MSN Dial-up

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
MSN Dial-up
MSN logo.svg
Msn dial up.jpg
Geliştirici(ler) Microsoft
İlk yayınlanma 24 Ağustos 1995 (24 yıl önce) (1995-08-24)
İşletim sistemi Microsoft Windows
Tür Çevirmeli ağ (Dial-up) hizmeti
Resmî sitesi Websitesi

MSN Dial-up Microsoft tarafındam Amerika Birleşik Devletleri'nde ve daha sonra birçok başka ülkede işletilen bir İnternet servis sağlayıcısıdır. Başlangıçta The Microsoft Network olarak adlandırılan bu uygulama, 24 Ağustos 1995 tarihinde Windows 95'in yayınlanmasına denk gelecek şekilde tescilli bir çevrimiçi hizmet olarak başlatıldı.[1] 1996 ve 1997'de, İnternet servis sağlayıcısı'nin yeniden gözden geçirilmiş web tabanlı bir versiyonu internette interaktif multimedya (Çoklu ortam) içeriğindeki erken bir deneydi. Sonradan Microsoft 2007 yılında MSN WiFi Hotspot adında Wi-Fi Bulucu hizmeti de sunmuştur.

Microsoft, MSN Internet Access hizmetini 1998'de yeniden adlandırdı ve 'MSN' markasını aynı adı taşıyan web portalinde (MSN.com) yoğunlaştırdı. Bugün, şirket halen yüksek hızda genişbant erişim sağlayamayan kullanıcılar için 'MSN Çevirmeliği' adı altında çevirmeli Internet erişimi sağlıyor. MSN, uzun süredir lider AOL'un arkasında ABD'nin en büyük ikinci dial-up internet servis sağlayıcısı idi, ancak ABD'de çok az insan hala çevirmeli ağa güveniyor.[2] MSN, çevirmeli bağlantı hizmeti yanı sıra Outlook.com, güvenlik duvarı ve anti-virüs programları gibi güvenlik yazılımlarıyla kullanmak üzere bir aboneye @ msn.com e-posta hesabı sağlar. Ayrıca, bu ekstra özellikleri, 'MSN Premium' adlı geniş bant İnternet erişimi kullanıcıları için bağımsız bir abonelik hizmeti olarak sunuyor.

Microsoft Network[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN görüntüsü

MSN konsepti, Nathan Myhrvold başkanlığında Microsoft'un Gelişmiş Teknoloji Grubu tarafından oluşturuldu. MSN ilk olarak abonelik tabanlı çevirmeli çevrimiçi hizmet ve America Online (AOL) veya CompuServe gibi özel içerik sağlayıcı olarak düşünülmüştür.[3] Daha sonra resmi olarak 'Microsoft Network' olarak bilinen hizmetin 1.0 sürümü, 24 Ağustos 1995 tarihinde Windows 95 ile birlikte başlatıldı.[4] Microsoft Ağı orijinal olarak, Windows Gezgini dosya yönetimi programına entegre edilmiş yapay bir klasör benzeri grafiksel kullanıcı arayüzü aracılığıyla sunuldu. MSN'deki kategoriler, dosya sisteminde klasörler gibi göründü. Arayüz, Clement Mok tarafından tasarlanmış ve yüksek renk grafikleri kullanıyordu.[5] MSN, Windows 95 kurulumlarına dahil edildi ve o sırada piyasaya çıkan Windows ve diğer Microsoft yazılımı aracılığıyla tanıtıldı. Ürün desteği ve tartışması, haber ve hava durumu, temel e-posta özellikleri, sohbet odaları ve haber gruplarına benzer mesaj panoları gibi MSN servisiyle sunuldu.[6] Ayrıca Internet Explorer üzerinden İnternet erişimi de önerdi. Medyada MSN'in bir 'İnternet katili' olup olmayacağı tartışıldı ve bazı şirketler bahislerini ilk yılda hedge ederek hem MSN hem de World Wide Web'de içerik hazırladılar. Bununla birlikte MSN, web için gerçek bir tehdit olmak için çok geç başlattı. Microsoft'u Internet odaklı olarak yeniden odaklayan Bill Gates'in "Internet Tidal Wave" notunun ardından MSN, içeriğini internete taşımaya ve kendini bir İnternet servis sağlayıcısı olarak daha aktif bir şekilde tanıtmaya başladı.[7] 1996'da MSN 2.0'un piyasaya sürülmesinden sonra, Microsoft orijinal tescilli çevrimiçi hizmetini 'MSN Klasik' olarak yeniden adlandırdı. Microsoft sonunda 1998'de MSN Klasik hizmetine kalan tüm erişimlerini kapattı.

