Aleutlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Aleutlar ya da Unanganlar
(Unangax̂ tekil
Unangax ikil
Unangan çoğul/Doğu
Unangas çoğul/Batı )
Aleut.jpg
Erkek ve kadın, 1820
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Amerika Birleşik Devletleri 2.300 [1][2]
Rusya 200[1]
Diller

Unanganca , İngilizce , Rusça

Din

Hıristiyanlık (çoğunlukla Ortodoks) , Şamanizm

İlgili etnik gruplar

Supikler , Yupikler , İnyupikler

Dipnotlar

  1. ^ a b Alaska Native Language Center : Alaska Native Languages / Population and Speaker Statistics
  2. ^ Michael E. Krauss (2007), Native languages of Alaska. In: The Vanishing Voices of the Pacific Rim
Commons-logo.svg
Wikimedia Commons'ta
Aleutlar ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunmaktadır.


Geleneksel Aleut kış evi (Ulax̂) yarı yarıya toprağa gömülüdür
Mikhail T. Tikhanov'un suluboya çalışması, 1818
Kayaklı Aleut fok avcısı, Pribilof Adalarından biri olan Saint Paul Adası, Louis Choris çizimi, 1817
Üç gözlü Aleut kayağı
Deniz hayvanlarının derisinden yapılmış Aleut avcı kıyafeti
Deniz samuru avcıları, Unalaska, 1896
deniz aslanı, Amak Adası

Aleutlar ya da Unanganlar, Aleut Adaları'nda ve Alaska'nın bir bölümünde yaşayan Eskimo - Aleut halklarının Eskimolar dışında kalan grubu.

Irk ve görünüş açısından Eskimolara benzemelerine karşın, Aleutların dil ve kültürleri ayrıdır. XVIII. yüzyılda dış dünya insanlarıyla ilişkiye geçmeden önce, toprağa gömülü evlerden olan birbirine uzak köylerde,efendiler ve kölelerden oluşan bir toplum sistemiyle yaşamışlar, geçimlerini deri kaplamalı botlarıyla deniz hayvanlarını (deniz aslanı, balina, balık, ayıbalığı), kara hayvanlarını (özellikle kuşlar) avlayarak ve bitki toplayıcılıyla sağlamışlardır. Avlanma taktikleri, yaklaşık 1750'den sonra su samuru, kürk fokları ve tilki postları elde etmek için adalara gelen Ruslar tarafından da kullanılmıştır. O tarihten bu yana çeşitli hastalıklar ve Rusların kıyımları nedeniyle, sayıları azalmıştır. Alaska'daki 2.300 kişilik nüfustan 150 kadarı, Rusyadaki 200 kişilik nüfustan ise ancak 5 tanesi anadillerini konuşabiliyor[1].

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (промышленник) tarafından Aleut (dönemin Rusçasıyla Алеутъ) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Supik Eskimolarını (İng. Alutiiq) kapsıyordu.

Rusçadaki Aleut adının kökeni olarak:

  • Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini" [2] anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor.
    • Çukçi dilinde Eskimolar için kullanılan A´lvayê´lilit (harfiyen 'yabancı dilliler') [3] adlandırması da vardır.
  • G. Menovşçikov gibi kimi uzmanlara göre Unanganca allíthuh ('community') kelimesinden gelir. [4]

Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla anan Ruslar, Aleut Adalarındaki Aleutlardan (Unangan) ayırmak için Kodiak Adasındaki Supikleri "Kodiak Aleutu" (dönemin Rusçasıyla Алеутъ Кадьякскiй) ve dillerini de "Kodiak Dili" (Кадьякскiй Языкъ) olarak adlandırmışlardır. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (Kodiak Aleuts) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.


