Taiping Ayaklanması

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Taiping Ayaklanması
Regaining the Provincial City Anqing2.jpg
1861 Anqing Muharebesi'nin bir çizimi (1884)
TarihAralık 1850-Ağustos 1864
BölgeÇin
SonuçÇing Hanedanı zaferi
  • Taiping Krallığı'nın kaldırılması
  • Merkezi Çing Yönetiminin zayıflaması
  • Çin'de Hristiyanlığa karşı ön yargıların başlaması
  • Miao Ayaklanması başta olmak üzere Çin'de pek çok isyan hareketinin başlaması
  • Hakkalar ve isyanı destekleyen diğer etnik gruplara zulüm yapılması
Taraflar
Flag of China (1862–1889).svg Çing Hanedanı
Sonradan:
Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg Fransa
Flag of the United Kingdom.svg Birleşik Krallık
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Taiping Krallığı
Diğerleri:
Nian İsyancıları
Kırmızı Türban İsyancıları
Küçük Kılıçlar Derneği
Komutanlar ve liderler
Flag of China (1862–1889).svg İmparator Xianfeng
Flag of China (1862–1889).svg İmparatoriçe Cixi
Flag of China (1862–1889).svg Zeng Guofan
Flag of China (1862–1889).svg Sengge Rinchen
Flag of China (1862–1889).svg Guanwen
Flag of China (1862–1889).svg Li Hongzhang
Flag of China (1862–1889).svg Luo Bingzhang
Flag of China (1862–1889).svg Jirhangga
Flag of China (1862–1889).svg Zuo Zongtang
Flag of China (1862–1889).svg Zhang Guoliang
Flag of China (1862–1889).svg He Chun
Flag of China (1862–1889).svg Xiang Rong
Flag of China (1862–1889).svg Frederick Townsend Ward
Flag of France (1794–1815, 1830–1958).svg Auguste Protet
Flag of the United Kingdom.svg Charles George Gordon
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Hong Xiuquan
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Hong Tiangufiu
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Yang Xiuqing
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Feng Yunshan
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Xiao Chaogui
Taiping Heavenly Kingdom Banner.svg Wei Changhui
Güçler
3,400,000+ 2,000,000
Kayıplar
145,000 243,000

Taiping Ayaklanması (Çince: 太平天國之亂, pinyin: tàipíng tiānguó; anlamı: Taiping Cenneti), 19. yüzyılda Çin'i sarsan siyasi ve dinsel nitelikli ayaklanma (1850-1864). Ülkenin büyük bölümünde geniş çaplı yıkıma ve yaklaşık 20 milyon kişinin ölümüne yol açmış, Qing hanedanının (1644-1912) yıkılış sürecini başlatmıştır.

Gelişimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayaklanmanın önderi Hong Xiuquan adlı yoksul bir köylüydü. Hristiyanlık öğretilerinden esinlenmiş yeni bir dinle ortaya çıkarak İsa'nın kardeşi ve Tanrı'nın oğlu olduğunu, Çin'e reformlar yapmak üzere gönderildiğini öne süren Hong'un yakın arkadaşlarından Feng Yunshan, onun düşünceleri doğrultusunda, özellikle Guangxi'nin yoksul köylülerine dayanarak Bai Shangdi Hui (Tanrıya Tapanlar Birliği) adlı dinsel bir topluluk kurdu. Feng ile Bai Shangdi Hui'e 1847'de katılan Hong, üç yıl sonra yandaşlarını harekete geçirerek bir ayaklanma başlattılar. 1 Ocak 1851'de Tanrısal Büyük Barış Krallığı'nı (Taiping Tianguo) kurduğunu ilan eden Hong, Tanrısal Kral (Tianwang) unvanını aldı.

