Katılımcı sözlük

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Katılımcı sözlük, sözlükten esinlenilerek oluşturulmuş ve etkileşime dayanan bir internet projesi. Katılımcı sözlüklerde, üyeler çeşitli kavramlar hakkında tanım adı verilen yorumlar yazmaktadır. İlk katılımcı sözlük 1 Şubat 1999 tarihinde yayına başlayan Ekşi Sözlük'tür.[1] Günümüzde yaklaşık 700.000 sözlük yazarı, 7.000.000 okuyucu kitlesi bulunmaktadır.[2]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Katılımcı sözlüklerin geçmişi Ekşi Sözlük'e dayanır.[3] 15 Şubat 1999'daki ilk entry ile açılan Ekşi Sözlük'ün yazılımı ve tasarımı internet dünyasında bir ilk olmuştur.[4] Belirli bir konu hakkında basit bir şekilde başlık açıp, entry girebilmeyi sağlayan oluşum bilginin düzenli ve kolay ulaşılabilir olmasını sağlamıştır.

Zamanla popülerleşen[5] Ekşi Sözlük'e yazar alımları bir zamandan sonra belirli bir sıra dahilinde yapılmaya başlanmış ve kısıtlanmıştır.[6] Bunun üzerine klon olarak tabir edilen Ekşi Sözlük benzeri sözlükler açılmaya başlanmıştır.[7] Bu ilk klonları takiben her yıl katılımcı sözlükler açılmaya devam etmiştir. 2008 yılına dek 88 klon sözlük açılmıştır. Zamanla sosyal medyanın en önemli Türkçe kaynakları olan sözlükler hala popülerliğini korumaktadır.

Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu tür oluşumlarda her bir üye oluşuma yazarak katkıda bulunduğundan yazar olarak adlandırılırlar. Sözlüklerin forumlardan farkları forumların belirli bir konuya has, kısıtlandırılmış konular içermesi ve kişilerin subjektif görüşlerine daha çok yer vermesidir. Katılımcı sözlükte ise bir konu kısıtlaması söz konusu olmadığı gibi, subjektif ve spekülatif bilgi içermemeye olan yatkınlık forumlardan daha fazladır. Ancak bu Vikipedi'de olduğu gibi salt ansiklopedik bilgi demek değildir. Yazarlar kendi görüşlerini bir takım gerçeklerle birlikte açıklayarak tanım girebilirler. Bu, aynı zamanda bir konu hakkında değişik görüşlerin ortaya konularak bir görüş çeşitliliği oluşturmasına yol açar.

Kavramlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlükler zamanla kavramlara kendi anlamlarını yüklemiş ve bu kavramlar katılımcı sözlüklerde bir kalıp haline gelmiştir. Bu kavramlar şu şekildedir:

Çeşitler[değiştir | kaynağı değiştir]

Katılımcı sözlüklerin içerik bakımından üç farklı çeşidi vardır. Bunlar genel ve tematik sözlükler ile üniversite sözlükleridir.[8]

Genel sözlükler

Genel sözlükler başını Ekşi Sözlük'ün çektiği ve Ekşi Sözlükvari bir işleyişe sahip olan sözlüklerdir. Her konuda görüş bildirilen ve konu sınırı olmayan bu sözlüklerin en önemli örnekleri kuruluş sırasına göre Ekşi Sözlük, İTÜ Sözlük, Uludağ Sözlük ve İnci Sözlük'tür.

Tematik sözlükler

Tematik sözlükler yalnızca belli bir alan odaklanmış ve konu sınırlaması bulunan sözlüklerdir. Sportif Sözlük, Siyasi Sözlük ve Sinema Sözlük gibi örnekleri bulunan bu interaktif sözlüklerin olumlu yönü belli konuların tek bir yerde yoğunlaşmış olmasıdır.

Okul sözlükleri

Okul sözlükleri, yapı bakımından genel sözlükler kategorisine girmesine karşın çoğu üyesinin o okula bağlı olması nedeniyle ayrı bir kategoride listelenmektedirler. Bu sözlüklerin en büyük avantajı o okulla ilgili bilginin yoğunluğudur. İlgili okulun rektör, dekan, ders, yerleşke, ders geçme sistemi, hocalar, fakülteler gibi bilgilerine erişim kolaylığı bu sözlükleri popüler kılmaktadır.

İlk okul sözlüğü olan İTÜ Sözlük (günümüzdeki adı instela), İstanbul Teknik Üniversitesi öğrencilerince 1 Mart 2004 tarihinde açılmıştır.[9] Ardından 30 Aralık 2005'te Uludağ Üniversitesi öğrencileri tarafından Uludağ Sözlük açılmıştır.[10]

Kurallar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlükler temel olarak Türkiye anayasasına uymak zorundadır.[11] Bunların yanında her sözlüğün kendi iç yapılarına uygun olarak koydukları format adı verilen kurallar vardır.[12] Başlığa girilen ilk enrty'nin tanım olması, entry'lerin genel anlam ifade etmesi ve bir entry'nin diğer bir entry'e cevap verecek biçimde yazılmaması çoğu sözlüğün uyguladığı kurallardır.[13] Ancak bu kurallar her sözlükte uygulanmayabilir. Örneğin İnci Sözlük benzeri formatsız sözlüklerde bu kurallara yer verilmez.[14] Bunların yerine yalnızca siyasî, dinî konulardan uzak durmak ve Türkiye anayasasına uygunluk kıstas alınır.