MSN 2.0[değiştir | kaynağı değiştir]

1996'da, World Wide Web'in giderek artan alaka düzeyi ve hızla büyümesine yanıt olarak, Microsoft, 'MSN 2.0' olarak adlandırılan yeni bir İnternet sürümü oluşturdu ve İnternet'e erişimi web tabanlı multimedya içeriğiyle yeni bir program olarak birleştirdi.[8] 'MSN Program Görüntüleyici' adında idi. Hizmet, 10 Ekim 1996 tarihinden itibaren mevcut MSN abonelerine terfi edildi; 10 Aralık 1996'da genel yayınlandı.

Microsoft, MSN 2.0'i, hizmeti açıklayan bir dizi reklam ve tanıtım materyaliyle "Her yeni evren büyük bir patlama ile başlıyor" ifadesini kullanarak terfi etti. Şirket, 1996 sonbaharında MSN abonelerine gönderdiği bir CD-ROM'da yeni MSN 2.0 hizmetinin ilk sürümünü sundu. CD-ROM, takıldığında, iddialı ve gösterişli bir 'MSN Önizleme' adlı interaktif bir video açtı.[9] Bu, MSN'in yeni sürümüne şimdiki ve potansiyel abonelerini tanıtan ve MSN 2.0 yazılımının özelliklerini tanımlayan temel bir deneyimdir.

MSN Preview, Seattle'daki Paramount Theater'da çekildi ve yeni MSN için bir sahte prömiyer olayının rehberliğinde bir tur olarak biçimlendirildi. Tiyatro dışındaki izleyicileri memnuniyetle karşıladı ve daha sonra tiyatro boyunca birkaç karakterle buluşmalarını sağladı. Bunların her biri MSN 2.0'ın "Sahnede" kanallarından birisini temsil eden "Michael" adlı esprili ve alaycı bir karakter tarafından barındırıldı. Alan, MSN 2.0'daki etkileşimli multimedya içeriğinin ana platformu idi.[10]

Kurulum yapıldıktan sonra üyeler, Internet Explorer 3.0 web tarayıcısının üstünde aslında animasyonlu, stilize ve aerodinamik bir arayüz olan MSN Program Görüntüleyici aracılığıyla MSN içeriğine eriştiler. Üyeler oturum açtığında, MSN'de bulunan çeşitli içerik türleri için kategoriler olan birkaç farklı 'Kanal' sunulacaktı.[11]

Bu kanallar, 1996'da başlatılan yeni hizmetleri içeriyor; şu anda Microsoft ve NBC arasında bir ortaklık olarak başlayan NBCNews.com olarak bilinen bir haber sitesi olan MSNBC.com idi; ve Slate, siyaset ve güncel olaylara odaklanan bir çevrimiçi dergidir.[12] Her iki web sitesi de tüm Internet kullanıcıları tarafından kullanılabilir ve bugün artık varlığını sürdürüyorlar, ancak artık Microsoft'a ait değildir.[13] Ayrıca MSN 2.0'ın piyasaya sürülmesinden kısa bir süre sonra, MSN Oyunlarına dönüşen Microsoft'un popüler İnternet Oyun Alanı da entegre edildi.

İnteraktif multimedya içeriği, 'Sahnede' bölümünün bir parçası olarak MSN şovları olarak adlandırılan TV benzeri bir biçimde sunuldu. Birçok gösteri ve site, bir web sitesi olan 'Netwits' adlı interaktif çevrimiçi gece oyun şovu ve 'One Click Away' adlı düzenli bir ünlü röportaj ve web sörfü oturumu içeriyordu.

