Şeyh Said

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Şeyh Said

Şeyh Said
Doğumu 1865
Palu, Elazığ
Ölümü 29 Haziran 1925 (60 yaşında)
Diyarbakır
Çağı 19. ve 20. yüzyıl
Bölgesi Din adamı
Önemli fikirleri Şeyh Said İsyanı

Şeyh Said (Şeyh Said Palevi, Şeyh Said Pirani, Şeyh Muhammed Said Nakşibendi, Şeyh Said Efendi), (1865 ya da 1866; Palu, Elazığ[1] [2] - 29 Haziran 1925, Diyarbakır[3]), Seyyid bir aileye mensup [4] [5] [6] [7] Zazaların[8] [9] içinde ikamet eden Nakşibendi şeyhi,[8] Kürt lideridir.[10] Müderris, Mutasavvıf, Müfessir ve Muhaddis olan Şeyh Said,[11][12] 1925 Kürt isyanı lideridir. [13] [14]

Babasının adı Şeyh Mahmud Fevzi, annesi ise Gulê Hanım’dır. [15] [16] Palu, Elazığ, Diyarbakır, Muş’ta, eğitim gördükten sonra babasının vefatından sonra Nakşibendi Tarikatı postnişini olmuştur.[17] [18] Babası Şeyh Mahmud Fevzi’nin Palu’dan Hınıs'a göç etmesiyle oraya yerleşmiştir. Nakşibendi târikatının liderlerinden olup Ermeni Kırımına karşı çıkan fetvalar vermiştir.[19] I. Dünya Savaşı sırasında Rusya İmparatorluğu'nun Doğu Anadolu'ya ilerlemesinden dolayı Piran'a taşınmak zorunda kalmış ve savaştan sonra Hınıs Kolhisar'a yerleşmiştir.[20] 1925 yılında yargılanmış ve idam edilmiştir.


Aile geçmişi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şeyh Said, Muhammed’in neslinden olup Seyyiddir.[21][22][23][kaynak güvenilir mi?] Şeyh Said'in dedesi Palulu Şeyh Ali Sebdi'dir. Şeyh Ali Sebdi'nin beş oğlu vardır: Şeyh Muhammed Nesih, Şeyh Mahmud Fevzi (Şeyh Said’in babası), Şeyh Hasan Naki, Şeyh Hüseyin Zeki ve Şeyh İbrahim (Kudo Efendi). Şeyh Mahmud Fevzi’nin de yedi oğlu vardır: Şeyh Said, Şeyh Bahaeddin, Şeyh Diyaeddin, Şeyh Necmeddin, Şeyh Tahir, Şeyh Mehdi ve Şeyh Addurrahim.[24] [25]

Şeyh Said'in beşi kız, beşi erkek olmak üzere on çocuğu olmuştur. Şeyh Said'in oğlu Ali Rıza Efendi'nin oğlu Mehmet Fuat Fırat, 1973'te Erzurum bağımsız milletvekili olarak TBMM'ye girmiştir.[26] Günümüzde Şeyh Said ailesinin temsilcisi Şeyh Said'in torunu Abdulilah Fırat’tır. [27] [28]

Şeyh Said, dedesi Şeyh Ali Septi’nin halifelerinden Şeyh Ahmed-i Çani’nin kızı Amine Hanım ile evlenmiştir. Amine Hanım, aile Rus Harbinden dolayı Hınıs’tan Piran’a göç ettiği zaman rahatsızlanmış ve vefat etmiştir. [29] Hanımı vefat ettikten sonra Şeyh Said, Kürt Miralayı Hamidiye Alaylarının liderlerinden Cibranlı Halit Bey'in kız kardeşi Fatma Hanım ile evlenmiştir. Yine Halit Bey'in kardeşi olan Güllü Hanım da, Binbaşı Kasım (Ataç) ile evliydi.[30] Şeyh Şaid'i ayaklanmanın bastırılması ardından eleveren, Binbaşı Kasım'dır.[31]


Şeyh Said'in Soy Ağacı[değiştir | kaynağı değiştir]

Şeyh Said’in 6. göbekten dedesi olan Seyyîd Haşim İran'dan Diyarbakır'a hicret edip yerleşmiştir.[32] 1639 yılında Sultan IV.Murad tarafından siyaseten katledilmiştir.[33] Seyyid Haşimden itibaren soy kütüğüdür;

 
 
 
 
 
Şeyh Seyyid Haşim
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hacı Şeyh Seyyid Hüseyin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mevlana Haydar
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mevlana Kasım
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Ali Septi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Mahmud Fevzi
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ŞEYH SAİD EFENDİ
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Ali Rıza Efendi
(1894-1970)
 
 
Şeyh Gıyaseddin
(1905-1972)
 
Şeyh Selahaddin
(1907-1979)
 