  • İngilizcede Aleut adlandırma karışıklığı Rusların kullanımına dayanmaktadır:
    • Aleutian Aleut (Unangan)
    • Kodiak Aleut (Sugpiaq)
  • Uzun yıllar Ruslaşma asimilasyonu geçirdikleri için;
    • Kodiak Supikleri, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Alutiiq biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları Sugpiaq.
    • Batı Aleutları, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Aliguutax̂ biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları kabile kabile Naahmiĝus ve Niiĝuĝis.
  • Yan yana yaşamaktan dolayı kültürleri benzer olan iki halk birbirlerini ayrıt eder:
    • Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara Taya'uq adını verirler.
    • Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) Kanaaĝin adıyla anarlar.

Günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle Aleut halkı ve dili için Alaska'da akademik çevrelerde Unangan adı tercih edilmektedir. [5]

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Aleutların (Алеуты [Унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.[6]

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı [7]


ALASKA etnik nüfus anadilini konuşabilen % konuşabilme yaşı
1980 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 17.000 14.000 80 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 12.000 5.000 40 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.000 1.000 33 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.200 700 35 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
1992 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 18.000 12.000 67 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 13.000 4.000 31 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.100 600 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.100 400 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı

Rusya Federasyonuna bağlı Komandor Adalarındaki Aleutların yıllara göre nüfusu :[8]

  • 1901 502
  • 1902 523
  • 1903 509
  • 1904 512
  • 1905 514
  • 1906 499
  • 1913 516
  • 1917 449
  • 1921 377
  • 1922 381
  • 1923 364
  • 1927 345
  • 1935 367

Dil ve Eğitim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Unanganca

Günümüzde Aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:

  • Aleutian Region School District
  • Pribilof School District
  • Aleutians East Borough School District
  • Unalaska City School District

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı : [9]

Okul Bölgesi Anadilini konuşabilenler Konuşamayanlar Toplam öğrenci sayısı
Aleutian Region 2 16 18
Anchorage 1 29 30
Bristol Bay . 1 1
Kenai . 1 1
Pribilof Islands . 70 70
Tanana . 18 18
TOPLAM 3 135 139

Diyalekt ve kabileler[değiştir | kaynağı değiştir]

Unanganca (Aleutça) [kendilerince Unangam Tunuu (dil), Unangax̂ (sg), Unangax (dual), Unangan (pl/Doğu lehçesinde), Unangas (pl/Batı lehçesinde)].

Diyalekt ve kabileleri: [10]

  • Uzak Batı Unangancası
    • Sasignan Unangancası [kendilerince Sasignan; Doğu lehçesinde Sasxinan; Batı lehçesinde Sasxinas; İngilizce Attuan]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
    • Rus Unangancası [kendilerince Kasakam Unangangis 'Rus Aleutları'; İngilizce Copper Island Aleut; Rusça медновский язык]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Komandor adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
  • Orta Batı Unangancası [kendilerince Aliguutax̂; İngilizce Atkan, Western Aleut]
  • Doğu Unangancası [İngilizce Eastern Unangan, Eastern Aleut]

Barınak[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel Aleut evi (ulax̂ «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için Eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. Günümüzde bu evler artık kullanılmamakta[11], Aleutlar da diğer Alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dip notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Alaska Native Language Center : Alaska Native Languages / Population and Speaker Statistics
  2. ^ Who are the Alutiiq
  3. ^ Eskimo of Canada
  4. ^ The Aleuts (= According to G. Menovshchikov the name is derived from an Aleut word allíthuh meaning 'community; host'. The old self-designation unangan evidently applied to the eastern Aleuts only, meaning probably 'coastal people' (K. Bergsland). )
  5. ^ www.alaskool.org/language/Aleut : Barbara Švarný Carlson, There is no such thing as an Aleut
  6. ^ “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи”, Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar
  7. ^ Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life, Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies 44 1997, pp 187-223
  8. ^ The Aleuts
  9. ^ Bilingual/Bicultural Education Programs
  10. ^ www.alaskool.org/language/Aleut : Unangam Language Pre-contact Tribes and Dialects by Knut Bergland and Moses L. Dirks
  11. ^ Nabokov, Peter & Robert Easton (1989). Native American Architecture. New York: Oxford University Press, pg. 205. ISBN 0-19-503781-2