özellikler, Filoloji Alanında Teori ve Araştırmalar II, Ankara: Gece Kitaplığı, 2020. s.67-95.

Esat Ayyıldız, Modern Arap Literatüründe İktisadi Darlık, Fiscaoeconomia International Congress on Social Sciences, Tam Metin Kitabı, Ankara 2019, s.411-420.

Lenn E. Goodman, “Arap Edebiyatındaki Yunan Etkisi”, Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, (çev. Esat Ayyıldız), c.18, sy.47 (2018), s.27-28

J. M. Landau, Modern Arap Edebiyatı Tarihi: 20. Yüzyıl, (çev. Bedrettin Aytaç). Ankara: Gündoğan Yayınları, 1994.

Kenan Demirayak, Abbâsî Edebiyatı Tarihi, Erzurum, Şafak Yayın Dağıtım, 1998.

Kenan Demirayak, Arap Edebiyatı Tarihi II: Sadru’l-İslam Dönemi, 2. Baskı, Erzurum, Fenomen Yayınları, 2013.

Kemal Tuzcu, “Arap Şiirinde Recezin Ortaya Çıkışı”, Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, 2012, XII, Sayı 34.

Ayrıca Bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Esat Ayyıldız, Klasik Arap Şiirinde Rahîl Bölümleri, Muasır Filoloji ve Edebiyat Tetkikleri, İksad Publishing House, 2020, s. 5-34.
  2. ^ Esat Ayyıldız, Ka‘b b. el-Eşref’in Arap-Yahudi Edebiyatındaki Şiirleri, Güncel Filoloji Çalışmaları, Lyon: Livre de Lyon, 2020. s.1-28.
  3. ^ Esat Ayyıldız, "Medineli Yahudi Şair Ebû ‘Afek ve Tahrîd (Kışkırtma) Şiiri". Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 11 / 21 (Ocak 2021), 141-152.
  4. ^ Ayyıldız, Esat, "Merhab b. el-Hâris Arap Dilinde Savaş Recezi Nazmeden Yahudi Bir Şair", Filoloji Alanında Akademik Çalışmalar – II, Ankara: Gece Kitaplığı, 2020. s. 53-65.
  5. ^ Ayyıldız, E . (2020). Klasik Arap Edebiyatında Yahudi Şairlere Düzenlenen Suikastlar. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cumhuriyet Armağan Sayısı , 129-138 . DOI: 10.18026/cbayarsos.635935
  6. ^ Esat Ayyıldız, el-Ahtal'ın Emevilere Methiyeleri, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 2017, 57(2).
  7. ^ Ayyıldız, Esat, Abbasî Dönemine Kadar 'Uzrî Gazel, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2016.
  8. ^ Esat Ayyıldız, Abbâsî Dönemi Şairi Beşşâr b. Burd'un Uzun Manzumeleri, Filoloji Alanında Araştırma ve Değerlendirmeler, Ankara: Gece Kitaplığı, 2021, c. 2, s.27-58.
  9. ^ Esat Ayyıldız. "Ebû Nuvâs’ın Şarap (Hamriyyât) Şiirleri". Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 / 18 (Aralık 2020): 147-173 .
  10. ^ Lenn E. Goodman, “Arap Edebiyatındaki Yunan Etkisi”, Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi, (çev. Esat Ayyıldız), c.18, sy.47 (2018), s.27-28
  11. ^ Ayyıldız, Esat (2019). el-‘Abbâs B. El-Ahnef: İdealize Edilmiş Ask Temalı Gazellerin Abbâsî Dönemindeki Özgün Bir Temsilcisi. Uluslararası Bilim, Teknoloji ve Sosyal Bilimlerde Güncel Gelişmeler Sempozyumu, 3, 209-216.
  12. ^ Ayyildiz, Esat (28 Ekim 2020). "el-Mutenebbî'nin Seyfüddevle'ye Methiyeleri (Seyfiyyât)". BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ. doi:10.33460/beuifd.810283. ISSN 2148-3728. 
  13. ^ Ayyıldız, Esat (2019). Klasik Dönem Sonrası Arap Şiirinde İbn Mekânis’e Ait Sosyoloji Temalı İronik Bir Didaktik Urcûze Denemesi. 4. Uluslararası Sosyoloji ve Ekonomi Kongresi, s.343-355.
  14. ^ Esat Ayyıldız, Modern Arap Literatüründe İktisadi Darlık, Fiscaoeconomia International Congress on Social Sciences, Tam Metin Kitabı, Ankara 2019, s.411-420.
  15. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Mayıs 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2018. 
  16. ^ Ayyıldız, Esat . "El-Hansâ’ Bint ‘Amr: Eski Arap Şiirinde Öncü Bir Mersiye Şairi Hanım". Mütefekkir 7 / 13 (Haziran 2020): 201-224 . https://doi.org/10.30523/mutefekkir.757993
  17. ^ Esat Ayyıldız, Asmâ Bint Mervân: Arap-Yahudi Bir Kadın Şair, Edebiyat Kazıları, Ankara: İKSAD Publishing House, 2020. s. 13 -42.