Şeyh Abdulhalık
(1922-1944)
 
Şeyh Ahmet
(1923- )
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Muhammed Emin Efendi
(1921-1998)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Abdulilah Fırat
(1946- )
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

[34] [35] [36] [37]

Şeyh Said Efendi'nin Nakşibendi Tarikâtı Silsilesi / Silsile-i Nakşibendi Hâlidi Palevi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şeyh Said Efendi'den devam eden Nakşibendi Tarikatı Silsile-i Sâdât'ı şu şekildedir;

  1. Muhammed bin Abdullah
  2. Ebu Bekri’s-Sıddiyk
  3. Selman-ı Farisî
  4. Kâsım bin Muhammed
  5. Cafer-i Sadık
  6. Bayezid-î Bistamî
  7. Hâce Ebû’l Hasan Kharakânî
  8. Şeyh Ebû Aliyyini'l Fârmedî
  9. Hace Yûsuf Hemedânî
  10. Hace Abdülhâlık-ı Gucdüvânî
  11. Hace Ârif-i Rivgerî
  12. Hace Mahmûd İncir-i Fağnevî
  13. Hace Ali-i Râmitenî
  14. Hace Muhammed Baba es-Semmâsî
  15. Hace Şeyh Emir Külâl
  16. Şâh-ı Nakşibend Muhammed Behâeddîn-i Buhârî
  17. Şeyh Alâeddîn Attâr
  18. Şeyh Yâkûb-u Çerhî
  19. Hace Ubeydullah-ı Ahrâr
  20. Şeyh Muhammed Zâhid
  21. Şeyh Derviş Muhammed es-Semerkandi
  22. Şeyh Hâce Muhammed Emkenekî
  23. Şeyh Muhammed Bâki Billah
  24. İmâm-ı Rabbânî Şeyh Ahmed Fâruk Serhendî
  25. Şeyh Muhammed Ma’sûm Serhendî
  26. Şeyh Muhammed Seyfüddîn-i Farukî
  27. Şeyh Nur Muhammed Bedvânî
  28. Şemseddin Cân-ı Cânân Mazhâr
  29. Şeyh Abdullah ed-Dehlevî
  30. Mevlânâ Hàlid-î Bağdâdî
  31. Şeyh-ul Meşayih Seyyidina Ali Es-Sebdi Palevi Diyarbekiri
  32. Şeyh Mahmud Fevzi Efendi Palevi
  33. Şeyh Muhammed Said Efendi Palevi
  34. Şeyh Ali Rıza Efendi Palevi
  35. Şeyh Muhammed Emin Efendi Palevi
  • Palevi kolunun ana silsilesidir. Şeyh Ali Septi'den itibaren halifelerin kendi silsileleri mevcuttur.
  • Şeyh Said Efendi'nin Şeyh Ali Rıza Efendi haricinde icazet verdiği diğer halifeleri mevcuttur.

[38] [39] [40] [41]

Şeyh Said İsyanı - Genç Hâdisesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Birinci Meclisin Bitlis milletvekili Yusuf Ziya tarafından aşiretler arasındaki tanınmışlığı ve sözünün geçmesi nedeniyle gizli Kürt İstiklal komitesi'ne ("Azadi" örgütü) üye yapıldı. 1924 yılında Yusuf Ziya tutuklandı. Suçunu itiraf eden Yusuf Ziya Bey, Cibranlı Halit, Hasananlı Halit, Hacı Musa ile birlikte Şeyh Said'in de adını verdi. Doğu illerindeki aşiretleri dolaşan Şeyh Said, Cumhuriyet ve Mustafa Kemal'in dinsizliğinden, çıkarılan yasalar ile İslamiyetin, nikah, ırz ve namusun Kuran'ın ortadan kalkacağından, ağaların ve hocaların idam edileceğini veya sürüleceğinden bahseden propagandalar yaptı. Kayınbiraderi Albay Cibranlı Halit'in adamları Cemiyet-i Akvam'a haber vereceklerini, bölgede devletin askeri güçlerinin bulunmadığını ve kolayca bölgeyi ele geçirebileceklerini söyledi. Cumhuriyete ve devrimlere karşı bir ayaklanma fetvası hazırlayarak devrimlere destek verenlerin canları ve mallarının helal olduğunu yazdı. Fetvayı aşiretlerin ileri gelenlerine göderdi. Varto'daki Hormek aşireti devlet yanlısı olduğu için ayaklanmaya uymayacaklarını açıkladı. Şeyh Said ifade vermek için Bitlis Harp Divanı'na davet edildiğinde yaşlı ve hasta olduğu için ifade vermeye gitmeyince ifadesi Hınıs'ta alındı. Diyarbakır, Çapakçur, Ergani ve Genç illerinde bir ay kadar dolaştıktan sonra 13 Şubat 1925 tarihinde Piran'daki kardeşinin evine yerleşti. Piran'da jandarmanın 5 suçluyu tutuklama girişimi üzerine çıkan çatışma sebebiyle ayaklanma hareketi planlanandan önce başladı.[42]

1924 Ekim ayından yakalanacakları güne kadar hükûmetle haberleşmekte olan bacanağı Kasım Bey (Kasım Ataç) tarafından ihbar edilmiştir.[43]

İdam edilmeyeceği sözü alınca 14 Nisan 1925'te önce İran'a geçmeye karar vermiştir. Ancak Binbaşı Kasım teslim olmak istemiştir. Abdurrahmanpaşa Köprüsü'nde teslim olmuştur[44].

