Teslis

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çek Cumhuriyeti'nde Hıristiyanlıktaki Teslis'i betimleyen bir anıt: solda Oğul (İsa), sağda Baba, yukarıda ise Kutsal Ruh görülmektedir.

Teslis veya Üçleme[1], Hıristiyan doktrininde tanrının Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'tan oluşan üçlü doğası. Hıristiyanlıktaki üç ilahî varlığı içeren akideleri tanımlayan bir ifadedir. Hıristiyan kaynaklarda sıklıkla "Kutsal Teslis" veya "Kutsal Üçleme" şeklinde kullanılır.

Hristiyan teolojisine göre bu üçlü birlik birbirinden ayrılmaz ve tek bir Tanrı'nın birbirini tamamlayan farklı yansımaları olarak görülür. Bu açıdan monoteist teoloji çizgisindedir. Diğer tektanrılı İbrahimî dinler Yahudilik ve İslâm ise teslis inancını reddeder.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçeye Arapçadan geçmiştir. Arapça sözcüğün aslı "تَثْلِيثٌ" fakat dînî kavram olarak "ثالُوثٌ" kelimesi kullanılmaktadır.[kaynak belirtilmeli]

Farklı din ve mitolojilerde farklı kökenlere, özelliklere ve anlayışlara sâhip farklı teslisler bulunmakta ve bunların çoğunun kendi bütünlüklerinde özel isimleri vardır. Hint din ve mitolojisindeki 'Trimurti' gibi. Bugün Türkçede 'teslis' dendiğinde sıklıkla Hıristiyanlıktaki 'Teslis' akla gelse de, daha genel bir anlama sahiptir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Horus, ortada Osiris ve solda İsis'i betimleyen bir Antik Mısır heykelciği

Teslislere şu an varlığını sürdüren inanç sistemlerinde rastlandığı gibi (örneğin Hinduizm ve Hıristiyanlık), bugün var olmayan antik dinî inanç ve mitolojilerde de rastlanır. Teslislerin ortak bir geçmiş kültürü işaret ettiğine dair çeşitli hipotezler olsa da, bunların hiçbirisi kabul edilen bilimsel kuramlar değildir. Bununla birlikte arkeolojik ve tarihî bulgular komşu kültürlerde bulunan veya aynı topraklarda ardışık dönemlerde ikamet etmiş topluluklardaki teslislerin arasında bir benzerlik, etkileşim ve belki nedensel bağlantı olabileceğini düşündürmüştür.[kaynak belirtilmeli]

Hıristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Teslis kavramının kendisine ve doktrinlerine Yeni Ahit'de rastlanmaz.[2] İsa ve Havarilerinin Yahudilikteki Şema kavramıyla çelişen ifadelerine de rastlanmaz.[2] Şema'ya kaynak olan Eski Ahit'teki Tesniye bölümünde şöyle denir: "Dinle, ey İsrail: Tanrımız olan Rab, tek bir Rab'dır." (Tesniye 6:4)

Ancak Teslis'e dayanak olarak gösterilen bazı İncil âyetleri vardır. Örneğin:

Bu nedenle gidin, bütün ulusları öğrencilerim olarak yetiştirin; onları Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un adıyla vaftiz edin. (Matta 28, 19)

Yunancadan gelen trias kelimesini Baba, Oğul ve Kutsal Ruh için kullanılmasına ilk kez MS 2. yüzyılın ikinci yarısında Hristiyanlığın savunucusu Atinalı Atenagoras'da rastlanır:

Onlar [Hristiyanlar] Tanrı'yı ve Kelimetullâh'ı, Oğul'un Baba'yla birliğini, ortaklığını, Rûh'un ne olduğunu, bu teslisin, yâni Rûh'un, Oğul'un ve Baba'nın birliğini ve bunların üçünü birbirinden neyin ayırdığını bilirler.
The Holy Trinity(Kutsal Teslis) flamen Hendrick van Balen'nın eseri

