Hoca Dehhâni

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Hoca Dehhani, Horasanlı divan edebiyatı şairi ve bilim insanı.


Hayatı ve eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Hoca Dehhani 13. - 14. yüzyılda yaşamıştır. Dehnani'nin hayatı hakkında belgesel bilgi hemen hemen bulunmamaktadır. Dehhani'nin kelime anlamı nakışçıdır. Bu lakabin nasil verildigi bilinmamaktedir.

Elimizde bulunan tek belgesel bilgi, bilinen tek kasidesi icinde Horasan'dan Anadolu'ya geldiğini ve tekrar oraya dönmek istediğini ifade eden beyittir. [1]

13. yuzyilda yasamis Hacı Bektâş-ı Velî (o. 1271)’nin makalelerini ihtiva eden "Bahrü'l-Hakayik" adli eserini tercume eden Habibe Hatiboğlu’na gore Hoca Dehanni diger unlu Türk şairleriyle birlikte anılmistir. Hoca Dehnani'nin bir siiri XIV. yuzyil basinda haziralanip bitirilmis olan Seyhoglu Mustafa'nin "Kenzü'l-Küberâ" adli sair tezikere'si icinde bulunmaktadir. Fakat bu tezikerenin daha once yazilmis tezikerelerden bir tercume oldugu iddia edilmektedir. Boylece Hoca Dehnani'nin eserleri daha onceki tezikereciler tarafindan biliniip anilmasicve bazi siirlerinin bulunmasi cok muhtemeldir. [2]XV. yüzyılda "ömer bin Mezld'in sair tezikeresi olan "Mecmu-atü'n-nezair"'de bulunur.[3]. XVI. yüzyılda "Eğridir­li Hacı Kemalin ozellikle nazireler ihtiva eden sair tezikeresi "Camiu'n-nezair" tezikeresinde siir ornegi bulunmaktadir.[1][4]

Hoca Dehnani'yi modern caglarda Turkce edebiyat tarihine ilk defa Kopruluzade Fuad (soyadi kanunundan onceki ismiyle) olmustur. [5][6]Koprulu'ye gore sair Horasan;dan Anadolu Selcuklular sultani IIi. Alaeddin Keykubat doneminde (1298-1302) Anadolu'ya gelip yerlesim ve bu devletin sarayina intisap etmistir. Sarayda hukumadarin irfan ve eglence meclislerine katilip edebiyat katkilari yapmistir. Karamannâme adli bir tarih kitabini uyarlayark hazirlayan 16. yuzyilda yayimlayan Sikari [7] Hoca Dehhani'nin Sultan Keykubat'in istegine uyarak Farsça olarak 20.000 beyitlik bir "Selcuklu Sehnamesi" hazirladigini yazdigini da bildirmstir. Ancak bu eser yazmasi günümüze kadar gelmemiştir.

Koprulu'nun bu yazilarini Hikmet İlaydin yeniden kritik olarak gozden gecirmis ve verilen bazi bilgileri kritik etmistir. Hoca Dehanni'nin tek kasidesinde yapilan telmihlere dayanarak Ilaydin, Hoca Dehanni'nin intisap ettigi Anadolu Selcuklu Sultani'nin I. Alâeddin Keykubad ((d. 1190 - ö.1237) oldugunu iddia etmistir. Tarihci Şikarl'nin Hoca Dehanni'ye atfettigi ve guya elimize gecmiyen "Selcuklu Sehnamesi" bu tarihcinin yanilmasi ile gerçekte böyle bir sehname eserri hazirlamis olan şair "Kanii-yi Tussi"nin eseri ile karistirma nedeni ile ortaya atildigini dikkati cekmistir. [8] <ref> İlaydin, Hikmet (1978) "Dehhbni'nin Siirleri", Omer Asim Aksoy Armagani Ankara: TDK s.138. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; içeriksiz reflerin bir ismi olmalı (Bkz: Kaynak gösterme)

Modern ddebiyat kritigi Ömer Faruk Akun ise hem Koprulu'nun hem de Ilaydin'in Hoca Dehanni'nin yasam donemi hakkinda kasidesinden yanlis yorumlama faraziyeleri cikardiklarini iddia ederek Hoca Dehanni'nin olum yili olarak gosterdikleri 1351'de hala hayatta oldugunu iddia etmistir. [1]