Genç Hâdisesinin (Şeyh Said İsyanı) bastırılmasından sonra "Şark İstiklal Mahkemesi"nde yargılanıp idama mahkûm edildi.


Şeyh Said’in mezarı[değiştir | kaynağı değiştir]

29 Haziran 1925’te Şark İstiklal Mahkemesi tarafından Diyarbakır Dağkapı Meydanında idam edilen Şeyh Said, idam sehpasında iken son isteği sorulduğunda, kâğıt kalem ister ve kâğıda Arapça olarak şunları yazar:

"We lâ ubâlî bi sulbî fî cuz'u-ir râda. İn kâne mesre'i fî- Allâh'i we fî'd- dîn." / "Benim bu değersiz dallarda asılmama pervam yoktur. Muhakkak ki mücadelem Allah ve dini içindir." der ve kelime-i şehadet getirerek idam edilir.[45]

Şeyh Said Efendi, idamından önce başsavcı Ahmet Süreyya Örgeevren’i vasi tayin ettiği ve vasiyetnamesini hazırladığını yazmış: "Nitekim; Şeyh Said Efendi idamından biraz önce tevkifhanede yazdığı bir vasiyetname ile beni bu vasiyetin icrası için vasi nasb ve tayin etmiş bu vasiyetnamesi asılmasından sonra bana verilmişti. Bu vasiyet; üzerinde bulunan ve maliye veznesine verilmiş olan parasından veresesinden kimlere verilmesine ve kendisi için mezar yaptırılmasına dairdi... Mahkemenin müddeiumumîsi bulunduğum için, şeyhin vasisi sıfatıyla bu vesayeti kabul ve icra edemezdim. Onun için resmî ve itimat edilir bir el ile vasiyetinin yerine getirilmesi için vasiyetnameyi Ankara’da İçişleri Bakanlığına göndermiştim."[46][47] Şark İstiklal Mahkemesi tarafından Şeyh Said’in mezarının yaptırılması kabul edilmesine rağmen halen mezar yerinin nerede olduğu tam olarak bilinmemektedir.

Şeyh Said'in torunu Abdulilah Fırat, Şeyh Said ve beraber idam edilen arkadaşlarının mezarlarının Diyarbakır Dağkapı semtinde bulunan Orduevi karşısındaki Levent Askeri Lojmanları bahçesi ve inşa edilen hastanenin arkasındaki boş alanda olduğunu iddia etmiştir.[48]

Cibranlı aşiretiyle ilişkisi[değiştir | kaynağı değiştir]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Cıbranlı
Mahmud Bey
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şeyh Said
 
