Betelgeuse

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Koordinat:Sky map 05s 55d 10,3053sn; +07º 24' 25,426″

Betelgeuse (α Ori)
Position Alpha Ori.png
Avcı Takımyıldızı içindeki Betelguese sol tarafta pembe okla gösterilmiştir.
Gözlem verisi
Dönem J2000.0
Takımyıldız Avcı
Bahar açısı (α) 05s 55d 10,3053sn[1]
Yükselim (δ) +07° 24′ 25,426″[1]
Görünür parlaklık  (V) 0,42 (0,3 - 1,2)[1][2]
Sınıflandırma
Tayfsal sınıf
M2Iab[1]
U-B Renk ölçeği 2,06[3]
B-V Renk ölçeği 1,85[3]
Değişen yıldız türü SR c (yarı-düzenli)[1]
Gökölçümsel nitelikleri
Dikey hız (Rv) +21,91[1] km/sn
Iraklık açısı (π) 5,07[4] mys
Uzaklık 643 ± 146[4] Iy
(197 ± 45[4] pc)
mutlak parlaklık (V) −6,02[5]
Özdevinim nitelikleri
Bahar açısı payı (μ) 24,95 ± 0,08[4] mys/y
Yükselim payı (μ) 9,56 ± 0,15[4] mys/y
Fiziksel özellikler
Kütle (m) 7,7 – 20[6] M
Yarıçap (r) 950 – 1200[6] R
Aydınlatma gücü 120.000 ± 30.000[6][7] L
Yüzey kütleçekimi (log g) -0,5[8] cgs
Etkin sıcaklık 3.140 – 3.641[6][9][10] K
Metallik [Fe/H] 0,05[11]
Dönme hızı (v sin i) 5 km/sn[10] km/sn
Tahmini yaş ~7.3 × 106[5][12] y
Katalog belirtmeleri
Betelgeuse • α Ori58 Ori • HR 2061 • BD +7° 1055 • HD 39801 • FK5 224 • HIP 27989 • SAO 113271 • GC 7451 • CCDM J05552+0724AP • AAVSO 0549+07

Betelgeuse (Beteljöz, Betelguex, Betelgeuze, Beteiguex, Al Mankib, İkizlerevi), Avcı Takımyıldızı'nda yer alan kırmızı dev yıldızdır.

Samanyolu'nda yer alan Betelgeuse, mavi dev Rigel'den (Beta Orionis) sonra Avcı Takımyıldızı'nın en parlak ikinci yıldızıdır. Takımyıldızın ortasında ise avcı Orion'un kuşağını oluşturan üç parlak mavi yıldız (Alnitak, Alnilam ve Mintaka) yer alır.

Betelgeuse adı, Arapça "el-cevze'nin eli" anlamına gelen "yad ül-cevze"dan bozmadır. El-Cevze, eski Arap mitolojisinde "gizemli kadın"dır. Batılılar için ise Betelgeuse, Helen mitolojisindeki avcı Orion'un yukarı uzanan sağ kolunun omuz başında yer almaktadır.

Betelgeuse, gökyüzünün en parlak iki kırmızı devinden biridir. Öteki Antares'tir. Ayrıca, görülebilecek en büyük yıldızlardan da biridir; öyle ki, Betelgeuse büyüklüğünde bir yıldıza kolay rastlanmaz. Büyüklüğü birinci dereceden (genelde 0,50) olan Betelgeuse, gökyüzünün en parlak 10. yıldızıdır. Sıcaklığı ortalama 3.600 Kelvin derece olan kırmızı dev yıldızın ışıması yarı-düzenli olduğundan, büyüklüğü periyodik olarak 0,2 ile 1,5 arasında değişir.

Yıldızın dünyadan uzaklığı 600 ışık yılıdır ve çapının yaklaşık 2,8 astronomik birim (AU) olduğu, yani Güneş'in çapının 600 katı olduğu hesaplanmıştır. (Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149,6 milyon km.'dir.) Betelgeuse o kadar büyüktür ki, Güneş'in yerine konulacak olsaydı, yıldızın dış atmosferi Güneş Sistemi'nin beşinci gezegeni olan Jüpiter'in yörüngesini içine alırdı. Merkür, Venüs, Dünya ve Mars ise yıldızın içinde kalırlardı.

