Britanya edebiyatı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Britanya edebiyatı, Birleşik Krallık, Man adası ve Kanal Adaları'nın edebiyatıdır. Bu edebiyat başlıca İngilizce yazılmış olmakla beraber Galce, İskoçça, İrlandaca ve diğer dillerin de edebiyatlarını da kapsar.

Eski Kelt edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Keltik dili edebiyatı Avrupa'nın en eski halk dili edebiyatıdır. Bu dil grubuna ait olan Galcen'n edebiyat geleneği 6. yüzyıldan beri sürmektedir. En eski örnekleri günümüz Galler Bölgesinde değil, kuzey İngiltere ve güney İskoçya'da bulunmuştur. Keltik grubunun bir diğer dili olan İrlandaca şiirler 6. yüzyıldan günümüze kesintisiz devam etmiş bir gelenektir.

Eski İngiliz edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Anglo-Saxonlar, Almanya'da yaşarken kendilerine özgü bir edebiyatları vardı ve İngiltere'ye bu edebiyatı getirmişler. İşte ilk İngiliz edebiyatını Anglo-Saksonların Almanya'dan getirdiği edebiyatları oluşturmaktadır. Anglo-Saksonlar pagan (putperest) insanlardı. Eski İngilizce'nin en ünlü eseri Beowulf adlı epik şiirdir. Metnin tam tarihi tartışmalıdır ama çoğu tahmin yaklaşık 1000 yılı civarındadır.

Orta çağda İngiltere edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Rönesans Dönemi İngiliz Edebiyatı 1500–1660[değiştir | kaynağı değiştir]

İngilizcenin yazı diline dönüşmesinde büyük katkıları olan ve Canterbury Hikâyeleri adlı eseri bulunan Chaucer (1340-1400) İngiliz edebiyatında Rönesans’a zemin hazırlayan yazarlardan birisidir."Elizabeth Dönemi "adı verilen XVI. yüzyılda tiyatro ve şiir türlerinde önemli eserler ortaya konmuştur.

Rönesans dönemi İngiliz edebiyatının en önemli tiyatro yazarı Shakespeare(1564-1616)'dir. Shakespeare dram ve komedya türlerinde hem nazım, hem düzyazı, hem de her iki-sini birlikte kullanarak başarılı oyunlar yazmıştır. Oyunlarının tamamı beşer perdeden oluşur. Kin, aşk, dostluk, yükselme, öç alma gibi hemen hemen tüm insanî boyutları derinlemesine irdelemiştir. Başlıca dramları arasında Romeo ve Juliet, Hamlet, Macbeth, Othello, Kral Lear; en önemli komedyaları arasında da Venedik Taciri, Yanlışlıklar Komedyası sayılabilir

Marlowe (1564-1593) ve Ben Jonson (1573-1637) da dönemin önemli tiyatro yazarları arasında yer alırlar.

İlk büyük İngiliz şairi olan Edmund Spenser (1552-1599) ise pastoral türde yazdığı şiirlerini Çoban Takvimi, alegorik bir destanını da Peri Kraliçesi adlı eserlerinde topladı.

Tasvir ve ruh çözümlemelerinde başarılı olan ve üslûba önem veren dönemin son büyük şairi John Milton (1608-1674)'un en önemli eseri Kaybolmuş Cennet adlı konusunu Tevrat'tan aldığı dinî destanıdır.

Montaigne gibi deneme türünde başarılı ürünler veren Bacon (1561-1626)'un en önemli eseri ise Denemeler'dir.

Neo-Klâsik Dönem İngiliz Edebiyatı 1660–1798[değiştir | kaynağı değiştir]

Restorasyon (1660–1700)[değiştir | kaynağı değiştir]

Neo-Klâssizm akımı'nin Restorasyon donemi İngiltere'de çok kısa sürmüştür. Bu akımın İngiliz edebiyatında en önemli temsilcisi siir ve oyunlarıyla John Dryden (1631-1700) olur.

Yazdiklari gayet detayli gunlukler ile Londra hayatini ve donemin kulturek akimlarini gayet iyice ortaya cikartan Samuel Pepys (1633–1703) ve John Evelyn (1620–1706) bu donemde oneli yazarlardir.