İlk defa teslis kelimesini kullanan kişi Antakyalı Theophilus'tur (ö. 181). Bugüne kadar gelmiş ve birkaç kitaptan meydana gelen tek eseri olan Apologia ad Autolycum'da putperest arkadaşına hakkı anlatmaya çalışırken τριας kelimesini Baba, Oğul ve Rûh yerine "Tanrı, Kelimesi ve Hikmeti ((Eski Yunanca logos ve sophia)" için kullanmıştır.[3] Theophilus_of_Antioch#Trinity Batı kilisesinde teslis kelimesi, bu yazıdan birkaç onyıl sonra Tertullianus tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Bunun için Latincedeki tres (üç) ve unitas (birlik) kelimelerinden yeni bir kelime olan trinitası üretmiştir. Hukukçu olan Tertulianus, iş hayâtındaki kavramları dîne aktararak Roma Hukûku'ndan alınmış ifâdeleri dîne almıştır. Baba, Oğul ve Kutsal Ruh için personae (şahıslar - hukuktaki taraf için kullanılmaktadır), üçünün birliği için substantia (cevher) kelimeleri gibi. O zaman dînî kavramlara eklenen bu kelimelerle Hristiyan teslîsi ifâde edilecek olursa Tanrı cevherde birdir, fakat monarchia, yâni hükmetmede üç şahıs vardır. Bugünkü Avrupâi dillerde persona ile karıştırılmaması için personae yerine Yunancadan alınan hypostasa (gerçek, huy, varlık, kişisel tabiat) kelimesi tercih edilmektedir.

Târihte Hristiyan İncil'ini kabul eden cemaatlerin çoğu, teslis doktrinine uymuşlardır. Hem batılı (katolik ve protestanlar), hem de doğulu (ortodoks, monofizit ve nestoriyen) kiliselerin hepsi, M.S. 4. yüzyılın sonundan îtibâren teslisi savunmuşlardır.

Hıristiyanlık içinde de teslis inancını reddeden ve Îsâ'nın hem tanrısal, hem de insânî doğasına karşı çıkan akımlar, târih boyunca ortaya çıkmıştır. Bu akımları ortaya çıkaran önemli felsefî akım Kuzey İtalya'dan gelen aydın dönem Hümanizm'dir. Bu yeni düşünce akımıyla Bunlardan bazı mezhepler şunlardır:

Ayrıca teslisi kabul eden dînî cemaatlerde bu doktrine karşı tek tük de olsa bu cemaatlerin din adamlarınca incille bağdaşmadığı görüşleri ileri sürülmüş ve sürülmektedir. Meselâ Alexander Hislop, Adolph Ernst Knoch veya Karl-Heinz Ohlig gibi.

Teslisin çeşitleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Değişik zaman ve dînî sistemlerdeki teslisler şunlardır:

  • Bâbil geleneği:
Birinci üçlük: Anu (Gök tanrısı), Enlil (Yer, hava ve fırtına tanrısı), Ea (Irmaklar tanrısı).
İkinci üçlük: Sin (Ay tanrısı), Şamaş (Güneş tanrısı), İştar (Bereket tanrıçası - Tammuz'un eşi-sevgilisi)
Şeytan üçlüğü: Labartu - Labazu - Ahatsu,
  • Guatemala geleneği: Bitol – Alom - Quhalom,
  • Kelt geleneği: Teutates - Taranis - Esus,
  • Peru geleneği: Paçakamak - Kon - Virakoça,
  • Eski Mısır geleneği: İsis – Osiris – Horus,
  • Dogon geleneği: Nommo die-nommo tityayne-o nommo,
  • Hitit geleneği: Teshup - Hepatu - Sharruma,
  • İndo-aryen geleneği: Mitra – İndra – Varuna,
  • Mitanni geleneği: Mitrassil – İndar – Uruvanassel,
  • Sabiî geleneği: Hibil - Şitil - Anuş,
  • Etrüsk geleneği: Tinia - Uni - Minerva,
  • Grek ezoterizmi: Phanes - Ouranos - Kronos,
  • Grek mitolojisinde Silene (Selene) - Hekate - Artemis,
  • Eski İran’ın Ehli Hak geleneği: Güneş’in efendileri olan üç kardeş ilah,
  • Orta Asya geleneği:Gök Tanrı-Kara Han-Ülgen,
  • Bektaşi/Alevî geleneği: Hak-Muhammed-Ali,
  • Sümer ve İskandinav tradisyonlarında ve neo–platonizm’de de bu tür üçlü ilah gruplarına rastlanır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Caner Taslaman Modern Bilim Felsefe ve Tanrı. s 131. İstanbul Yayınevi. 2008
  2. ^ a b "Trinity." Britannica.com. Erişim: 4 Ocak 2015
  3. ^ "Theophilus of Antioch: Trinity [Antakyalı Theophilus: Teslis]" (İngilizce) (HTML). 2014-06-22. 2014-06-22 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://en.wikipedia.org/wiki/Theophilus_of_Antioch#Trinity. Erişim tarihi: 2014-08-28. "It is most notable for being the earliest extant Christian work to use the word "Trinity" (Greek: τριας trias), although it does not use the words "the Father, the Son, and the Holy Spirit" to describe the Trinity. Rather, Theophilus himself puts it as "God, his Word (Logos) and his Wisdom (Sophia)."