Fatma Hanım
 
Cibranlı Halit
 
Güllü Hanım
 
Binbaşı Kasım
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 1865'te Elazığ ilinin Palu İlçesinde doğdu. Erzurum'un Hınıs ilçesi Kolhisar köyünde ikamet ederdi. (Şimşek 2001, s. 112)
  2. ^ Işık (2000), s. 102
  3. ^ İnce, Özdemir (1 Temmuz 2005). "Şeyh Said kimdir neden isyan etmiştir?". Hürriyet Gazetesi. http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=331456&yazarid=72. Erişim tarihi: 26 Eylül 2008. 
  4. ^ https://www.facebook.com/notes/%C5%9Feyh-sa%C3%AEd-kurd%C3%AE/%C5%9Feyh-said-efendinin-dedeleri-ve-karde%C5%9Fleri-mali-erdo%C4%9Fan/222006647822686
  5. ^ http://www.dogruhaber.com.tr/Haber/Seyh-Saidin-Torunundan-Tarihi-Aciklamalar-78273.html
  6. ^ http://www.ufkumuz.com/diyarbekir-tarihinin-gizlenen-katliami-cilsitun-7503yy.htm
  7. ^ Şeyh Said Kıyamı Abdulmelik Fırat ile Ropörtaj, Mızgin,2008
  8. ^ a b ...Sheikih Mehmed Said (1865-1925), member of a Zaza family originally from Piran and revered sheikh of the Naqshbandi Sufi order, ...Üngör (2012), s. 123.
  9. ^ Şeyh Said Zaza ve Sünnî idi, Nuri Dersimi Zaza ve Alevi idi. Bedirhani ve Cemilpaşazade kardeşler Sünnî ve Kurmanc idiler, Bozarslan (2002), s. 843
  10. ^
  11. ^ http://arsiv.hurseda.net/Sehid-Seyh-Saide-Palewi---2-227
  12. ^ http://www.hinishaber.net/seyh-said-biyografi,5.html
  13. ^ Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi, Ahmet Süreyya Örgeevren, Temel Yayınları
  14. ^ https://www.youtube.com/watch?v=SKrNK_w9Mkc
  15. ^ Abdulilah Fırat'la Röportaj, Şeyh Said - DoğruHaber, 02.07.2010
  16. ^ İbrahim Sediyani, Şeyh Said Qıyamı’nın Kökenleri – 1, Hira Dergisi,
  17. ^ Abdulilah Fırat'la Röportaj, Şeyh Said - DoğruHaber, 09.07.2010
  18. ^ Feyzullah Deniz, Şeyh Said Başkaldırısı Üzerine Röportaj, Mizgin Dergisi
  19. ^ 1900'den 2000'e Kürtler, SES Basın ve Yayıncılık, Ocak 2000, İstanbul, s. 26.
  20. ^ A.g.e., s. 36.
  21. ^ http://www.ilkehaberajansi.com.tr/haber/seyh-saidin-torunundan-tarihi-aciklamalar.html
  22. ^ Şeyh Said Kıyamı Üzerine Torunu Abdulmelik Fırat ile Ropörtaj, Mızgin Dergisi, Haziran 2008
  23. ^ http://www.ufkumuz.com/diyarbekir-tarihinin-gizlenen-katliami-cilsitun-7503yy.htm
  24. ^ Mumcu (1991), s. 60
  25. ^ https://www.facebook.com/notes/%C5%9Feyh-sa%C3%AEd-kurd%C3%AE/%C5%9Feyh-said-efendinin-dedeleri-ve-karde%C5%9Fleri-mali-erdo%C4%9Fan/222006647822686
  26. ^ Mumcu (1991), dipnot 123
  27. ^ https://www.youtube.com/watch?v=dIfkNTWBsDo
  28. ^ http://www.yeniakit.com.tr/haber/seyh-said-isyani-7905.html
  29. ^ Ferzende Kaya, Mezopotamya Sürgünü s. 17
  30. ^ Mumcu (1991) s. 54-55
  31. ^ Mumcu (1991) s. 104 ve dipnot 218
  32. ^ http://www.dogruhaber.com.tr/Haber/Sehadetinin-86-yilinda-Seyh-Saide-Palewi-1-7989.html
  33. ^ http://www.ufkumuz.com/diyarbekir-tarihinin-gizlenen-katliami-cilsitun-7503yy.htm
  34. ^ Seyyidü’l Enbiya Ve’l Mürselin Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) Ve Ehl-i Beyt’i - Abdulilah Fırat (Kitap)
  35. ^ Mezopotamya Sürgünü - Ferzende Kaya (Kitap)
  36. ^ http://www.dogruhaber.com.tr/Haber/Seyh-Saidin-Torunundan-Tarihi-Aciklamalar-78273.html
  37. ^ https://www.facebook.com/notes/%C5%9Feyh-sa%C3%AEd-kurd%C3%AE/%C5%9Feyh-said-efendinin-dedeleri-ve-karde%C5%9Fleri-mali-erdo%C4%9Fan/222006647822686
  38. ^ Secere-i Nakşibendiye-i Halidi Palevi (Palevi-Nakşibendi)
  39. ^ “İki Ğavs’ı Enam, Seyid Ali Es-Sebti, Seyyid Ahmed El Kurdi” – Mehmet İhsan Hattatzade (Palevi-Nakşibendi)
  40. ^ “Tasavvuf Yolunda Manevi Cihad" - Muhammed İhsan OĞUZ - Oğuz Yayınları (Palevi-Nakşibendi)
  41. ^ http://www.serifbuhari.com/septi.html (Palevi-Nakşibendi)
  42. ^ Ergün Baybars, İstiklal Mahkemeleri, s. 222,223
  43. ^ Mumcu (1991), s. 111
  44. ^ A.g.e, s.
  45. ^ http://www.haberler.com/seyh-said-ailesinden-yerel-secimler-deklarasyonu-5396686-haberi/
  46. ^ http://www.taraf.com.tr/yazilar/oral-calislar/seyh-said-in-gizlenen-vasiyeti/25448/
  47. ^ http://www.sabah.com.tr/Gundem/2012/02/13/seyh-saidin-torunundan-ilginc-iddia
  48. ^ http://www.sabah.com.tr/Gundem/2012/02/13/seyh-saidin-torunundan-ilginc-iddia

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]