Yasal sorunlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlükler zaman zaman içeriklerinden dolayı Türkiye anayasasına tezat düşebilmekte ve bu durumlarda da sözlüklere dava açılmaktadır.[15] En çok dava açılan sözlük ise Ekşi Sözlük'tür. Ekşi Sözlük şimdiye dek birçok kez içeriği nedeniyle mahkemeye verilmiştir. Sözlüğe açılan ilk dava 2006'da esrar başlığında yer alan içerikten dolayı olmuştur.[16] İstanbul Emniyet Müdürlüğü bu içeriğin gençlere uyuşturucuyu özendirdiği gerekçesiyle şikayette bulunmuş ve sözlüğe erişim engellenmiştir.[17] Bu ilk erişim engelinin ardından iki kez daha sözlüğe engel uygulanmış ancak tüm bu erişim engelleri daha sonradan kaldırılmıştır.

Katılımcı sözlüklerle ilgili yaşanan son yasal sıkıntı ise 21 Haziran 2011 tarihinde gerçekleşmiştir. Yine Ekşi Sözlük'ün içeriğiyle ilgili olan bu süreçte sözlüğe erişim engellenmemiş fakat otuzbeş yazar manevi değerlere hakaret ile suçlanmış ve ifadeye çağrılmıştır.[18]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "pena" (Türkçe). eksisozluk.com. 15 Şubat 1999. 20 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150920094218/https://eksisozluk.com/entry/1. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  2. ^ Önden, Abdullah (16 Mayıs 2011). "Türkiye’de Sözlük Kavramı ve Bir Araya Getirdiği 700 Bin Kişi" (Türkçe). sosyalmedyahaber.com. 11 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20121111111007/http://www.sosyalmedyahaber.com/turkiye%e2%80%99de-sozluk-kavrami-ve-bir-araya-getirdigi-700-bin-kisi/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  3. ^ Sönmez, Zümrüt (7 Temmuz 2009). "İnternette Sözlük Furyası" (Türkçe). on5yirmi5.com. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215232211/http://www.on5yirmi5.com/haber/bilim-teknoloji/teknoloji-firmalari/5143/internette-sozluk-furyasi.html. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  4. ^ "İşte Ekşi Sözlük Fenomeni" (Türkçe). onedergi.com. 2 Haziran 2011. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215233717/http://www.onedergi.com/2010/09/iste-eksi-sozluk-fenomeni/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  5. ^ Gültekin, Candaş (25 Nisan 2011). "Ekşi Sözlük’ün Kalitesi Düşüyor mu?" (Türkçe). sosyalmedya.co. 21 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20130521212102/http://sosyalmedya.co/eksi-sozluk/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  6. ^ Ekinci, Elif (22 Şubat 2011). "Bir kuşak Ekşisözlük'te yetişti" (Türkçe). Radikal. 9 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150609074028/http://www.radikal.com.tr:80/eglence/bir_kusak_eksisozlukte_yetisti-1040735. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  7. ^ Karakaş, Berrin (5 Ekim 2006). "İnternette sözlük meydan savaşları" (Türkçe). Tempo. sosyalmedya.co. 30 Nisan 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150430124821/http://www.milliyet.com.tr:80/2006/10/05/son/sonyas09.asp. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  8. ^ "İnteraktif Sözlükler’e Dair Her Şey, Sıralamaları ve Listeleri" (Türkçe). prohayat.com. 23 Nisan 2011. 9 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20141209073328/http://www.prohayat.com:80/2011/04/23/interaktif-sozluklere-dair-her-sey-siralamalari-ve-listeleri/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  9. ^ "itü" (Türkçe). itusozluk.com. 1 Mart 2004. http://web.archive.org/web/20080212194148/http://www.itusozluk.com/goster.php/@1. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  10. ^ "klavye" (Türkçe). uludagsozluk.com. 30 Aralık 2005. 6 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150206170727/http://www.uludagsozluk.com/e/1/. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  11. ^ Ahi, Gökhan (24 Nisan 2007). "YouTube, Ekşi Sözlük ve Anayasa’ya aykırılık" (Türkçe). hurriyet.com.tr. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215232631/http://www.hurriyet.com.tr/e-yasam/6404662.asp. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  12. ^ "sözlük formatı" (Türkçe). eksisozluk.com. 17 Temmuz 2002. 22 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150322164352/https://eksisozluk.com/sozluk-formati--298364. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  13. ^ "hatalı entry örnekleri" (Türkçe). eksisozluk.com. 1 Mayıs 2000. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215231346/https://eksisozluk.com/hatali-entry-ornekleri--71087. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  14. ^ "İnci Sözlük Alayına Gider" (Türkçe). yeniaktuel.com.tr. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215233825/http://www.yeniaktuel.com.tr/top112,223@2100.html. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  15. ^ Başaran, Başar (26 Haziran 2010). "NEDİR BU EKŞİ SÖZLÜK DAVASI" (Türkçe). odatv.com. 9 Mayıs 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150509162114/http://odatv.com:80/n.php?n=nedir-bu-eksi-sozluk-davasi-2706101200. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  16. ^ "Ekşi Sözlük'e erişim engeli" (Türkçe). cnnturk.com. 23 Mart 2006. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215231730/http://www.cnnturk.com/2006/turkiye/05/23/eksi.sozluke.erisim.engeli/185534.0/index.html. Erişim tarihi: 22 Ağustos 2011. 
  17. ^ Sağlam, Tülay (17 Nisan 2007). "Ekşisözlük kapanacak" (Türkçe). arsiv.ntv.com.tr. 15 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150215231940/http://arsiv.ntv.com.tr/news/405721.asp. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015. 
  18. ^ "Ekşi Sözlük yazarları ifadeye çağrıldı" (Türkçe). NTV.com.tr. 21 Haziran 2011. http://www.ntv.com.tr/arsiv/id/25225280/. Erişim tarihi: 15 Şubat 2015.