Supikçe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Metro stub.svg Bu maddenin adı Vikipedi için uygun olmayabilir.
Vikipedi kalite standartlarına uygun olan bir adın verilmesine ihtiyaç duyulabilir. Şimdiki adı Vikipedi adlandırma kurallarına uygun olmalıdır, aksi takdirde kabul görmeyebilir. Lütfen tartışma sayfasında devam ediniz.
Supikçe
Sugcestun, Sugtʼstun, Sugtestun, Alutiitstun
Ana dili olanlar Amerika Birleşik Devletleri (Alaska)
Konuşan sayısı 200 [1]  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Yazı sistemi Latin ve kiril
Dil kodları
ISO 639-2 ypk
ISO 639-3 ems
Aleut Adaları ve Alaska Yarımadası
Rus Alaskası, 1860

Supikçe[kaynak belirtilmeli] ya da Supik dili[kaynak belirtilmeli] (kendilerince Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun, Alutiitstun, İngilizce Alutiiq[2], Sugpiaq[2], Suk[3], Supik[3][2][4], Gulf Yupik[3], Pacific Gulf Yupik), Güney Alaska'da Supikler tarafından konuşulan Yupik dilleri kolundan bir Eskimo dili. Alaska Yerli Dil Merkezine göre 3.500 kişilik Supik nüfustan 200 kadarı anadillerini konuşabiliyor[1].

Eskimo dilleri içindeki yeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Adlandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler tarafından Aleut (Rus. Алеут) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Yupik Eskimolarını (İng. Alutiiq) kapsıyordu. Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini" [5] anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor. Günümüzde Aleutlar için Alaska'da resmi ve akademik olarak Unangan adı tercih edilmektedir. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (Kodiak Aleuts) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur. Aleut adının bir varyetesi olan Alutiiq adı ise İngilizcede, Ruslardan kalma bir yanlış adlandırmanın devamı olarak, Supikler ve Supikçe için kullanılmaktadır. Alutiiq adı Supiklerin geneli için kullanıldığı gibi, yalnızca Batı Supikleri için de daraltılmıştır ve Doğu Supikleri için Sugpiaq ya da Chugach adı tercih edilir. Kodiak Adasındaki Supikler, Ruslaşmanın en yoğun olduğu Eskimo halkıdır ve Rusların yerliler için kullandığı Aleut adından bozma Alutiiq adını ikinci bir ad olarak kendileri için kullanırlar. Doğu Supikleri (Chugach) ise Alutiiq adı yerine Sugpiaq adını kullanırlar. Bu ad Yupiklerin kendileri için kullandığı Yup'ik ya da Yugpiaq adının bir versiyonudur. Kelime olarak Suk ( = Yuk 'insan') ve -pik ya da -piaq ('gerçek') yapım ekinden (postbase) kuruludur. Aynı ek, Alaska'daki tek İnuit kolundan Eskimo olan İnyupiklerin adında da (Iñupiaq < Iñuk 'insan' + -piaq 'gerçek') bulunur. Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara Taya'uq adını verirler. Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) Kanaaĝin adıyla anarlar.

  • Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun (dil); konuşanları: Sugpiaq (sg), Sugpiak (dual), Sugpiat (pl)
  • Alutiitstun (dil); konuşanları: Alutiiq (sg), Alutiik (dual), Alutiit (pl)

Kendilerini adlandırmaları gibi dillerini adlandırma biçimleri de ilginçtir: Sugcestun ('insana benzer'), Alutiitstun ('Aleuta benzer')

Anadili[değiştir | kaynağı değiştir]

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı [6]


ALASKA etnik nüfus anadilini konuşabilen % konuşabilme yaşı
1980 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 17.000 14.000 80 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 12.000 5.000 40 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.000 1.000 33 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.200 700 35 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
1992 . . . .
Sibirya Yupikleri 1.100 1.050 95 yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
Yupikler 18.000 12.000 67 yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
İnyupikler 13.000 4.000 31 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Supikler 3.100 600 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
Aleutlar 2.100 400 19 yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı

Diyalekt ve kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Batı Supikçesi [kendilerince Kaniagmiut; İngilizce Koniag Alutiiq, Koniag dialect, Alutiiq (sensu stricto)]
    • Anakara Batı Supikçesi [İngilizce Koniag Alutiiq of Alaska Peninsula]
      • Ugaassarmiut [İngilizce Ugashik subdialect]
      • Katmai şivesi [İngilizce Katmai subdialect]
    • Ada Batı Supikçesi [İngilizce Koniag Alutiiq of Kodiak Island] : Kodiak Adasında konuşulan bu lehçe, 1964 Alaska Depreminde (Supikçe: Aulaluni) yerle bir olmasından önce Afognak adasında da konuşuluyordu.
      • Qik'rtarmiut Sugpiat ya da Qik'rtarmiut Alutiit
        • Güney şivesi [İngilizce Southern subdialect]. Kodiak adasındaki Akhiok ve Old Harbor şehirlerinde konuşulur.
        • Kuzey şivesi [İngilizce Northern subdialect]. Kodiak adasındaki Karluk, Larsen Bay, Port lions, Ouzinkie ve Kodiak şehirlerinde konuşulur.
      • Tangirnarmiut. Tangirnaq (Woody Island) adasında konuşulur.
  • Doğu Supikçesi [İngilizce Chugach Alutiiq, Chugach dialect, Chugach Eskimo, Sugpiaq (sensu stricto)]
    • Anakara Doğu Supikçesi [İngilizce Chugach Alutiiq of Kenai Peninsula]
      • Unegkurmiut
      • Yalegmiut
    • Ada Doğu Supikçesi [kendilerince Chugachigmiut; İngilizce Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper]
      • Tyanirmiut
      • Shuqlurmiut
      • Nutyirmiut
      • Palugvirmiut
      • Alukarmiut
      • Atyarmiut
      • Talitlarmiut
      • Kangirtlurmiut
      • Ugalakmiut

Batı Supikçesi (Kodiak şivesi) ile Doğu Supikçesi ay adlarının karşılaştırması

Batı (Kodiak) Doğu anlamı
Cuqllirpaaq Iraluq . Ocak
Nanicqaaq Iraluq Yaʼalungia’aq Şubat
Kaignasqaq Iraluq Ya’alullraaq Mart
Uqna’isurt’sqaaq Iraluq Saqulegciq Nisan
Nikllit Iraluat Maniit Ya’allua Mayıs
Naut’staat Iraluat Iqallugciq Haziran
. . Temmuz
Alaganat Iraluat Uksuam Ya’allua Ağustos
Qakiiyat Iraluat Alusastuam Ya’allua Eylül
Kakegllum Iralua . Ekim
Quyawim Iralua Kapkaanam Ya’allua Kasım
Qanim Iralua . Aralık

Batı Supikçesi (Kodiak şivesi) ile Doğu Supikçesi sayı adlarının (nuumiraq) karşılaştırması

Batı (Kodiak) Doğu anlamı
allringuq / allriluq all’inguq (Chenega)
allringuq (Nanwalek, Port Graham)
bir , 1
mal’uk atel’ek (Chenega)
malruk / mall’uk (Nanwalek, Port Graham)
iki , 2
pingayun pinga’an (Chenega)
pingayun (Nanwalek, Port Graham)
üç , 3
staaman staaman (Chenega, Nanwalek, Port Graham) dört , 4
talliman talliman (Chenega, Nanwalek, Port Graham) beş , 5
arwilgen arwinlen (Chenega)
arwilgen (Nanwalek, Port Graham)
altı , 6
mallrungin maquungwin (Chenega)
mallruungin (Nanwalek, Port Graham)
yedi , 7
inglulgen inglulen (Chenega, Nanwalek, Port Graham) sekiz , 8
qulnguyan qulnguan (Chenega, Nanwalek, Port Graham) dokuz , 9
qulen qulen (Chenega, Nanwalek, Port Graham) on , 10

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

Supikçenin ilk örnekleri Kodiak Adasında Ruslar tarafından Kiril yazısıyla kaleme alınmıştır. Bunlar daha çok yerli halk için dua gibi kilise metinleri ve incil ağırlıklı dini yazılardır. [7]

Günümüzde Kodiak adasındaki Batı Supikçesi için 26 harflik Latin alfabesi[8] kullanılır.


A a C c E e F f G g Gw gw Hm hm
Hn hn Hng hng I i K k Kw kw L l Ll ll
M m N n Ng ng P p Q q R r R R
S s T t U u W w Y y


Batı Supikçesinde (Kodiak Adası) uzun ünlüler ( aa, ii, uu ) ile diftonglar ( ai, au, ia, iu, ua, ui ) da bulunur.

Bazı gramer özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Supikçe, Eskimo - Aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:

  • Kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul
tekil ikil çoğul anlamı
aiggaq aiggak aiggat el
alagnaq alagnak alagnat meyve
piugta piugtek piugtet köpek
iqalluk iqalluuk iqalluut som balığı
  • Kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar : daha çok -q ya da -k
  • Kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (stem), yapım eki (postbase), çekim eki (ending), bağlaç (enclitic)
  • Tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
  • Türkçede iyelik tamlaması (genitive + possessive) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, Yupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: relative + absolutive:

isuwim suqaa : fok midesi

Örnek cümleler[değiştir | kaynağı değiştir]

Batı Supikçesine (Kodiak Adası şivesinde) örnek cümleler:

  • Asirtuten-qaa? - Nasılsın (İyi misin) ?
  • Asirtua - İyiyim
  • Asiitua - İyi değilim
  • Camaʼi - Merhaba
  • Aaʼa - Evet
  • Qangʼa - Hayır
  • Quyanaa - Teşekkür ederim
  • Quyanaasinaq! - Çok teşekkür ederim!
  • Quyanaituq - Bir şey değil
  • Qunuqamken - Seni seviyorum
  • Pingaqamken - Senden hoşlanıyorum
  • Qusuʼamken - Seni özledim
  • Tamaqamken - Seni bulamadım

Tükenme tehlikesi[değiştir | kaynağı değiştir]

1964 Alaska Depremi, Anchorage. Depremler (aulaluni), Supikçenin yok olma sürecinde dolaylı etkiye sahiptir

Kodiak Adasında Rus Alaskası döneminde iki dilli olan ve dilleri Ruslarca yazıya geçirilip dini okullarda öğretilen Supikler, Alaska'yı 1867 yılında Ruslardan satın alan Amerika Birleşik Devletleri döneminde üç dilli konuma düştükleri gibi dillerinin kullanımı da büyük ölçüde kısıtlandı. O dönemde Supikçe genelde çocuklarca evde kullanılırken, Rus Ortodoks ayinlerinde Rusça, Amerikan misyoner ve devlet okullarında ise yalnızca İngilizce kullanmaya zorlandılar. Bu zorlamada Amerikan döneminde dayak en etkili yöntemlerden biri idi. [9] Dayakla terbiye edilip dillerini kullanmaları kısıtlanan Supikler aşamalı olarak o zamandan günümüze dil kaybına uğradılar.

Supikçenin özellikle Kodiak Adasında konuşulan biçimi soyu tehlikedeki dillerden olup tükenmeye karşı yaşlı neslin (Supikçe: cuqlliq) kılavuzluğunda dilin yeniden kazanılmasına çalışılmaktadır.

Kodiak Adasında dilin yeniden canlandırılması girişimleri olarak, seyahat broşürlerinde ve yerel gazetelerde "hoşgeldiniz" ya da "merhaba" tarzı kalıplaşmış Supikçe cümlecikler kullanma gibi fazla bir işe yaramayan pasif girişimleri bir yana bırakırsak, Kodiak'taki halk radyosu KMXT ([1]) tarafından Haftanın Supikçe Kelimesi (Alutiiq Word of the Week) adlı proğram sesçe en etkili olanıdır. İnternet ortamındaki yayınlar arasında yazıca en etkilisi Supik Müzesi (Alutiiq Museum [2]) adlı sitedir.

Alıntılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Rus Alaskası döneminde (1784 - 1864) Ruslarla ve Rusçayla karşılaşan Supiklerin dillerinde Rusça alıntılar günümüzde de canlılığını sürdürür. Supikler, Ruslaşmanın en yoğun görüldüğü Eskimolardır.

Cainiq (< Rus. чайник) 'çaydanlık', cayuq (< Rus. чай) 'çay', caskaq (< Rus. чашка) 'fincan', kaminaq (< Rus. камин) 'soba', kelipaq (< Rus. хлеб) 'ekmek', kuskaq (< Rus. кошка) 'kedi', masla (< Rus. масло) 'tereyağı', muRuk'uuq / muluk'uuq (< Rus. молоко) 'süt', nehusiq (< Rus. ножик) 'bıçak', paltuuk (< Rus. пальто) 'palto', piRuq (< Rus. пирог) 'börek; turta', saalaq ( < Rus. сало) 'yağ, içyağı', stakanaq (< Rus. стакан) 'bardak', slaapaq (< Rus. шляпа) 'şapka'.

Amerikan döneminde de İngilizceden geçen alıntılar bulunur: haatkiik (< İng. hotcake) 'krep, pankek', mastaq (< İng. mustard) 'hardal', ...

Yerli dillerden Eyakça ile Tlingitçeden de Supikçeye kelime geçmiştir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Alaska Native Language Center : Alaska Native Languages / Population and Speaker Statistics
  2. ^ a b c List of Alutiiq (Sugpiaq) language resources
  3. ^ a b c Language in the USA, Cambridge University Press, 1981
  4. ^ Clemens-Peter Herbermann, Bernhard Gröschel & Ulrich Hermann Waßner (1997), Sprache & Sprachen, Fachsystematik der Allgemeinen Sprachwissenschaft und Sprachensystematik, Mit ausführlichen Terminologie- und Namenregistern, Harrasowitz Verlag
  5. ^ Who are the Alutiiq
  6. ^ Panu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life, Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies 44 1997, pp 187-223
  7. ^ 1830 yılına ait Ortodoks dini metinleri
  8. ^ Alutiiq Alphabet Poster
  9. ^ Saving Our Language American missionary and government schools instituted a harsh English-only policy, often enforced with corporal punishment (Crowell & Lührmann 2001)

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]