Bu yeni varış yerleri, MSN içinde 'Temel Bilgiler' olarak damgalı CarPoint ve Expedia gibi diğer Microsoft web tabanlı hizmetleri destekledi. E-posta, sohbet odaları (MSN Chat olarak işaretlenmiş ve standart IRC protokolüne taşındı) ve haber grupları (özel bir mimariden Usenet'e taşındı) etrafında ek bir 'İletişimi' bölümü oluşturuldu;[14] Bir 'Bul' bölümü, MSN içeriği ve Internet'in geri kalanında arama yapmak için ayrılmıştı; Ayrıca yaklaşmakta olan etkinliklerin ve MSN'deki yeni şovların takvimini de sağladı. Yeni içerik, animasyonlar için VBScript ve Macromedia Shockwave Flash'in (başlangıçta 'FutureSplash' olarak adlandırılan) erken uygulamaları içeren multimedya ve etkileşimli özellikleri kapsamlı bir şekilde kullandı.[15]

MSN şovları yaklaşımı benzersiz ve yenilikçi olsa da, içerik düşük tanımlı bilgisayarlara ve yavaş çevirmeli bağlantılara sahip üyeler tarafından kolayca erişilebilir değildi.[16] O sırada yüksek hızda internet erişimi yaygın değildi ve bazı kullanıcılar aylık çevirmeli ağ planlarına abone oldu ve bu da hizmete erişime izin verilen saat sayısını sınırladı. MSN 2.0 yazılımı da kararsız ve sıklıkla beklenmedik şekilde çıktı.[17]

MSN 2.5[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN Premium

1997'de interaktif multimedya formatını terk ettikten sonra, MSN hizmeti yeniden odaklandı, bu kez daha geleneksel bir İnternet erişim hizmeti idi. MSN 2.5'in ('Metro' olarak adlandırıldı ve bazen pazarlama materyallerinde 'MSN Premier' olarak anılacaktır) 1997'de piyasaya sürülmesiyle, bazı özel MSN markalı içerik yine MSN Program Görüntüleyici aracılığıyla sunulmaya başlandı, ancak hizmet öncelikli olarak üyeleri yönlendirdi. MSN 2.5 ile başlayan MSN üyeleri için e-posta hizmeti, hem MSN Klasik hem de MSN 2.0 için e-postaları standart POP3 ve SMTP protokollerine yönlendiren tescilli bir Microsoft Exchange Server ortamından alındı.[18] Internet Explorer 4.0'ın tanıtımı ile Outlook Express haline gelen Microsoft'un kendi Internet Mail and Haberler'i de dahil olmak üzere herhangi bir Internet e-posta programından erişilebilir. MSN ayrıca .NET Messenger Service'nin öncülüğünü yapan üyeleri arasında, üyelerin birbirlerini arkadaş olarak eklemelerine, birbirlerinin çevrimiçi durumlarını görmelerine ve anlık ileti göndermelerine izin veren "Friends Online" özelliğini başlattı. MSN Program Görüntüleyicisine MSN 2.5'e eşlik eden Windows bildirim alanındaki bir simge olan 'MSN Hızlı Başlatma'ydı. MSN 2.0'deki MSN Program Görüntüleyicisi gibi, MSN Hızlı Başlatma'daki menü üyeleri güncellenmiş MSN içeriğine ve hizmetlerine yönlendirmek için dinamik olarak güncellenebilir.[19]

MSN 2.6 ve 5.0[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN 2.6'nın 1998'de piyasaya sürülmesiyle Microsoft, 'MSN Internet Access' hizmetini yeniden adlandırdı ve MSN Program Görüntüleyicisi tamamen Internet Explorer lehine bırakıldı. MSN Internet Access 5.0'ın bir diğer yeni sürümü Internet Explorer 5.0 ile birlikte 1999'da piyasaya çıktı. MSN 5.0, tarayıcının daha yeni sürümünü sunmanın yanı sıra MSN 2.6 ile aynıydı.

