Şeyh Said
| Şeyh Said | |
|---|---|
 Şeyh Said |
|
| Doğumu | 1865 Palu, Elazığ |
| Ölümü | 29 Haziran 1925 (60 yaşında) Diyarbakır |
| Çağı | 19. ve 20. yüzyıl |
| Bölgesi | Din adamı |
| Önemli fikirleri | Şeyh Said İsyanı |
|
Etkilendikleri
|
|
Şeyh Said (1865 ya da 1866; Palu, Elazığ[1][2] - 29 Haziran 1925, Diyarbakır[3]), Zaza[4][5] bir aileye mensup olan Nakşibendi şeyhi.[4]
Şeyh Mahmut'un oğlu olarak annesi Merve Hanım'dan doğmuştur. Muş, Malazgirt'te eğitimi gördükten sonra babasının Hınıs'a göç etmesiyle oraya yerleşmiştir. Nakşibendi târikatının liderlerinden olup Ermeni Kırımına karşı çıkan fetvalar vermiştir.[6] I. Dünya Savaşı sırasında Rusya İmparatorluğu'nun Doğu Anadolu'ya ilerlemesinden dolayı Piran'a taşınmak zorunda kalmış ve savaştan sonra Hınıs Kolhisar'a yerleşmiştir.[7] 1925 yılında Şeyh Said İsyanı'nın lideri olmaktan yargılanmış ve idam edilmiştir.
Konu başlıkları |
Şeyh Said İsyanı - Genç Hâdisesi [değiştir]
- Ana madde: Şeyh Said İsyanı
Birinci Meclisin Bitlis milletvekili Yusuf Ziya tarafından aşiretler arasındaki tanınmışlığı ve sözünün geçmesi nedeniyle gizli Kürt İstiklal komitesi'ne ("Azadi" örgütü) üye yapıldı. 1924 yılında Yusuf Ziya tutuklandı. Suçunu itiraf eden Yusuf Ziya Bey, Cibranlı Halit, Hasananlı Halit, Hacı Musa ile birlikte Şeyh Said'in de adını verdi. Doğu illerindeki aşiretleri dolaşan Şeyh Said, Cumhuriyet ve Mustafa Kemal'in dinsizliğinden, çıkarılan yasalar ile İslamiyetin, nikah, ırz ve namusun Kuran'ın ortadan kalkacağından, ağaların ve hocaların idam edileceğini veya sürüleceğinden bahseden propagandalar yaptı. Kayınbiraderi Albay Cibranlı Halit'in adamları Cemiyet-i Akvam'a haber vereceklerini, bölgede devletin askeri güçlerinin bulunmadığını ve kolayca bölgeyi ele geçirebileceklerini söyledi. Cumhuriyete ve devrimlere karşı bir ayaklanma fetvası hazırlayarak devrimlere destek verenlerin canları ve mallarının helal olduğunu yazdı. Fetvayı aşiretlerin ileri gelenlerine göderdi. Varto'daki Hormek aşireti devlet yanlısı olduğu için ayaklanmaya uymayacaklarını açıkladı. Şeyh Said ifade vermek için Bitlis Harp Divanı'na davet edildiğinde yaşlı ve hasta olduğu için ifade vermeye gitmeyince ifadesi Hınıs'ta alındı. Diyarbakır, Çapakçur, Ergani ve Genç illerinde bir ay kadar dolaştıktan sonra 13 Şubat 1925 tarihinde Piran'daki kardeşinin evine yerleşti. Piran'da jandarmanın 5 suçluyu tutuklama girişimi üzerine çıkan çatışma sebebiyle ayaklanma hareketi planlanandan önce başladı.[8]
1924 Ekim ayından yakalanacakları güne kadar hükûmetle haberleşmekte olan bacanağı Kasım Bey (Kasım Ataç) tarafından ihbar edilmiştir.[9]
İdam edilmeyeceği sözü alınca 14 Nisan 1925'te önce İran'a geçmeye karar vermiştir. Ancak Binbaşı Kasım teslim olmak istemiştir. Abdurrahmanpaşa Köprüsü'nde teslim olmuştur[10].
Genç Hâdisesinin (Şeyh Said İsyanı) bastırılmasından sonra "Şark İstiklal Mahkemesi"nde yargılanıp idama mahkûm edildi.
Cibranlı aşiretiyle ilişkisi [değiştir]
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Cıbranlı Mahmud Bey |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
Şeyh Said |
|
|
Cibranlı Halit |
|
Güllü Hanım |
|
Binbaşı Kasım |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||
Ayrıca bakınız [değiştir]
- Şeyh Said İsyanı (Genç Hâdisesi)
- Palu
Kaynakça [değiştir]
- ^ 1865'te Elazığ ilinin Palu İlçesinde doğdu. Erzurum'un Hınıs ilçesi Kolhisar köyünde ikamet ederdi. (Halil Şimşek, Geçmişten günümüze Bingöl ve Doğu ayaklanmaları, T. C. Kültür Bakanlığı, 2001, ISBN: 9789751728029, s. 112.)
- ^ Mehmet Kemal Işık, Ünlü Kürt bilgin ve Birinci Kuşak Aydınlar, Sorun Yayınları, İstanbul, Kasım 2000, ISBN 975-431-111-0, s. 102.
- ^ İnce, Özdemir (1 Temmuz 2005). "Şeyh Said kimdir neden isyan etmiştir?". Hürriyet Gazetesi. http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=331456&yazarid=72. Erişim tarihi: 26 Eylül 2008.
- ^ a b Ugur Ümit Üngör, The Making of Modern Turkey, Oxford University Press, 2012, ISBN 9780199655229, p. 123. ...Sheikih Mehmed Said (1865-1925), member of a Zaza family originally from Piran and revered sheikh of the Naqshbandi Sufi order, ...
- ^ Şeyh Said Zaza ve Sünnî idi, Nuri Dersimi Zaza ve Alevi idi. Bedirhani ve Cemilpaşazade kardeşler Sünnî ve Kurmanc idiler, Hamit Bozarslan, "Kürd Milliyetçiliği ve Kürd Hareketi (1898-2000)", (Haz.) Tanıl Bora, Murat Gültekingil, Milliyetçilik, İletişim, 2002, ISBN 975050088, s. 843.
- ^ 1900'den 2000'e Kürtler, SES Basın ve Yayıncılık, Ocak 2000, İstanbul, s. 26.
- ^ A.g.e., s. 36.
- ^ Ergün Baybars, İstiklal Mahkemeleri, s. 222,223
- ^ Uğur Mumcu Kürt-İslam Ayaklanması 1919-1925, Tekin Yayınevi, s. 111.
- ^ A.g.e, s.