Kural olarak, bir yıldızın çapı Güneş'in çapının 100 katından fazla ise, dev yıldız sayılır. Kırmızı dev yıldızlar, kendilerine kırmızı rengi veren ve yüksek parlaklığı sağlayan yüzey sıcaklıklarının düşük oluşundan (genellikle Güneş'in yüzey sıcaklığının yarısı kadar) anlaşılır. Kırmızı devler, büyüklüklerine oranla son derece hafiftirler. Örneğin Betelgeuse'ün kütlesi Güneşin külesinin yalnızca 15 katıdır. Bir başka deyişle, Betelgeuse'ün yoğunluğu Güneş'in yoğunluğundan çok daha azdır.

Yıldızın kütlesi ilk olarak 1920'de, Kaliforniya'daki Mount Wilson Gözlemevi'nde çalışan Francis Gladheim Pease ve Albert A. Michelson adlı gökbilimciler tarafından hesaplanmıştır. Bu, bir yıldızın kütlesinin hesaplandığı ilk başarılı çalışmadır. Ayrıca, Güneş'ten sonra yüzeyinin fotoğrafı çekilen ilk yıldız da Betelgeuse'dür. Bunu, Arizona Tucson'daki Kitt Peak Ulusal Gözlemevi'nde çalışan gökbilimciler bir radyo teleskobu yardımıyla gerçekleştirmişlerdir.

Büyüklüğü, sıcaklığı ve kızılötesi ışıması gözönüne alındığında Betelgeuse, Güneş'ten 60.000 kat daha parlak bir yıldızdır, yani 60.000 kat daha fazla ışıdığı söylenebilir. Betelgeuse, maddesini güçlü bir rüzgarla (bkz. güneş rüzgarı) dışarı püskürttüğünden, tozdan dev bir kabukla çevrelenmiştir. Yıldızı kuşatan bu dış atmosfer ve yıldızın tıpı bir yürek gibi atması, yüzeyinin kesin yerinin ve gerçekte ne kadar büyük olduğunun belirlenmesini güçleştirir. Betelgeuse'ün parlaklığı 40.000 ile 100.000 Güneş arasında değiştiğinden, bizden uzaklığı da kesin olarak belirlenememiştir.

Gerçek değerler ne olursa olsun, Betelgeuse hidrojen yakıtını tüketmek üzere olan ileri derecede evrimleşmiş bir yıldızdır. Bu nedenle, çekirdeği büzülerek yoğunlaşmış, dış kısımları ise kabarmıştır. Yıldızın gerçek durumu üzerine fazla bir şey bilinmiyor olsa da, büyük olasılıkla çekirdeğindeki helyumu karbon ve oksijene dönüştürüyor olmalıdır. Kuramsal olarak, yıldızın başlangıçtaki olağanüstü kütlesinin, şimdi Güneş'in 12 ile 17 katı arasındaki bir değere düşmüş olduğunu söylenebilir; bu da, çekirdeğindeki elementlerin neon, magnezyum, sodyum, silikon ve sonuçta demire dönüştüğü anlamına gelir. Sonuçta Betelgeuse yakıtını tamamen tükettiğinde kendi üzerine çökecek, ardından bir süpernova gibi patlayarak büyük olasılıkla son derece küçük ve yoğun bir nötron yıldızına dönüşecektir.