Yeni dinin mülkiyette ortaklık sloganı, açlıktan kırılan birçok köylü, işçi ve madenciyi hareketin saflarına çekti. Çin'i yöneten yabancı kökenli Qing hanedanına karşı yürütülen propaganda da ayaklanmanın yayılmasında çok etkili oldu. Böylece başlangıçta birkaç bin kişilik düzensiz çetelerle sınırlı olan Taiping kuvvetleri, 1 milyon dolayında disiplinli ve fanatik askerden oluşan erkek ve kadın askerler biçiminde örgütlenmiş bir orduya dönüştü. Verimli Yangtze Irmağı Vadisini aşarak Kuzey Çin'e giren ordu, 10 Mart 1853'te Nanjing'i ele geçirmeyi başardı.[kaynak belirtilmeli] Adı Tianjin (Tanrısal Başkent) olarak değiştirilen kent, bir duraklama evresine giren ayaklanmanın merkezi durumuna geldi. Bir süre sonra Qing hanedanını yıkmak amacıyla Pekin üzerine bir ordu gönderildi. Bu girişimin başarısızlıkla sonuçlanmasına karşın, Yukarı Yangtze Vadisine düzenlenen seferde birçok zafer elde edildi.

Bu arada Taiping devlet başkanı Yang Xiuqing bütün yetkileri elinde toplamaya yöneldi. Bunun üzerine Yang ve binlerce yandaşı kılıçtan geçirildi. Yang'ı ortadan kaldıran Wei Changhui güçlenmeye başlayınca, Hong onu da öldürttü. Başka bir Taiping komutanı olan Shi Dakai yaşamından kaygı duymaya başladı ve ayaklanmaya katılanların bir bölümüyle birlikte Hong'u terk etti.

Taipinglerin Şanghay'ı alarak yeniden güç kazanma girişimi (1860), Amerikalı serüvenci Frederick Townsend Ward'un, ardından İngiliz subay Charles George Gordon'un komuta ettiği, Batı silahlarıyla donatılmış Çinli paralı askerlerce engellendi. Öte yandan Konfüçyüsçülük karşıtı radikal düşünceleri nedeniyle Taipiniglere yakınlık duymayan yerel toprak sahipleri, Qing sarayı görevlilerinden Zeng Guofan'ın önderliğinde silahlı birlikler kurmaya başladılar. Bu birliklerin 1862'de kuşattığı Nanjing, uzun bir direnişten sonra Temmuz 1864'te duştu. Kentten kaçmayı reddeden Hong, intihar etti. Ülkenin çeşitli yerlerindeki Taiping direnişleri 1868'e dek sürdü.

Taiping Hristiyan öğretisi Yeni Ahit'teki iyilikseverlik, bağışlayıcılık ve kefaret gibi ilkelere pek az yer veriyordu. Daha çok Eski Ahit'te yer alan, ibadet ve itaati emreden anlayışı vurguluyordu. Yeni dinde fahişelik, zina, ayak bağlama, kölelik, kumar, afyon, tütün ve şarap içmek yasaktı. Ordunun son derece düzenli bir örgütlenmesi vardı; askerler hem kışlalarda, hem de savaş sırasında sıkı kurallara bağlıydı. Bu kurallara uyanların öbür dünyada ödüllendirileceğine ilişkin inanç o kadar güçlüydü ki Nanjing kuşatmasında 100 bin Taiping yandaşı teslim olmaktansa ölmeyi tercih etti.

Taiping yönetimi altında Çince basitleştirildi. Erkeklerle kadınların eşitliği ilan edildi. Bütün mallarda ortaklık ilkesi benimsendi ve toprakların eşit biçimde paylaştırılmasına yönelik adımlar atıldı. Batı'da eğitim görmüş Taiping önderlerinden bazıları sanayinin geliştirilmesini ve bir Taiping demokrasisi kurulmasını öngören çok ileri düşünceler bile ortaya attılar.

Taiping Ayaklanması'yla Qing hanedanı, Çin üzerinde yeniden denetim kurmayı başaramayacak ölçüde zayıfladı. Sonraki yıllarda hem milliyetçiler, hem de komünistler bu ayaklanmanın mirasına sahip çıktılar.

Bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]