Ayrıca Microsoft, 1998'de Microsoft Internet Start web portalini MSN.com olarak yeniden başlattı ve diğer İnternet servis sağlayıcılarının kullanıcılarına 'MSN' markası altında hizmetler sunmaya odaklanmaya başladı. MSN'in web tabanlı e-posta hizmetinin başarısı üzerine kurulan Hotmail (Aralık 1997'de Microsoft tarafından satın alındı) ve 1999'da anında mesajlaşma için MSN Messenger Hizmeti başlatıldı. Bir MSN üyeliği gerektiren MSN 2.5 ile birlikte verilen 'Çevrimiçi Arkadaşlar' hizmetinin aksine, ücretsiz bir Microsoft Passport veya Hotmail hesabına sahip olan herkes MSN Messenger'ı kullanabilir.

MSN Explorer[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN Dial-up
MSN Explorer logo.PNG
Msn-Explorer-9.5.jpg
Geliştirici(ler) Microsoft
İlk yayınlanma Ağustos 2001 (18 yıl önce) (2001-08)
Kararlı sürüm 11.00.0028.1500 / 23 Nisan 2014 (5 yıl önce) (2014-04-23)
İşletim sistemi Windows 10, Windows 8.1, Windows 8, Windows 7, Windows Vista, ve Windows XP
Tür Çevirmeli ağ hizmeti
Resmî sitesi Websitesi

2001'de Windows XP'nin piyasaya sürülmesiyle (Internet Explorer 6.0 da dahil) Microsoft, MSN Explorer adlı bir program aracılığıyla MSN Internet Access abonelerine içerik sağlamaya başladı. Bu program, MSN web sitelerine, e-postaya, anlık mesajlaşma'ya ve Trident yerleşim motoruna dayalı bir web tarayıcısının (bir Internet Explorer kabuğu) üstündeki diğer içerikler erişimini sağlayan erken MSN Program Görüntüleyicisine benzer. MSN Explorer, yerleşik bir e-posta istemcisine sahip AOL Masaüstü'ne benzer ve AOL üyelerinin içeriğine erişim sağlar.[20]

MSN Explorer'e geçtikten sonra, MSN üyelerine yönelik e-posta Microsoft'un Hotmail mimarisine entegre edildi ve web'den diğer Hotmail hesaplarıyla aynı şekilde erişilebiliyordu. MSN Explorer, Hotmail'in Windows Live markasına geçene kadar @ msn.com e-posta gelen kutusu ve klasörlerini ('MSN Mail' olarak da bilinir) gezinmek için bir kullanıcı arabirimi sağladı. MSN aboneleri 2008'de Hotmail'in standart sürümüne yükseltildi, ancak ücretsiz Hotmail kullanıcılarıyla karşılaştırıldığında ek depolama kapasiteli idi. Microsoft, Hotmail'i aşamalı olarak kapattı ve 2013 yılında Outlook.com ile değiştirdi, ancak MSN aboneleri, reklamsız hizmetle kullanmak için hala @ msn.com e-posta adreslerini alıyor. Eski üyeler, aboneliklerini bitirdikten sonra Outlook.com ile bu adresleri kullanmaya devam edebilir.[21]

MSN 6 ve 7[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN Explorer'ın ön sürüm ilk beta sürümü olan sürüm 1.1, başlangıçta Windows kod adı 'Whistler build 2410' ile içerildi ve Windows XP oldu. Betanın sunucu sürümleri buna dahil değildi. Son sürüm olan MSN Explorer sürüm 6.0 (eski MSN 5.0 yazılımının son sürümünü takip etmek için resmi olarak numaralandırılmıştır), Ekim 2001'de piyasaya sürülerek Windows XP'ye kurulmuştur. Windows XP kullanan herkes MSN üyelik durumuna bakılmaksızın MSN Explorer'ı kullanmayı seçebilir.[22] MSN Explorer kullanıcı arayüzü, Windows XP görsel stillerini eşleştirdi ve HTML5 birkaç yıl sonra gelene kadar web tarayıcılarında yaygınlaşmayacak nispeten duyarlı animasyonlar kullandı.

Microsoft, MSN Explorer yazılımını Windows XP'nin ilk sürümünden kısa bir süre sonra çıkarılan bir güncelleme olan sürüm 7'den başlayarak yalnızca 'MSN' olarak göndermeye başladı. Microsoft, 2002'de yazılımın ücretsiz sürümünün geliştirilmesini, yalnızca MSN çevirmeli bağlantı ve premium aboneliklerle sağlanan bir sürüm lehine durdurdu. MSN Explorer'ın 7.5'ten sonraki sürümü ücretli bir abonelik gerektirir, ancak MSN Explorer yazılımı aracılığıyla sağlanan içeriğe erişirken başka bir İnternet servis sağlayıcısı kullanmak mümkündür. MSN yazılımının son ücretsiz sürümü bir süredir indirilebilir durumda kaldı.

