Artdamaksıl genizsil ünsüz

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Genizcil n sesi sayfasından yönlendirildi)
Artdamaksıl genizsil ünsüz
[ŋ]
Ses örneği

Artdamaksıl genizsil ünsüz sürekli, tonlu, art damak ünsüzüdür. IPA'da [ŋ] olarak ifade edilir. Genellikle <ñ> harfiyle gösterilir. Türkçede hâlâ yaşayan bir sestir ancak Türkiye Türkçesinde gösterimi yoktur. Kazak Türkçesi, Türkmen Türkçesi gibi çoğu Türk dilinde gösterilir. Kiril Abecesi kullanan Türk dillerinde n sesine karşılık gelen harfe kuyruk çizilmesi ile (Ң) gösterilir.

Türk dillerinde bu ses tamlama eki olan +ıñ/+nıñ ekinde ve belirli sözcüklerde bulunur. Bu sözcüklere birkaç örnek aşağıdaki başlıklarda verilmiştir.

Anadolu Türkçesinde ŋ sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı Türkçesinde bu sesi göstermek için kef harfinin değiştirilmiş (üç noktalı) bir biçimi (ڭ, nef, kâf-ı nûnî) kullanılmıştır. Ancak, o zamanlar matbaalarda bu harfin kalıbı bulunmadığı zaman yerine kef konduğu görülür. Örnegin deñiz sözcüğü دكز (sağdan sola /d/+/k/+/z/) olarak yazılabiliyordu.

Osmanlı Türkçesinde ŋ sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Osmanlıcadaki ŋ sesli sözcükler.
Yazıçevrimi olarak Türkiye Türkçesinde Osmanlı Türkçesinde
deñiz[1] deniz دڭز
biñ[1] bin (1000) بيڭ

Mersin Ağzında ŋ sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Mersin Ağzında ŋ sesli sözcükler.
Mersin Ağzında İstanbul Ağzında Anlamı ve derlendiği bölge
añdaç[2] andaç hatıra, armağan (Ayvagediği, Erçel/ Mersin; Karadiken/ Tarsus; Çiğrin Mah., Sütlüce, Gülnar/ Çamlıyayla)
ay aydıñ[2] ay aydın besbelli, açık seçik (Dayıcık/ Gülnar)
yiñi[2] yeni yeni (Çömelek/ Mut)

Eski Türkçede (Göktürk ve Uygur) ŋ sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Orhun yazıtlarında bu sesi göstermek için Göktürk abecesindeki Old Turkic letter NG.svg tamgası kullanılmıştır. Bu tamga, ideografik olarak "yükseklik/büyüklük gösteren bir adam" biçiminde yorumlandığında gerçekten bu tamganın tek başına kullanımını veren "büyük, yüksek olan" anlamı ile örtüşür. Çağdaş Türkçede bu sözcük/tamga "en" pekiştirme sıfatı olarak varlığını sürdürür.

Göktürk abecesinde ŋ sesi içeren birkaç sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Orhun yazıtlarındaki ŋ sesli sözcükler.
Yazıçevrimi olarak Türkiye Türkçesinde Eski Türkçede
en (pekiştirme sıfatı) Old Turkic letter NG.svg
teñri tanrı Old Turkic letter I.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg
teñiz deniz Old Turkic letter Z.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg

Ön Türkçede ŋ sesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Ön Türkçede de, başka abeceler kullanılmasına karşın bu ses bulunur. Örneğin Hunlar, Çin yazısı kullanmışlardır.

Çin yazısıyla yazılmış ŋ sesi içeren birkaç Hunca sözcük[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Huncadaki ŋ sesli sözcükler.
Çin'in kuzeyinde Han sülalesi döneminde (M.Ö. 206 ile M.S. 220 arası) yedi yüzyıl süren bir imparatorluk olan Hunlar (Hsiung-nu'lar) , Çin kaynaklarında Çin yazıçevrimiyle geçmiş sözcükler bırakmıştır. Bu sözcüklerin tanınınıp anlaşılması zordur, çünkü Çin yazısında /l/ ve /r/ ünsüzleri ayırsanamaz, /ö/ ve /ü/ ünlüleri de bulunmaz.
Ön Türkçe Türkçede Eski Türkçe Çin yazısından çevrim Çin yazısında
täñri[3] tanrı, gök teñri ç'eñ-li
talıkıñ[3] çıkın! (emir tümcesi) taşıkıñ 't'iei-lied-kañ
kiñ-lak[3] Ye Uyg kıñırak (kıngrak, geniş bıçak) kıñrak kiñ-lu

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Tuğrul Çavdar Kişisel sayfası - Türkçede nazal n içeren sözcüklerin bir listesi

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, 1927 baskısı (Arap harfli) 1. cilt.
  2. ^ a b c Gülseren Tor, Mersin Ağzı Sözlüğü, Türk Dilleri Araştırmalaır Dizisi: 38, Yayımcı: Mehmet Ölmez, İstanbul 2004. ISBN 975-7981-24-9
  3. ^ a b c Talat Tekin, Hunların Dili, Doruk Yayınları, 1. Baskı, ISBN 975-553-043-6