Yōko

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Yōko (Japonca:youko, pinyin:yāohú) Japon ve Çin mitolojilerinde geçen bir tür yōkaidır. İnsanları aldattığı ve insan kılığına bürünmesiyle bilinir.

Genel Bakış[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin roman ve hikâyelerinde özelikle çekici bir kadın şeklini alıp, erkekleri kandıran tilki olarak geçer.

Japonya'nın farklı bölgelerindeki masallarında rakun köpeği ile beraber insana veya başka hayvanlara dönüşebilmesiyle sıkça yer alır. Ayrıca kendisine yardımcı olan insanlara minnet borcunu geri ödemesiyle de bilinir. Bölgeye göre farklı isimlerle bilinir. İgataume, okonkonsama, otouka, ketsune, mayowashidori yako, yakan bunlardan bazılarıdır.[1]

Çin'de tilkiler genellikle tavuk yumurtasını seven hayvanlar olarak bilinirler. Öte yandan, Japonya'da ise yağda kızartılmış yemekleri seven hayvanlar olarak bilinirler.

İnsan kılığına giren tilkilerin çoğu ko(胡) soyadını taşır. Bunun sebebi Çince'de 胡 ile 狐 (tilki)'nin aynı şekilde telaffuz edilmesinden gelmektedir Genel olarak bu soyadını kullansalar da farklı soyadı kullanan tilkilerin örnekleri de görülmektedir. Ayrıca tilkinin tüy renginin insan kılığına girdikten sonra tilkinin aldığı soyadını etkilediği de görülmektedir. .[2]

Japonya'da başta insanlar olmak üzere değişik varlıkların kılığına bürünüp, insanları aldatan bir varlık olarak anlatılır.

Eski Japonya'da tüm vücudu beyaz veya siyah tüylerle kaplı tilkilerin uğurlu hayvanlar olarak kabul edildiğini gösteren betimlemeler bulmak mümkündür. 712 yılında yazılmış Shoki Nihongi adlı metinde siyah tilki hakkında yazılar görmek mümkündür. Uğurlu şeylerin açıklamalarının olduğu bir kitapta "Hükümdarın hükmü ile dünyaya düzen gelip barış görüldüğünde ortaya çıkar" şeklinde yazılıp belirtilmektedir. Halkın mutluluğu olduğuna dair betimlemeler ana öğesi olarak görülmektedir.

Japon anlatıları ve folkloru[değiştir | kaynağı değiştir]

Tilki isimlendirme çalışmaları Edo döneminde İnari ve Reiko'ya tapan insanların arasında farklı şekillerde açıklanmıştır. Kien Minagawa'nın yazdıklarında seviyelerine göre tenko,kuuko,kiko,yako şeklinde sıralanırlar. Bunların arasından vücudunu görme hissi ile görebildiğimiz yalnızca yakodur. Kiko ve onun üst seviyesindekilerinin bir şekli olmamakla beraber ruhsal varlıklar olarak kabul edilmektedirler[3]. En üst seviyede bulunan tenkolar ise Tanrılarla özdeştirilirler[4].

"Nihon Ryōiki"

Eşinin gerçekte tilki olduğuna dair bir hikâye geçmektedir. Torunu olan başka bir tilkinin hikâyesi de görülmektedir

"Wamyō Ruijushō"

"Tilkiler genellikle yōkai olup yüz yaşına kadar yaşayabilip, kadın kılığına bürünürler." şeklinde bir açıklama geçmektedir. Çin mitolojisinden oldukça etkilendiği görülmektedir.

"Tono Monogatari"

Tilki yōkaisı hakkında hikâyeler geçmektedir. Tonomuikamachi şehrinin büyük tilkisinin kuyruğu ikiye ayrılmakta ve her birinin yarısından fazlası beyaz olan antik bir tilkinin varlığından bahsedilmektedir. Demirci olan Matsumoto Sanemon'un evine gece vakti taş yağdırdığı yazmakla beraber, sonrasında yakalanmıştır. Aynı kitapta canavar kedi kılığına bürünen tilkinin hikâyesi de yer almaktadır.