Hoca Dehnanni bilinen ilk Osmanli divan edebiyati şairidir. Hoca Dehhani'nin gunumuzde bilinen 9 gazeli ve 1 kasidesi bulunup toplam 74 beyitten olusmaktadir. Koprulu ilk kez 2 gazeli ile kasidesinin bazı parçaları yayımlamistir. Bunlara sonra Omer bin Mezld'in nazireleri ihtiva eden sair tezikeresinde bulunan 4 gazel daha eklenmistir. Mecdut Mansuroğlu'nun İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bir nazlreler tezikeresinden bulmus oldugu ve Dehhani'ye ait oldugunu iddia ettigi 3 ek gazelin ise Dehnani'ya ait o;upomadigi tartisma yaratmistir. Bunlarin 1 tanesinin "Resmi"'ye ve 2 tanesinin "Kemalpasazade"'ye ait oldugu iddia edilmistir. An]ma bu tenkuitkere ragmen bu ek 3 gasel Dehhani adi ile bastirilip yayimlanmistir, [1]

Koprulu'nun isaret ettigie gore Türk Edebiyatının o zamana kadar dinsel ve tasavvufi konulara egilmesine ragmen Dehnanni'nin tasavvuf şiirinin etkili olduğu bir coğrafyada yaşamasına karşın Dehhani şiirlerinde din dışı konulara yer vermiştir. Bu goruse uygun olan nazim sekillerini Osmanli Divan Edebiyatina koymus ve gazel ve [[[kaside]] ilk örneklerini vermistir. devrinin ve muhitinin sosyal hayatını, hayat, ahlâk, iman ve güzellik anlayışını anlatmistir.

Dehhani'nin başlattığı Osmanli Divan Edebiyatının son temsilcisi Şeyh Galip sayılır.

Seçilmiş bir şiir[değiştir | kaynağı değiştir]

Hoca Dehanni'nın şiirlerine örnek olarak "yok mi" mahlaslı su gazeli verilmektedir:

Aceb bu derdümün dermânı yok mı
Ya bu sabr itmegün oranı yok mı
Yanaram mûmlayın başdan ayağa
Nedür bu yanmağun pâyânı yok mı
Güler düşmen benüm ağladığıma
‘Aceb şol kâfirün îmânı yok mı
Delübdür ciğerümi gamzen okı
Ara yürekde gör peykânı yok mı
Gözi hançerlerin boynuma çaldı
‘Aceb ol zâlimün im’ânı yok mı
Su gibi kanumı toprağa kardun
Ne sanursın garîbün kanı yok mı
Cemâl-i hüsnüne mağrûr olursın
Kemâl-i hüsnünün noksânı yok mı
Begüm Dehhânî ye ölmezdin öndin
Tapuna irmeğe imkânı yok mı

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d Ünver, İsmail (1998) "Hoca Dehhani" Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi. c.18 say. 187-188 Online: [[1]]
  2. ^ Turkedebiyati.org: Türk Dili ve Edebiyatı Dersleri Kaynak Sitesi (2007) Şeyhoğlu Mustafa Kimdir? Hayatı, Eserleri, Şiirleri Şeyhoğlu Mustafa (d. 1340- ö. 1401?), [[2]] Erişim:20-10-2016
  3. ^ Canpolat, Mustafa (1982) Omer Bin Mezid Mecmu-atü'n-nezrir, Ankara: TDK Yayınları, Ankara s.9.26-28.
  4. ^ Çetin Derdiyok. "Hoca Dehhani'nin Kasidesine Tematik Bir Bakış". 11 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20111111085635/http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20%20EDEBIYATI/derdiyok_02.pdf. Erişim tarihi: 22 Aralık 2012. 
  5. ^ Kopruluzade Mehmed Fuad, (1926) "Selcukiler Devrinde Anadolu Sairleri, Hoca Dehhini", Hayat C.1, S.l, Kanunu Evvel (Ocak) Ankara {Osmanlica)
  6. ^ M. Fuad Koprulu (1986), Turk Edebiyati Tarihi, Istanbul: Ötüken Neşriyat,.
  7. ^ En son modern ediyonu baskisi: Şikârî (ed. Metin Sözen, Necdet Sakaoğlu) (2005) Karamannâme, İstanbul: Karaman Valiliği, Karaman Belediyesi, ISBN 9755854835
  8. ^ İlaydin, Hikmet (1974) "Anadolu'da Klasik Turk Siirinin Baslangici", Turk Dili, Yil 25, C.XXX, S.277, 1 Ekim Ankara, s.765-774

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ünver, İsmail (1998) "Hoca Dehhani" Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi. c.18 say. 187-188 Online: [[3]]
  • Derdiyok, I.Cetin (1994) "Hoca Dehhani'nin Kasidesine Ternatik Bir Bakis" Yedi Iklim Ekim 1994 say.59-63

Online: [[4]]