MSN 8 ve 9[değiştir | kaynağı değiştir]

MSN sürüm 8 ve 9 sırasıyla 2002 ve 2004'te piyasaya sürüldü.[23] MSN sürüm 9 itibarıyla, yazılım bir kullanıcının bir Microsoft Account hesabına sahip olmasını zorunlu hale getirdi, ancak sürümüne bağlı olarak, diğer MSN hizmetlerine etkin bir abonelik gerektirebilir veya istemeyebilir. Arayüz aynı zamanda birçok Flash animasyonu içerir.[24] Sürüm 9.5, Windows Vista ile uyumluluk ekledi. Sürüm 9.6 Haziran 2008'de piyasaya sürüldü. Sürüm daha yeni bir posta kutusu senkronizasyon teknolojisi için gerekli olan revizyonları ve MSN Ebeveyn Denetimleri menü seçeneklerini yeni Microsoft aile özellikleri (Windows Live Aile Güvenliği) özelliğine bağlantılar ile değiştirmek için gerekli düzeltmeleri içeriyordu.[23]

MSN 10 ve 11[değiştir | kaynağı değiştir]

Microsoft, Windows 7'nin piyasaya sürülmesinin ardından Kasım 2009'da MSN sürüm 10'u kullanıma sunmaya başlamıştır. Internet dolaşımı denetleyicisi olan Internet Explorer 8 ile tam uyumluluk ve MSN Messenger'ı yüklemeden hariç tutma özelliği bulunmaktadır.[25] Sürüm 10.2, SkyDrive (şimdi OneDrive) ile fotoğraflı e-posta entegrasyonu, başkalarının kendisi için bir kopyasını indirebileceği fotoğraflar veya fotoğraf slayt gösterisi ekleme ve özelleştirilebilir araç çubuğu düğme grupları da dahil olmak üzere 2011'de piyasaya çıktı. Sürüm 10.5, MSN yazılımında küçük geliştirmeler ekledi; En önemlisi Microsoft, bazı web sitelerindeki 'eski tarayıcı' uyarı iletilerini atlamak için kullanıcı aracısını yeni bir web tarayıcısı şekilde değiştirdi.[26]

MSN Explorer 11, Nisan 2014'te piyasaya sürüldü. Bu, Windows 8 ve Internet Explorer 11 ile uyumluluk sunan, sekmeli göz atma ekleyen ve "beni hatırla" özelliğini getiren geçerli sürümüdür.[27] Yazılım, 2013'ten beri Skype lehine aşamalı olmasına rağmen Microsoft'un Messenger hizmetine dayanan bir sohbet mesajı istemcisini hala içeriyor.

MSN Mac OS X[değiştir | kaynağı değiştir]

Mac OS X için MSN, Mac kullanıcıları için Microsoft'un ödeme-başına-ücretli çevrimiçi hizmetlerine çevirmeli bir istemci arabirimi idi. Yazılım, bazı bakımlardan, kanal tabanlı arayüzü, yerleşik sohbet ve anlık mesajlaşma özellikleri, ebeveyn denetimleri ve birden fazla ekran adını barındırma özelliği ile AOL çevirmeli istemciyle karşılaştırılabilirdi. Internet Explorer 5'in Mac sürümünde yapılan Tasman düzen motorunu kullandı. Mart 2005'te kullanımdan kaldırıldı.[28] Mac OS X için MSN'in kullanımdan kaldırılmasının ardından Microsoft, yalnızca ücretsiz bir Microsoft Account hesabı gerektiren anında mesajlaşmaya neden olan bir istemci olan Mac için Microsoft Messenger yazılımını sunmaya devam etti. Daha önce de belirtildiği gibi Skype, Messenger'i 2013'te değiştirdi.

