Mermi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Soldan sağa: .50 BMG, .300 Win Mag, .308 Winchester, 7.62x39 mm, 5.56x45mm NATO, .22LR. bu fotoğrafta göze çarpan özellik; özellikle tüm dünyada yaygın olarak kullanılan M2 Browning makinalı tüfeği ve antimateryal bir keskin nişancı tüfeği olan ileri teknolojili M82 Barret gibi ağır silahlarda kullanılan .50BMG kalibresi ve özellikle sivil atış taliminde kullanılan .22LR kalibresinindeki büyüklük farkı olabilir.
bir merkezi vuruşlu tüfek mermisi olan .308 winchester'ın yapısı. tüm piyade tüfekleri ve tabancaların tamamına yakını merkezi vuruşlu sistemine sahipler. ayrıca yivsiz av tüfeklerinin fişekleri tamamıyla ayrı kategoride olsalar da ateşleme mekanizması açısından merkezi vuruş sistemine sahip oldukları söylenebilir.
Avcılar tarafından sevilen bir kalibre olan .270winchester mermileri. soldan sağa: 100-grain (6.5 g) – Hollow Point, 115-grain (7.5 g) – FMJBT, 130-grain (8.4 g) – Soft point, 150-grain (9.7 g) round nose. bu resimde aynı kalibre merminin farklı kurşun çekirdek yapısı ve ağırlığı gösterilmiştir. aynı kalibre ama farklı ağırlıkta be çekirdek yapısındaki kurşun çekirdekleri balistik özellkleri açısından çok farklı olabilir dolayısıyla yarattıkları tahribat da birbirinden çok farklı olacaktır.
soldan sağa: 9x19mm Parabellum, 7.62x25mm Tokarev, .357 SIG, 10 mm Auto, .40 S&W, .45 GAP, .50 Action Express şekildeki mermilerden anlaşıldığı gibi standart metrik sistemde mermiler çekirdek çapı x kovan uzunluğuyla beyan edilir ancak bazı mermiler örneğin .40S&W, .45, .40'da olduğu gibi çekirdek çapı inç cinsinden beyan edilir bu tip kalibrelerde kovan boyu standart olarak bilinmektedir. örneğin G3 piyade tüfeğinde de kullanılan standart 7.62x51mm NATO ve günümüzde daha yaygın olarak yivli av tüfeklerinde kullanılan 308 winchester mermi çekirdeği açısından 0.06mm'lik bir farka sahip olmasına karşın kovan boyutları aynıdır.

Mermi, ateşli silahlar tarafından atılan delici, patlayıcı madde, kurşun. Küçük çaplı ateşli silahlar ile ağır ateşli silahların mermileri farklıdır. Tüfek, tabanca gibi küçük silahların mermisi çarpma etkisiyle hedefi deler. Büyük çaplı, ağır ateşli silahlar olan topların mermileri ise hedefi bulduğunda ya da havada patlar. Ateşli silahların mermisi üç ana bölümden oluşur. Merminin uç bölümüne mermi çekirdeği denir. Silah ateşlenince mermi çekirdeği hedefe doğru fırlar. İkinci bölüm, sevk barutudur. Sevk barutu yandığı zaman meydana getirdiği basınçla mermiyi iterek namludan fırlatır. Üçüncü bölüme mermi kovanı denir. Tek yanı kapalı bir metal silindir olan mermi kovanının içinde sevk barutu bulunur.

Mermi kovanının arka ucunda kapsül denen bir ateşleyici bulunur ve tetik çekilince barutun ateşlenmesini sağlar. Ateşleme iğnesinin çarpmasıyla ya da elektrik akımıyla ateşlenen kapsül kovandaki barutu tutuşturur. Barutun yanmasıyla ortaya çıkan sıcak gazın basıncı mermi çekirdeğini ileriye doğru iter ve çekirdek namlu ağzından büyük bir hızla hedefe doğru fırlar. Küçük çaplı ateşli silahlarda, mermi çekirdeği, mermi kovanı ve sevk barutundan oluşan mermiye fişek denir. Bu parçalar bir birbirine sıkıca bağlı olduğu için fişek tek parça gibi görünür. Mermi çekirdekleri kurşundan yapıldığı için, hafif silahların mermileri kurşun olarak da adlandırılır. Fişeklerde mermi çekirdeği ile mermi kovanı bir bütündür ve yalnızca sevk barutu ateşlendiğinde birbirinden ayrılır. Oysa top mermilerinde mermi çekirdeği ile kovan birbirinden ayrılabilir ve içindeki barut miktarı hedefin uzaklığına göre ayarlanabilir.

