Genizcil n sesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Genizcil (nazal) n sesi; sürekli, tonlu, ön ve art damak ünsüzüdür. Genizden /ng/ ya da // seslerini verir. IPA'da [ŋ] olarak ifade edilir. Genellikle ñ ile gösterilir. Türkçede hâlâ yaşayan bir sestir ancak Türkçe dahil çoğu Türk dilinde gösterimi yoktur.

Türk dillerinde bu ses tamlama eki olan +ıñ/+nıñ ekinde ve belirli sözcüklerde bulunur. Bu sözcüklere birkaç örnek aşağıdaki başlıklarda verilmiştir.

Anadolu Türkçesinde genizcil n sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı Türkçesinde bu sesi göstermek için kef harfinin değiştirilmiş (üç noktalı) bir biçimi (ڭ, nef, kâf-ı nûnî) kullanılmıştır. Ancak, o zamanlar matbaalarda bu harfin kalıbı bulunmadığı zaman yerine kef konduğu görülür. Örnegin deñiz sözcüğü دكز (sağdan sola /d/+/k/+/z/) olarak yazılabiliyordu.

Osmanlı Türkçesinde genizcil n sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Osmanlıcadaki genizcil n sesli sözcükler.
Yazıçevrimi olarak Türkiye Türkçesinde Osmanlı Türkçesinde
deñiz[1] deniz دڭز
biñ[1] bin (1000) بيڭ

Mersin Ağzında genizcil n sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Mersin Ağzında genizcil n sesli sözcükler.
Mersin Ağzında İstanbul Ağzında Anlamı ve derlendiği bölge
añdaç[2] andaç hatıra, armağan (Ayvagediği, Erçel/ Mersin; Karadiken/ Tarsus; Çiğrin Mah., Sütlüce, Gülnar/ Çamlıyayla)
ay aydıñ[2] ay aydın besbelli, açık seçik (Dayıcık/ Gülnar)
yiñi[2] yeni yeni (Çömelek/ Mut)

Eski Türkçede (Göktürk ve Uygur) genizcil n sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Orhun yazıtlarında bu sesi göstermek için Göktürk abecesindeki Old turkic letter NG.png tamgası kullanılmıştır. Bu tamga, ideografik olarak "yükseklik/büyüklük gösteren bir adam" biçiminde yorumlandığında gerçekten bu tamganın tek başına kullanımını veren "büyük, yüksek olan" anlamı ile örtüşür. Çağdaş Türkçede bu sözcük/tamga "en" pekiştirme sıfatı olarak varlığını sürdürür.

Göktürk abecesinde genizcil n sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Orhun yazıtlarındaki genizcil n sesli sözcükler.
Yazıçevrimi olarak Türkiye Türkçesinde Eski Türkçede
en (pekiştirme sıfatı) Old turkic letter NG.png
teñri tanrı Old turkic letter I.pngOld turkic letter R2.pngOld turkic letter NG.pngOld turkic letter T2.png
teñiz deniz Old turkic letter Z.pngOld turkic letter NG.pngOld turkic letter T2.png

Ön Türkçede genizcil n sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ön Türkçede de, başka abeceler kullanılmasına karşın bu ses bulunur. Örneğin Hunlar, Çin yazısı kullanmışlardır.

Çin yazısıyla yazılmış genizcil n sesi içeren birkaç Hunca sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Huncadaki genizcil n sesli sözcükler.
Çin'in kuzeyinde Han sülalesi döneminde (M.Ö. 206 ile M.S. 220 arası) yedi yüzyıl süren bir imparatorluk olan Hunlar (Hsiung-nu'lar) , Çin kaynaklarında Çin yazıçevrimiyle geçmiş sözcükler bırakmıştır. Bu sözcüklerin tanınınıp anlaşılması zordur, çünkü Çin yazısında /l/ ve /r/ ünsüzleri ayırsanamaz, /ö/ ve /ü/ ünlüleri de bulunmaz.
Ön Türkçe Türkçede Eski Türkçe Çin yazısından çevrim Çin yazısında
täñri[3] tanrı, gök teñri ç'eñ-li
talıkıñ[3] çıkın! (emir tümcesi) taşıkıñ 't'iei-lied-kañ
kiñ-lak[3] Ye Uyg kıñırak (kıngrak, geniş bıçak) kıñrak kiñ-lu

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuğrul Çavdar Kişisel sayfası - Türkçede nazal n içeren sözcüklerin bir listesi

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, 1927 baskısı (Arap harfli) 1. cilt.
  2. ^ a b c Gülseren Tor, Mersin Ağzı Sözlüğü, Türk Dilleri Araştırmalaır Dizisi: 38, Yayımcı: Mehmet Ölmez, İstanbul 2004. ISBN 975-7981-24-9
  3. ^ a b c Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, 1. Baskı, ISBN 975-553-043-6