Protestan Puritan Hristiyan sahsi yasam idealini bir hacinin hac gezisi olarak alegori seklinde ele alan John Bunyan (1628–88)'in ( Birinci kısmı 1678'de, ikinci kısmı ise birinci kısmın devamı olarak 1684'da yayinlana) Çarmıh Yolcusu r. İngiliz edebiyatının en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilir.

Augustuscu Donem (1689–1750)[değiştir | kaynağı değiştir]

17. ve 18. yuzyil baslari (1689–1750) donemi Britanya edebiyeti tarihcileri tarafindan "Augustuscu Donem (Augustan Age)" olrak tanimlanmaktadir. Buna bas neden bu donemde Britanya edeibiyatina katki veren yazarlarin cok kere Roma Imparatorlugu'nin ilk doneminde (Rpma Imparatoru Augustus M.O. 27 AD – M.S. 101) hazirlanan eserleri taklid etmeye calismalari ve devamli olarak bu eserlere paralel eserler hazirlamalaridir. Bu donemde en nonemli yazarlar Jonathan Swift (1667–1745), William Congreve, (1670–1729), Joseph Addison (1672–1719), Richard Steele (1672–1729), Alexander Pope (1688–1744), Henry Fielding (1707–54), Samuel Johnson (1709–84).

Britanya edebiyatinin dogusu[değiştir | kaynağı değiştir]

1707'de Iskocya ve Ingiltere Paralmentolarini Birlestirme Kanunu ile tek bir [[Birlesik Krallik[]] kurulup ve "Birlesme Kanunu" ile tek bir birlesik devletin kurulmasi Ingiliz asilli yazarlar arasind aonemli bir degismeye neden olmamistir ve bu nedenle Ingiliz asilli yazarlarin edebiyata katkisinda bu degismenin izleri nesbetten cok zayif olarak gorulmektedir. Buna karsilik Iskocya'da durmu gayet degisik olmustur. Bir Iskoc kulturel huviyetinin korumak ve ayni zamanda standart Ingilizce edebi dilini kullanip Ingiltere'de bulunan genis edebiyat eserleri piyasasinin avantajlerindna yararlanmak Iskoc asilli yazarlar tarafindan gayet ciddi bir ikilem olarak ele alinmistir. Bu Iskoc asilli yazarlar vedebiyatcilar tarafindan "Britanya Edebiyatinin dogusu" olarak incelenmektedir.


Augustuscu Donem edebiyatinda nesir ve ozellikle roman[değiştir | kaynağı değiştir]

Augustuscu Donem edebiyatinda siir[değiştir | kaynağı değiştir]

Augustuscu Donem ebebiyatinda tiyatro eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

====Romantizmin in kokleri (1750–1798)


19. Yuzyilda Britanya Edebiyati[değiştir | kaynağı değiştir]

Romantik Dönem Britanya Edebiyatı 1798–1837[değiştir | kaynağı değiştir]

İngiltere'nin kuzeybatısında yer alan Göller Bölgesi (Ingiltere)nde bir süre yaşamış olan ve bundan dolayı kendilerine "Gölcüler" denilen Wordsworth (1770-1850), Coleridge (1772-1834) gibi sair sanatçılar, ayrıca Lord Byron (1788-1824), Shelley (1792-1822)ve Keats (1795-1821) gibi şairler bu akımın başlıca temsilcileri arasında yer alırlar.

Kralice Viktorya Donemi edebiyati 1837–1901 =[değiştir | kaynağı değiştir]

Kralice Viktorya Donemi edebiyatinda nesir[değiştir | kaynağı değiştir]

== Roman[değiştir | kaynağı değiştir]

== Janr roman[değiştir | kaynağı değiştir]

= Oyku[değiştir | kaynağı değiştir]