MSN Premium[değiştir | kaynağı değiştir]

Yüksek hızlı geniş bant İnternet erişimi olan müşteriler için, 'MSN Premium', Microsoft tarafından sağlanan ve McAfee ve Spy Sweeper tarafından sağlanan güvenlik duvarı ve anti-virüs yazılımlarının yanı sıra bir dizi farklı İnternet hizmetini bir araya getiren bir abonelik hizmetidir.[29] MSN Premium'u kullanmak için kullanıcılar, get.msn.com sitesi aracılığıyla veya DSL'yi, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Verizon veya Qwest veya Kanada'daki Bell Internet gibi MSN ortaklarından birine satın alarak hizmete abone olurlar. Microsoft ayrıca 2006'da başlayan Windows Live markası ile Verizon ile birinci sınıf hizmetler sundu. Verizon aracılığıyla sağlanan MSN Premium, 1 Mart 2012'de dağıtıldı ve kullanıcılar artık bu tarihten sonra MSN Premium'ı Verizon ile kullanamazlardı.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.activewin.com/interviews/microsoft/31.shtml
  2. ^ http://web.archive.org/web/20080410030150/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9046103&intsrc=news_ts_head
  3. ^ https://www.wired.com/2010/05/0526bill-gates-internet-memo/
  4. ^ http://www.wikihow.com/Get-MSN
  5. ^ http://www.legaline.com/column7.htm
  6. ^ http://www.justanswer.com/computer-networking/8md4s-login-msn-broadband-not-dialup-not.html
  7. ^ http://www.toptenreviews.com/services/internet/best-internet-service-providers/msn-review/
  8. ^ https://news.microsoft.com/1996/10/10/new-web-based-version-of-the-microsoft-network-debuts/
  9. ^ https://news.microsoft.com/1996/12/10/microsoft-announces-general-availability-of-the-microsoft-network/#sm.0001jamp9mrrndsnvtg1jsp7kit1j#Z5EWKtXlSVfziMHm.97
  10. ^ https://www.youtube.com/watch?v=SZRJCeJhjLw
  11. ^ http://tylerc.com/2006/07/msn-preview-video-1996/
  12. ^ https://www.microsoft.com/msj/0497/msn20/msn20.aspx
  13. ^ http://ew.com/article/1996/11/29/website-review-microsoft-network/
  14. ^ https://web.archive.org/web/19961230193301/www.news.com/News/Item/0,4,5620,00.html
  15. ^ https://news.microsoft.com/1997/07/21/the-microsoft-network-previews-service-upgrade/
  16. ^ http://www.nytimes.com/library/cyber/week/1123msn.html
  17. ^ http://ew.com/article/1998/03/20/msn-dropping-entertainment-shows-and-focusing-advertising/
  18. ^ https://news.microsoft.com/1997/10/13/the-microsoft-network-announces-significant-service-upgrade-backed-by-million-dollar-madness-sweepstakes/#sm.0001jamp9mrrndsnvtg1jsp7kit1j
  19. ^ http://windowsitpro.com/windows-server/microsoft-upgrades-msn-version-25
  20. ^ http://freeallsoftwares.com/2010/10/download-msn-explorer-free/
  21. ^ http://www.washingtonpost.com/business/technology/outlookcom-gets-official-will-replace-hotmail/2013/02/19/92133f68-7a90-11e2-82e8-61a46c2cde3d_story.html
  22. ^ http://www.indirbir.com/msn-explorer-turkce/
  23. ^ a b http://winsupersite.com/windows-live/msn-8-review
  24. ^ http://news.techgenie.com/latest/how-to-reinstall-msn-9-dial-up-for-windows-vista/
  25. ^ http://www.activewin.com/reviews/software/operating-sys/winxppro/msnexplorer.shtml
  26. ^ https://www.file-extensions.org/msn-explorer-file-extensions
  27. ^ http://www.activewin.com/articles/2001/msn_part_duex.shtml
  28. ^ https://web.archive.org/web/20081002040502/http://news.zdnet.com/2100-3513_22-141751.html
  29. ^ https://news.microsoft.com/2006/08/29/verizon-and-microsoft-expand-alliance-to-provide-windows-live-services-for-high-speed-internet-subscribers/#sm.0001jamp9mrrndsnvtg1jsp7kit1j#LvfjtCiC6AzYM2tv.97

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]