Çeşitli tilki türleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yako, Takayuki Sawaki " Hyakkai Zukan "
Vahşi tilki (Yako)
Bir tür vahşi, başıboş tilkidir. Japonya'da insanlara karşı kötülükte bulunup şakalar yapan tilkilerin genelini ifade eder[5][6]. Kyūshū'da insanların içine girip onları kontrol eden kötü ruhlardan birisi olarak kabul edilir ve bu tür tilkiye sahip kişilerin aralarının kötü olduğu insanlara tilkiyi gönderip kötülük yaptırdıkları söylenmekteydi.[7] Zen Budizm'inde ise henüz kesin bir şekilde aydınlığa ermemiş olmasına rağmen, kibrinden dolayı aydınlığa erişmiş gibi davranan keşişlere "yakozen" denir.
Keşiş Tilki (Senko)
Çin'de geçen yōkai tilkilerinden biridir. Keşişlik eğitimini bitirip keşişliği elde etmiştir.
Beyaz Tilki (Byakko,Hakuko)
Beyaz tüylere sahiptir. Japonya'da Abe no Seimei'nin annesi olarak bilinen Kuzunoha ve Kyougen"tsurugikitsune"de geçen Hakuzōsu ünlü beyaz tilkilerden bazılarıdır. Inari Ōkami'nin takipçileri olan tilkilerin neredeyse hepsi beyaz tilkidir. İnsanlara mutluluk getirdiği söylenmektedir.
Qing hanedanının "Shan Hai Jing" sunda tasvir edilen dokuz kuyruklu tilki
Dokuz Kuyruklu Tilki (Kyuugobi)
Çin'de uğurlu hayvanlardan biri olarak kabul edilmektedir. "Fengshen Yanyi"de geçen Dakki ile "Sangokuyōkaiden"de geçen Tamamo no Mae'nin bu tür bir tilki oldukları söylenmektedir. Edo dönemi sonrası muazzam bir büyü gücünü elde eden tilkilerden bahsetmek için kullanılmaya başlandı.
Sekiz Kuyruklu Tilki(Yaogitsune)
Edo döneminde Kasuga no Tsubone'nin yazdığı söylenen "Tōshōdaikengenshukushi"de "3.nesil Şogun Tokugawa İemitsu'nun rüyasına sekiz kuyruklu tilkinin girdiği ve hastalığının iyileşeceğini müjdeleyip yok olduğu" ile İemitsu'nun resmini yaptırdığı yazılmaktadır.[8] Bu resim uzun bir dönem sır perdesiyle örtülüydü ancak 2015 yılında Tokyo'da bir kişinin evinde Kanō Tan'yū'nun eseri olan "Yaogitsune" bulundu[9].
Altın Tilki (Kinko), Gümüş Tilki (Ginko), Siyah Tilki (Kokuko)
"Kitsune Monogatari"de betimlenen zenko (Erdem Tilkisi)'nun türü olduğu öne sürülmektedir. Aynı metinlerde zenko türünün tenko, kinko, ginko, byakko ve kokukodan oluştuğu söylenmektedir.

Kien Minagawa'nın Tilki Sınıflandırmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Tilkilerin sınıflandırılmalarında Edo dönemi zamanında İnari-Reiko'ya tapan insanların betimlediği farklı türden varlıklar vardı. Edo döneminin sonundaki Kien Minagawa yazdıklarına göre ise seviyelerine göre tilkiler tenko, kuuko ,kiko, yako şeklinde guruplara ayrılmaktadırlar. Bunların arasından gözle görülebilenler sadece yakolardır. Kiko ve onun üstündeki tilkilerin fiziksel bir vücudu veya şekli yoktur. Ruhsal olarak var oldukları açıklanmaktadır. En üst seviyedeki tenkolar ise tanrılar ile  özdeştirilmekteydiler.

Cennet Tilkisi ( Tenko )
Çok güçlü doğaüstü güçlere sahip bir tilkidir. Tanrılara yakın bir varlık olarak bilinmektedir[6][10].
Gök Tilkisi (Kuuko)
Doğaüstü güçleri istediği şekilde kontrol edebilen bir tilkidir. Kikolara kıyasla 2 kat daha fazla ruhsal güç barındırmaktadır.[10]
Çi Tilkisi (Kiko)
Yakolardan daha üst sınıfa ilerlemiş tilkiler çi tilkisi olarak bilinirler [10] .

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ 小松和彦, (Ed.) (2013). "きつね". 日本妖異妖怪大事典. 東京堂出版. s. 183.  "和書" yazısı görmezden gelindi (yardım)
  2. ^ 李建国 『中国狐文化』2002年 人民文学出版社 340-346頁 ISBN 7-02-003360-1
  3. ^ 笹間良彦 (1994). 図説・日本未確認生物事典. 柏書房. ss. 110-111頁. ISBN 978-4-7601-1299-9.  "和書" yazısı görmezden gelindi (yardım)
  4. ^ 多田克己編 (1997). 竹原春泉 絵本百物語 -桃山人夜話-. 国書刊行会. ss. 159頁. ISBN 978-4-336-03948-4.  "和書" yazısı görmezden gelindi (yardım)
  5. ^ 篠田耕一 『幻想世界の住人たち3 中国編』 新紀元社 1989年 116頁 ISBN 4-915146-22-7
  6. ^ a b 草野巧 『幻想動物事典』 新紀元社
  7. ^ 村上健司編著 『日本妖怪大事典』 角川書店〈Kwai books〉、2005年、328-329頁。ISBN 978-4-04-883926-6
  8. ^ 特別出品 狩野探幽筆 八尾狐図のご紹介京都国立博物館
  9. ^ 家光が描かせた「八尾狐図」発見 京都府内の個人宅で 日本経済新聞
  10. ^ a b c 笹間良彦 『怪異・きつね百物語』 雄山閣 1998年 16頁 ISBN 4-639-01544-5