Top mermisinin ucunda tapa denilen bir bölüm vardır. Tapa, merminin içindeki patlayıcı maddenin istendiği zamanda patlamasını sağlar. Tapanın türüne göre, bazı top mermiler hedefe çarptığında, bazıları hedefe çarpmadan hemen önce, bazıları da hedefin içine saplandığı anda patlar.

Mermilerdeki gelişme[değiştir | kaynağı değiştir]

Merkezi vuruşlu merminin yapısı
çevresel vuruşlu mermi(Rimfire). günümüzde daha çok atıcılık ve bazen de özellikle piyade tüfeklerinin sivil kullanıma açık küçük kalibrei modellerinin üretiminde kullanılan kalibreleriyle daha çok .22LR(Long Rifle) ve .17HMR(Hornady Magnum Rimfire) gibi çok küçük kalibrelerde üretilmektedirler. bu tip mermilerin en büyük avantajları centerfire modellere göre çok daha ucuz olmaları(ve bu yüzden atış talimlerinde kullanılırlar). Rim ingilizcede kovanın tabanında bulunan ve pistonun kovanı fişek yatağından çıkarmasına yarayan tırnak yatağına denir. bu tip mermilerde ilk ateşleme sistemi(kapsul bu kısmın altına yerleştirilmiştir ve iğne/horoz buraya çarparak fişeğin ateşlenmesini sağlar.
Bir merkezi ateşleme sistemine sahip olan bir mermi olan 30-06 Springfieldin yapısı. kovanın dibindeki kapsule dikkat edilerek merkezi ateşeleme sisteminin mekanizması anlaşılabilir. bu kalibre özellikle ikinci dünya savaşıında özellikle ABD birlikleri ve ingiltere kraliyet ordusu tarafından çok yaygın olarak kullanılsa da günümüzde yivli av tüfeklerinin güçlü kalibresini oluşturmatadır.
12 gauge bir yivsiz av tüfeği fişeği gösterilmektedir. soldan sağa: Barut, barut üstü tıpa, tıpa, saçma, fişek kapağı. yivsiz av tüfeği fişeğinin yivli tüfeklerde kullanıaln mermi ile farkına dikkat ediniz.
ilkel ağızdan doldurmalı ateşli silahlarda kullanılan saçmalar.
  • İlk mermi (1575): Merminin ilk şekli bugünkü mermilerle pek az benzerlik göstermiştir. Temel olarak, mermi çekirdeği ve yeterli ölçüde barutu içeren bir kâğıt paket şeklinde kullanılmıştır. Bu sistemin avantajı, ateşli silahı doldurmada çabukluk sağlanmış olması ve taşıma işlemi esnasında barut kaybının önlenmesiydi. Daha iyi vuruş gücü ve etkinlik elde etmek için küresel mermi modern mermilere benzeyecek şekilde uzatılarak ağırlık ve vuruş gücü arttırılmıştır.
  • Vurma sistemi (1807): Bu sistemi bir İskoç papazı olan Alexander J.Forsyth geliştirmiştir. Bu sistemde patlama özelliği taşıyan bileşikler ince parçalar haline getirilir ve bunlara çarpan bir horoz, bu bileşikleri patlatarak barutu ateşlerdi.
  • Çarpma kapsülü (1814): Philadelphia’lı Joshua Shaw, Forsyth prensiplerini kullanarak çarpma kapsülünü geliştirmiştir. Bu kapsülde patlayıcı bir bileşik bulunuyordu. Bu sistem dolma tüfekler için en çok kullanılan ateşleme sistemi olmuştur.
  • İğne vuruşu ile ateşlenen mermi (1836): Bu tip mermi Fransa’da Lefaucheux tarafından geliştirilmiştir. Çıkıntılı bir iğne, buna çarpan horoz etkisiyle ateşleme karışımının olduğu kısma girerek, kovanda ateşlemeyi sağlardı. Bu tip mermi, mermi çekirdeği, barut ve ateşleyicinin hepsini bir tek mermide taşıyan ilk mermi modeli olmuştur.
  • Çevresel vuruşlu mermi (1845): Fransa’da Flobert tarafından geliştirilmiştir. Bu kovanda ilk ateşleyici bileşiği, merminin arka bölümünde ve çevresinde boş olarak düzenlenmiş kenar kısmına konur. Ateşleme iğnesi veya horozun bu bölüme çarpması sonucunda barutun ateşlenmesi sağlanırdı(ilk geliştirilen fişek 9mm Flobert; Türkiyede pipet tüfek ingilizcede genelde "Garden gun" olarak bilinir)
  • Merkezi vuruşlu mermi (1858): Bu mermi türünü Morse geliştirmiştir. Ateşleyici taşıyan kapsül merminin arka bölümünde yer alır. Bu kapsüle iğnenin çarpması sonucu kapsül içindeki ateşleyici, barutun ateşlenmesini sağlar. Gerek çevresel vuruşlu mermiler, gerekse merkezi vuruşlu mermiler bugün modern silahların standardı olarak kullanılmaktadırlar.