Avrupa edebiyatinda 1790-1610 doneminde tektek kiasa oykukar hazirlanip yayinlanmakla beraber gercekte bir koleksiyon olarak hazirlanip yayimlanan kisa hikayeler 1810-1836'de gelistirilmistir. Britanya edebiyatindan ilk kisa hikayeler koleksiyonlari Gotik hikayelerden olusmakta oliup 18. yuzyil sonundadir. .[1] Viktoriya doneminin onemli roman yazarlarindan olan Walter Scott ve Charles Dickens'de kisa oykuler hazirlamislardir. Fakay oykulerien populer olarak hazirlkanip yayaimlanamsi 19. yuzyilin baslarindna gayet populer olarak yaimlanan edebi dergilerin gelismesije baglidir. Bu edebi dergilerin gelismesi ayni donemde genel olarak kitaplarin, dergilerin ve akademik yazilarin gelismesi ile birlikte olmustur. BU edebi dergiler baslarinda edebi tenkitciler olan Francis Jeffrey, Henry Brougham ve Sydney Smith tarafindan 1820'de kurulan "Edinburh Review"; Westminster Review (1824); The Spectator (1828); ve Athenaeum (1828) anilabilri.


Kralice Viktorya Donemi edebiyatinda siir[değiştir | kaynağı değiştir]

Kralice Viktorya Donemi edebiyatinin onemli saireri olarak Alfred, Lord Tennyson (1809–1892), Robert Browning (1812–1889), Elizabeth Barrett Browning (1806–1861) ve Matthew Arnold (1822–8888).

20. Yüzyıl Britanya Edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Modernizm 1901–1945[değiştir | kaynağı değiştir]

20. yüzyılda Britanya edebiyatı en çok roman türünde başarılı ürünler vermiştir.

Joseph Conrad (1857-1941) macera ve deniz romanları yazmıştır.


Birinci Dunya Savasi edebiyati[değiştir | kaynağı değiştir]

Siir : 1901–1945[değiştir | kaynağı değiştir]

Modernist roman[değiştir | kaynağı değiştir]

İrlandalı romancı James Joyce (1882-1941) ise klâsik roman kurallarını bir tarafa bırakarak, modern roman tarzının örneklerini vermiştir. Kronolojik zaman akışını değil, insanın bilinçaltının belirlediği zaman sistemini esas almıştır. İnsanın iç dünyasını kendi mantıkî gerçekliği içinde olduğu gibi sunmaya çalışır. Bir olaydan başka bir olaya, bir zamandan başka bir zamana atlar, kalemini çağrışımların emrine verir, bazen dilin gramatikal sistemini bozar, başka dillerden alıntılar yapar, kahramanların iç konuşmalarına geniş yer verir. Onun romanları alışılmış klâsik roman kurgusuna uymaz. Dublinliler (1914) adlı eserinde on beş hikâye yer almaktadır. Üçü çocukluk, dördü genlik, dördü orta yaşlılık, dördü de sosyal hayatla ilgilidir. Kitap, bütün bir roman olarak da okunabilir. Diğer önemli eseri ise Ulysses (1922) adlı romanıdır. O bu romanında Dublin özelinde çağdaş dünyanın bir destanını verirken, asıl olarak modern bireyin zihinsel hayatını tüm yoğunluğu ve düşünce karmaşıklığı ile sunmak-tadır. Eserleri genellikle Dublin kenti etrafında yoğunlaşır.

Virgnia Woolf (1882-1941) önemli bir İngiliz kadın roman yazarıdır. O da James Joyce gibi bilinç akımı tekniğine başvurmuştur. "Acı" ve "yalnızlık", "kadın sorunları" temalarına ağırlık vermiştir. Romanlarında insan zihninin herhangi bir günde algıladığı şeyleri aktarmaya çalışır. Eserlerinin başlıcaları Jacob'ın Odası (1922), Perde Arkası(1941), Mrs. Dalloway, Orlando, [[Dalgalar[]], Yıllar'dır

Britanya edebiyatinda 1901–1945 doneminde tiyatro eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ikinci Dunya Savasi edebiyati[değiştir | kaynağı değiştir]

Gec modernizm: 1946–2000[değiştir | kaynağı değiştir]

Ikinci Dunya Savasi sonrasinda siir[değiştir | kaynağı değiştir]

Ikinci Dunya Savasi sonrasinda tiyatro eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Radyo dramlari[değiştir | kaynağı değiştir]

Yirmi Birinci Yuzyilda Britanya Edebiyati=[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrica bakiniz[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakca[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ornegin Richard Cumberland 1791'de yayimladigi "Montremos Mahpusu (The Poisoner of Montremos)" (1791).


Dis baglanti;lar[değiştir | kaynağı değiştir]