İbrahim Talî Öngören

Dr. İbrahim Talî Bey, İbraim Ethem Öngören d. (1875, İstanbul – ö. 2 Ocak 1952, İstanbul), Türk hekim ve siyasetçi, diplomat.

Kurtuluş Savaşı’nın ilk dönemlerinden itibaren Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Paşa’nın yakın çevresinde yer almış bir devlet adamıdır. 19 Mayıs 1919’da Bandırma Vapuru ile Samsun’a çıkan heyette yer alıyordu.

Kurtuluş Savaşı'nın ve Cumhuriyetin ilk yıllarında önemli diplomatik görevler üstlendi. II., III., V. dönemlerde Diyarbakır, IV. dönemde İstanbul milletvekili olarak TBMM’de görev yaptı. Şeyh Sait İsyanı’ndan sonra Güneydoğu Anadolu’da "Umum Müfettişi" olarak beş yıl görev yaptı. Trakya’da Yahudiler'e yönelik şiddet eylemlerinin görülmesinden sonra "Trakya Umum Müfettişi" olarak görevlendirildi.

Yaşamı

1875'de İstanbul'da doğdu. Babası Basra valiliğinde bulunmuş Yusuf Talî Paşa, annesi Rasime Hanım’dır.

İlk ve orta öğrenimini Galatasaray Lisesi’nde tamamladı. 1887’de Askeri Tıbbiye’ye girdi; 1893'te askeri yüzbaşı rütbesi ile mezun oldu. Çeşitli İstanbul hastanelerinde ve askeri birliklerde çalıştı. 1896’da operatörlük belgesi aldı. 1909 yılında Hudeyde Hastanesi operatörlüğüne atandı. Başhekimliğe ve 40. Hudeyde Fırkası Sertabipliği’ne getirildi.

1911 yılında Trablusgarp Savaşı'na askerî hekim olarak katıldı ve burada Mustafa Kemal ile yakın dost oldu. Hastalığı nedeniyle 1912 yılında Eylül ayında İstanbul’a döndü; bir ay sonra Balkan Savaşı’na katıldı. Barıştan sonra barıştan sonr Harbiye Nezareti Sıhhiye Dairesi 4.ncü Şube Müdürü oldu. Van, Ankara ve Kayseri’de çıkan lekeli humma hastalığı ile mücadele etti. 1913’te yarbaylığa terfi etti. I. Dünya Savaşı’nda çeşitli cephelerde savaştı.

19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal ile beraber Bandırma Vapuru’ndan Samsun'a çıkan 18 subaydan birisi idi.

1920'de Ankara Hükümeti'nin Moskova'ya gönderdiği heyetin içinde yer aldı. Bakü'de toplanan Birinci Doğu Halkları Kurultayı'na Ankara Hükümeti'ni temsilen gözlemci olarak katıldı. Bakü kongresinden gönderdiği raporlar, TBMM Hükümeti’nin Sovyet Rusya’ya komünizm rejimine ve Anadolu’daki komünist faaliyetlere karşı siyasetini belirlemesinde büyük etkisi oldu.

Moskova’dan döndükten sonra Milli Savunma Bakanlığı Sağlık Dairesi Başkanı olarak Ankara’da görev yaptı.

6 Kasım 1921-22 Ekim 1923 tarihleri arasında Batum Konsolosu olarak görev yaptı. . Bu görevi sırasında Rusya’dan alınan silah ve cephanelerin Batum üzerinden Anadolu’ya nakledilmesinde rol aldı.

1923'te Hariciye Vekaleti danışmanı, Haziran 1924'de Varşova büyükelçisi olarak atandı ve 2 yıl bu görevde kaldı.

II. dönem TBMM ara seçimlerinde Diyarbakır milletvekili olarak meclise girdi. III. dönem TBMM’de CHP Meclis Grup Başkan Vekilliği’ne seçildi. Cumhuriyetin ilk yıllarında Kürt isyanlarının gerçekleştiği Güneydoğu Anadolu illerinde daha güçlü bir yönetim kurulması için 1927’de çıkan bir kanunla oluşturulan “I. Umumi Müfettişlik” görevine atanınca milletvekilliğinden istifa etti. 5 yıl boyunca Elazığ, Urfa, Bitlis, Hakkari, Diyarbakır, Siirt, Mardin, Van illerini kapsayan müfettişlik bölgesinde hizmet yaptı. 1932’de İstanbul milletvekili seçilerek Umum Müfettişliği görevinden ayrıldı.

1934 yılında Trakya’da Yahudilere yapılan organize saldırıları raporlaştırmak için "Trakya Umum Müfettişliği"'ne atanması üzerine yeniden milletvekilliğinden istifa etti. Soyadı Kanunu çıktığında kendisine olayları değerlendirme ve önlem almadaki başarısından dolayı cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından “Öngören” soyadı verildi.

Bozulan sağlığı nedeniyle 1935 yılında müfettişlik görevinden ayrıldı ve tedavi için yurtdışına gitti. 1936’da Diyarbakır milletvekili olarak tekrar meclise girdi.

2 Ocak 1952'de İstanbul'da vefat etti.