İçeriğe atla

"At" sayfasının sürümleri arasındaki fark

k
Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir)
k (düzeltme)
k (Bot v3: Kaynak ve içerik düzenleme (hata bildir))
Tek tırnaklılar takımının, Atgiller familyasından bir memelidir. Erkeğine ''[[aygır]]'', dişisine ''[[kısrak]]'', yavrusuna ''[[tay]]'', yumurtaları çıkarılmış, iğdiş edilmiş olana da ''[[beygir]]'' denir. Küçük başlı ve kısa kulaklıdır. [[Yele]]si ve kuyruk ucu uzun kıllıdır. Ömrü 20 ila 30 sene civarındadır. Arapçada binek ve yük hayvanı olan ata; dabbe, matiyye, Farsçada semend, tusen denir. Firdevsinin [[Şehname]] efsanelerinde adı geçen çil ata da rahş (رخش) denir. Hepsi otla beslenir. Geviş getirmezler. Memeleri kasık bölgesinde arka ayaklarına yakındır. Üçüncü parmakları geniş bir tırnakla çevrilmiş olup “ [[toynak]]” adını alır. Bunun üzerine basarak yürürler. Ayrıca atların insanlardan 18 tane fazla kemiği vardır. 
 
[[Dosya:Horse lying down.jpg|thumbküçükresim|sol|210px|Atlar ayakta uyuyabilirler, ama bazen yatarak da uyumaya ihtiyaç duyarlar. Yumuşak zemini tercih ederler.]]
İnsanlara hizmet eden hayvanların en kabiliyetlilerindendir. İnsanların, harp meydanlarında, izinsiz gösteri kontrolünde, yük taşımada, yarış, cirit, çit atlama ve av sporlarında yardımcısıdır. Silah gürültüsüne ve bando sesine rahatlıkla alışır. Atlar aynı zamanda dizlerini kilitleyebilir.
 
Atların değişik yürüyüş biçimleri vardır. Bunlar atın dört ayağının yere temas durumu, dördünün birden havada oldukları zaman diliminin kalanlarına göre uzunluğu, kaç zamanlı olduğu, her seferinde kaç nal sesi duyulduğu gibi özelliklere göre isimlendirilir: örn. ''adeta'', ''tırıs'', ''rahvan'', ''rahim'', ''ramize'', ''eşkin'', ''dörtnal'' gibi. Attan ata ve aynı at için duruma göre yürüyüş şekli değişiklik gösterir. Atın adımlarının yere temas sırası, nal sesleri ve zıplama durumları benzese de, kas kullanımı, bacak uzunluk ve açıları, zıplama yüksekliği gibi faktörlere bağlı olarak başka ortalama sürat, ve başka binicilik tekniği gerektiren durumlar ortaya çıkar.
<gallery>
Dosya:Muybridge horse walking animated.gif|thumbküçükresim|''Adeta'' saatte 5–8&nbsp;km
Dosya:Trot animated.gif|thumbküçükresim|''Tırıs'' saatte 8–13&nbsp;km
Dosya:Muybridge_horse_pacing_animated.gif|thumbküçükresim|''Rahvan'' saatte 8–13&nbsp;km
Dosya:Canter animated.gif|thumbküçükresim|''Eşkin'' saatte 16–27&nbsp;km
Dosya:Muybridge race horse animated.gif|thumbküçükresim|''Dörtnal'' saatte 25–30&nbsp;km, rekor: 70.76&nbsp;km<ref name=guinness>{{Web kaynağı | başlık = Fastest speed for a race horse | eser = Guinness World Records | erişimtarihi = 8 January 2013 | url = http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-speed-for-a-race-horse/ | arşivurl = https://web.archive.org/web/20170828102736/http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/fastest-speed-for-a-race-horse | arşivtarihi = 28 Ağustos 2017 | ölüurl = hayır }}</ref>
</gallery>
 
|align = left|width = 250px|caption = Cladogram of ''Equus'' after Vilstrup ''et al.'' (2013).<ref name=Vilstrup/>}}
 
[[Dosya:Biandintz eta zaldiak - modified2.jpg|thumbküçükresim|222px|[[Bask Bölgesi]]'ndeki Bianditz Dağı atları.]]
 
== Irklar ==
[[Dosya:Horse anatomy.svg|thumbküçükresim|222px|Atın iskelet yapısı]]
'''Evcil atlar:''' Bazı bilim adamlarına göre atı ilk [[Evcilleştirme|evcilleştir]]en topluluğun [[İskitler]] olduğu söylenmektedir. Bazı DNA testlerinde ise atın tek bir bölgede değil, birbirinden bağımsız 6 coğrafyada evcilleştirildiği sonuçlarına ulaşılmıştır. Nitekim [[Chauvet Mağarası|Chauvet]], [[Lascaux]], [[Niaux Mağarası|Niaux]], Cougnac, [[Cosquer Mağarası|Cosquer]] ve Pech Merle Mağaralarındaki tasvirler buna örnek olarak gösterilebilir.<ref>Ünal, Ahmet. (2013) [https://www.academia.edu/11717398/ES%C4%B0_ANADOLUDA_AT_H%C4%B0T%C4%B0T%C3%87E_K%C4%B0KKUL%C4%B0_AT_E%C4%9E%C4%B0T%C4%B0M%C4%B0_MET%C4%B0NLER%C4%B0_VE_TAVLAYA_%C3%87EKMEK_LE_%C4%B0LG%C4%B0L%C4%B0_TEKN%C4%B0K_B%C4%B0R_AYRINTI "Eski Anadolu'da At, Hititçe Kikkuli At Eğitimi Metinleri ve Tavlaya Çekmekle İlgili Teknik Bir Ayrıntı"], Çorum Kültür Sanat, XIV, 2013, syf. 40-66<br /></ref> Atların evcilleştirilmesine ilk olarak 10.000 yıl önce başlandığı sanılmaktadır.<ref>Chamberlin, J. Edward, "At", syf. 51. Çeviren Uğur Peçe, Kitap Yayınevi, İstanbul, 2007.
 
Erkek eşek ile kısrak (dişi at) [[Çiftleşme|çiftleş]]tirilirse [[katır]] elde edilir. Aygır (erkek at) ile dişi eşeğin (kancık) çiftleşmesinden de [[bardo]] ya da [[Ester (anlam ayrımı)|ester]] denen katır çeşidi elde edilir. Her iki [[melez]] de üremezler. Katır, bardodan daha dayanıklıdır. [[Kemik]]leri kırılırsa operasyon maliyetinin fazlalığı ve postoperatif dönemdeki bakım güçlükleri nedeniyle genellikle ötenazi yapılır..
 
[[Dosya:Horse-and-pony.jpg|sol|thumbküçükresim|220px|Farklı at cinslerinin boyutları arasında büyük farklar vardır.]]
'''Arap atı:''' Çok dayanıklı mükemmel bir binek ve [[At yarışı|yarış atıdır]]. İngiliz atlarından daha dayanıklı olup, 24-28 saat hiç [[su]] içmeden [[yol]] alabilir.
 
922.575

değişiklik