Çaplar[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir merminin başlıca 4 bileşeni: kapsül(küçük metal parça gibi aşağıda görünen) Kovan, barut ve mermi çekirdeği
en küçük mermilerden olan .22LR'nin metrik incelemesi.
.700 Nitro Express mermi çekirdeği ve kovanının .45 ACP mermisiyle (ortada) kıyaslanması

Tüm ateşili silahlar da silah çaplarına kalibre (Cal.) denir. Silah çapları Metrik Kalibrasyon, Anglo-Amerikan Kalibrasyon ve Nato Kalibrasyon sistemleri denilen üç ayrı sistemde ölçülür.

Metrik Kalibrasyon sisteminde silahın ateşlediği mermi çapı ve kovan boyu milimeter cinsinden ifade edilir. Bu sistemde Tabanca ve Tüfek fişeklerinin ifadesi hep aynı sistemle yapılır. (Örnek: 9x19mm Parabellum, 7,65x21mm Parabellum, 9x21 mm, 7,62x31 mm, 7x57R mm, 8x57 mm, 8x57JRS mm, 9.3x74R mm, vb.) Bu kalibrasyon sisteminin notasyonu şu şekilde ifade edilir. Önce mermi çekirdeğinin çapı milimetre cinsinden yazılır, sonra 'x' harfi konulur, Kovan boyu milimetre cinsinden yazılarak fişek ifade edilmiş olur. (Örneğin: 9x19 fişeğinin açılımı şu anlama gelir. Mermi çapı 9mm, Kovan boyu 19mm) Bazı fişekler standart fişeklerden farklılık gösterir. Bu durumda Söz konusu farklılığı ifade etmek için kalibrasyon sonuna bazı harfler ilave edilir. Örneğin:7x57 fişeği 7mm çekirdek çapı, 57mm kovan boyu anlamına gelir. Ayrıca 7x57R fişeği mevcuttur. Bu fişek standart 7x57 fişeğinden biraz farklıdır. Sonundaki 'R' harfi fişeğin tabanında bulunan tırnak yuvasının(Rim) içe doğru çevresel kanal şeklinde değil, Dışa doğru çevresel tırnak şeklinde olduğunu ifade eder. Bu kalibrasyon sisteminde kullanılan bazı harfler ve anlamlarını kısaca aşağıdaki gibi özetliyebiliriz:

  • J Harfi: Almanca 'Jinfanter' kelimesinden gelmektedir. Fişeğin Piyade dolumu olduğunu ifade eder. Yani piyade tüfeğinin üzerinde bulunan standart gez ile metraj ayarı ve sapma ayarı ile rahatlıkla hedef vurulabiceğini ifade eder. Normalde piyasada değişik gramajda çeğirdeği ve barut yükü olan aynı kalibrede birçok fişek mevcuttur. Bu fişeklerin ateşlediği mermi çekirdekleri hep değişik atış yörüngeleri çizerler. Örneğin gramajı yüksek çekirdeklere yerçekimi kuvveti fazla etki ettiği için(kütleden dolayı değil, kütle ne olursa olsun yerçekimi aynı etkiyi yaratır ancak mermi namludan çıktığı anda sadece kinetik enerjiye sahiptir; kinetik enerjinin forülü ise k=1/2 mv2'den hesaplanır dolayısıyla aynı barut miktarına sahip kovan, daha ağır olan çekirdeğe daha az hız kazandırabilir, dolayısıyla daha kısa mesafede yere düşme eğiliminde olacaktır) atış mesafesi uzadikça daha çok nişan alınan noktanın altına isabet eder; ya da gramajı hafif olan çekirdekler rüzgardan dolayı daha fazla yatay sapma gösterir. Bu durumu standart altına almak daha basit atış olanağı sağlar ve askerlerin cephede daha kolay metraj ayarı yapmasına olanak sunar.
  • I Harfi: 'International' harfinin kısaltmasıdır. Uluslararası piyasada en çok satılan standart dolumu ifade eder.
  • S Harfi: Almanca 'Spitzer' kelimesinden gelmektedir. Mermi çekirdeğinin sivri burunlu olduğunu ifade eder.
  • SE Harfi: Fransızca 'Sportive Enternational' kelimesinden gelmektedir. Söz konusu kalibredeki fişeğin uluslararası atış müsabakalarında kullanıldığını ifade eder. (Ör: 6.5x55SE )

Kalibre cinsinden ifade edilenler 22 Cal, 30 Cal, 38 Cal, 45 Cal, .338 Cal, .50 Cal.