Betelgeuse patladığında, Dünya'dan yeniay kadar parlak görünecektir. Yani, patlayan yıldızın gündüzleri de gökyüzünde rahatlıkla görülebileceğini ve geceleri ise nesnelerin gölge vermesine elverecek kadar parlak olacağını söyleyebiliriz.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f "SIMBAD Query Result: BETELGEUSE – Semi-regular Pulsating Star". Centre de Données astronomiques de Strasbourg. http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Ident=betelgeuse. Erişim tarihi: 20 Haziran 2007. 
  2. ^ Davis, Kate (AAVSO Technical Assistant, Web) (Aralık 2000). "Variable Star of the Month: Alpha Orionis". American Association of Variable Star Observers. http://www.aavso.org/vsots_alphaori. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2010. 
  3. ^ a b Nicolet, B. (1978). "Catalogue of Homogeneous Data in the UBV Photoelectric Photometric System". Astronomy & Astrophysics 34: 1–49. Bibcode 1978A&AS...34....1N. 
  4. ^ a b c d e Harper, Graham M.; Brown, Alexander; Guinan, Edward F. (Nisan 2008). "A New VLA-Hipparcos Distance to Betelgeuse and its Implications" (PDF). The Astronomical Journal 135 (4): 1430–40. Bibcode 2008AJ....135.1430H. doi:10.1088/0004-6256/135/4/1430. http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/4/1430/pdf/aj_135_4_1430.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2010. 
  5. ^ a b "Betelgeuse". Wolfram Alpha. 18 Mayıs 2009. http://www.wolframalpha.com/input/?i=betelgeuse. Erişim tarihi: 25 Haziran 2012. 
  6. ^ a b c d Mohamed, S.; Mackey, J.; Langer, N. (2012). "3D Simulations of Betelgeuse's Bow Shock". Astronomy & Astrophysics 541, id.A1: A1. arXiv:1109.1555v2.pdf. Bibcode 2012A&A...541A...1M. doi:10.1051/0004-6361/201118002. 
  7. ^ Smith, Nathan; Hinkle, Kenneth H.; Ryde, Nils (Mart 2009). "Red Supergiants as Potential Type IIn Supernova Progenitors: Spatially Resolved 4.6 μm CO Emission Around VY CMa and Betelgeuse". The Astronomical Journal 137 (3): 3558–3573. arXiv:0811.3037. Bibcode 2009AJ....137.3558S. doi:10.1088/0004-6256/137/3/3558. http://arxiv.org/pdf/0811.3037v1.pdf. Erişim tarihi: 9 Eylül 2012. 
  8. ^ Lobel, Alex; Dupree, Andrea K. (2000). "Modeling the Variable Chromosphere of α Orionis". The Astrophysical Journal, 545 (1): 454–74. Bibcode 2000ApJ...545..454L. doi:10.1086/317784. http://iopscience.iop.org/0004-637X/545/1/454/pdf/51504.web.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2010. 
  9. ^ Harper, Graham M.; Brown, Alexander; Lim, Jeremy (Nisan 2001). "A Spatially Resolved, Semiempirical Model for the Extended Atmosphere of α Orionis (M2 Iab)". The Astrophysical Journal 551 (2): 1073–98. Bibcode 2001ApJ...551.1073H. doi:10.1086/320215. 
  10. ^ a b Kervella, P.; Verhoelst, T.; Ridgway, S. T.; Perrin, G.; Lacour, S. ve diğ. (Eylül 2009). "The Close Circumstellar Environment of Betelgeuse. Adaptive Optics Spectro-imaging in the Near-IR with VLT/NACO". Astronomy and Astrophysics 504 (1): 115–25. arXiv:0907.1843. Bibcode 2009A&A...504..115K. doi:10.1051/0004-6361/200912521. http://arxiv.org/pdf/0907.1843v1.pdf. Erişim tarihi: 10 Temmuz 2010. 
  11. ^ Ramírez, Solange V.; Sellgren, K.; Carr, John S.; Balachandran, Suchitra C. ve diğ. (2000, Temmuz). "Stellar Iron Abundances at the Galactic Center" (PDF). The Astrophysical Journal, 537 (1): 205–20. arXiv:astro-ph/0002062. Bibcode 2000ApJ...537..205R. doi:10.1086/309022. http://iopscience.iop.org/0004-637X/537/1/205/pdf/50790.web.pdf. Erişim tarihi: 9 Temmuz 2010. 
  12. ^ "Sharpest Views of Betelgeuse Reveal How Supergiant Stars Lose Mass". Press Releases. Avrupa Güney Gözlemevi. 29 Temmuz 2009. http://www.eso.org/public/news/eso0927/. Erişim tarihi: 6 Eylül 2010. 
  • "Stars and Star of the Week", Prof. Jim Kaler
  • "Uzay Bilgisi", William J. Weiser
  • Microsoft Encarta96 Encyclopedia
  • Software Toolworks Encyclopedia