Kalibreyle (Cal.) ifade edilenlerin kaç milimetreye eşdeğer olduklarını hesaplamak için belirli bir kalibreyi 0,254 ile çarpmak yeterlidir(çünkü cal. inç cinsinden ölçülür)[1]. Örnek: 38 kalibrenin kaç mm’ye eşdeğer olduğunu anlamak istersek;

38 x 0,254 = 9,652 mm buluruz.

kalibre (cal.) cinsi amerikada yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır ve onun için de ilk amerikan sliahlar hep cal. cinsinden beyan edildiğinden dolayı toplu tabanca gibi amerikada rağmbetin fazla olduğu silahlar cal. cinsinden beyan edilir. (örn. .357 mag.) ayrıca amerikanın ikinci dünya savaşı ve sonrasında Glockları alana kadar ordusunda yaygın olarak kullandığı efsanevi Colt 1911 tabancası da .45 cal.'dir ve .45 cal. denince .45 ACP yani 0.45 inç Automatic Colt Pistol mermisi kastedilir. bu sistemde her kalibrenin en ünlü fişek tipi o kalibre olarak beyan edilir veya örneğin 50 cal. denince tüfeklerde .50 BMG ve tabancalarda .50 AE kastedilmektedir.

NATO ülkeleri savunma yardımı amaçlı standart mermiler(NATO standardı) kullanan silahlarla donatılmışlardır. örneğin MKE tarafından üretimine başlanan Mehmetçik-1 piyade tüfeği 5.56 x 45 mmNATO mermisi kullanmaktadır. söz konusu mermi tüm NATO ülkelerinde yaygın olarak kullanılan M-16/Car-15, M-4 Carabina, G-36, Styer AUG, FAMAS ve SA-80 gibi silahlarda da kullanılmaktadır. NATO STANAG standardına göre üretilen bu mermilerle kalmayıp artık yeni hizmete girmeye başlayan piyade tüfeklerinin şarjörlerini de bu standarda göre üretmeye başlamıştır böylece NATO üyesi olan ülkelerde kullanılan örneğin 5.56 x 45 mmNATO bir silah farklı modelde olan diğer silahın da şarjörüyle çalışabilecek ve askerlere büyük avantaj sağlamış olacaktır.

Barut[değiştir | kaynağı değiştir]

Nitrogliserin keşifinden yaklaşık 16 yıl sonra 1863'de barium nitratın fişek barutlarında kullanılmasıyla beraber fişek üretiminde yeni bir çağ açılmış ve kara barut kullanım dışı kalmıştır. Dumansız barutun kullanımıyla beraber mermiler daha hızlı ve silahlar daha temiz kalmıştır. Günümüzde dumansız barutların yüzlerce çeşiti bulunmaktadır.Barutun en önemli belirteci ise patlama hızı, her mermi kendi barıutunu kullandığı gibi her mermi için üretilen silahın da belli bir kapasitesi bulunmaktadır. Yani başka bir deyişle örnek vermek gerekirse 300 Winchester Magnum'da kullanılacak barut .270 winchester için uygun olmayabilir. Veya shotgun barutu herhangi bir long rifle kalibresi için ekstra yavaş kalabilir. Nitroexpress ailesi dünyanın en pahalı mermileri arasında yer almalarının en önemli nedeni içinde kullanılan Nitroexpress barutu, bu barut ekstra hızlı patlamakta ve önemli miktarda enerji serbest bırakamktadır.

Mütedavil Mermiler[değiştir | kaynağı değiştir]

M2 Browning Makineli tüfeğinin izli .50 BMG API mermileri

Avcılıkta Kullanılan Lüks Tüfek Çapları[değiştir | kaynağı değiştir]

bu mermi çapları özel olarak üretilen bazı kalibreleri kapsar belirtilen mermilerin bazılarının bir tekinin fiyatı 60~100$ varır (örn .700 Nitro Express) ve kullaıldıkları tüfeklerin de fiyatları ona göre binlerce doları bulmaktadır. Nitro Express Ailesi genel anlamda bu kategoride yer almaktadır. Fişeklerin ve mermi çekirdeklerinin dev boyutları ve doğal olarak kurbanlarında yaratacakları büyük hasar bu kalibrelerin genel özellikleri arasında yer almaktadır.

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]