Kip

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Kip (dilbilgisi) sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
Örnekler
  • geldi
  • gidecekti
  • yazmışsa
  • okuyor
  • bakmalı

Kip, dilbilgisinde fiilin kök veya gövdelerinin zaman, yargı ve konuşmacının niyetine göre girdiği geçici kalıp. Kip bir fiilin haber veya dilek kipi eklerinden birini almış hâlidir.

Kip halindeki bir fiilde şahıs eki olmak zorunda değildir. Şahıs eki almamış kipler genellikle ilgili fiilin 3. tekil şahıs çekimi ile aynıdır:

  • geldi, gitmiş, çalışır, duyacak, koş, yapmalı, alışsa vs.

Fiil çekiminde kipe şahıs ekleri de eklenir:

  • geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler

Haber kipleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Haber kipi

Haber kipleri bir fiilin (eylemin) hangi zaman aralığında (geçmişte, şu anda, gelecekte veya geniş zamanda) gerçekleştiğini bildirirler. Haber kiplerinin ekleri fiil köklerine zaman kavramı kazandırırlar. Bu nedenle haber kiplerine zaman kipleri de denir. Ekleri: -ecek, -r, -di, -miş, -yor olan zaman kipleri beşe ayrılır:

Geniş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

-r ekiyle oluşturulur:

  • bakarsın, öderler, sever, geliriz, okurum

Gelecek zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

-ecek eki ile oluşturulur:

  • Yazacak

Şimdiki zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

-yor ve -mekte ekleri ile oluşturulur:

  • geliyor, yüzmekte

Görülen (bilinen) geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

-di eki ile oluşturulur:

  • bak, doydum

Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman[değiştir | kaynağı değiştir]

-miş eki ile oluşturulur

  • Öğrenmişler

Dilek Kipleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Dilek kipi

İstenilen veya tasarlanan bir hareketi anlatan kiplerdir. Bu kiplerde açıkça bir zaman ifadesi bulunmaz. Ekleri: -meli, -se, -e ve eksiz emir haliyle birlikte dilek kipleri dörde ayrılır:

Emir kipi[değiştir | kaynağı değiştir]

Emir kipinin eki yoktur ancak şahıs eki alabilir. Emir kipinde çekilen bir fiilde yalnızca fiil kökü ve şahıs eki bulunur. Bütün dillerde bu kip, âcil durumlarda da kullanıldığından fiilin en kısa şeklidir. 1. tekil (ben) ve çoğul (biz) için çekimi yoktur:

  • gel, gel-sin, gel-in(iz), gel-sinler
  • git, git-sin, gid-in(iz), git-sinler

Gereklilik kipi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede -malı -meli ekleriyle oluşturulur.

  • düş-meli, git-meli, al-malı

İstek kipi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede -a, -e ekleriyle oluşturulur.

  • gel-e-y-im, gel-e-sin, gel-e, gel-e-l-im, gel-e-siniz, gel-e

Şart kipi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkçede -se ekiyle oluşturulur.

  • O gelirse ben de gelirim.

Çekimli fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Çekimli fiil, kip halindeki bir fiilin herhangi bir şahıs ekiyle ifade edilmiş halidir:

  • Gör+dü+m (bilinen geçmiş zaman, 1. tekil şahıs)

Çekimli bir fiilde sırayla şu üç bölüm bulunur:

  1. Fiil kök veya gövdesi
  2. Kip eki
  3. Şahıs eki

Kip ekleri, fiil kökünden sonra gelerek ona zaman mânâsı veya tasarlanan, istenen bir hareketle ilgili mânâ kazandırır. Sadece kip eki almış olan bir fiil, o fiilin üçüncü tekil şahıs için çekilmiş haliyle aynıdır:

  • Gitti (gitmek fiilinin bilinen geçmiş zaman kipi)
  • Gitti (gitmek fiilinin bilinen geçmiş zamanda 3. tekil şahıs çekimi

Bu kuralın bir tek istisnası vardır. Emir kipinin kip eki olmadığı için yalın haldeki kök, emir kipinin 2. tekil şahıs çekimi ile aynıdır:

  • Dinle (dinlemek fiilinin emir kipi)
  • Dinle (dinlemek fiilinin emir kipinde 2. tekil şahıs çekimi)

Çekim örneği:

Şahıs Çekimi
1. tekil çalış-ı-yor-um
2. tekil çalış-ı-yor-sun
3. tekil çalış-ı-yor
1. çoğul çalış-ı-yor-uz
2. çoğul çalış-ı-yor-sunuz
3. çoğul çalış-ı-yor-lar

Bir çekimli fiilde iki kip eki de bulunabilir. Bu tür fiillere bileşik zamanlı fiiller denir.

Birleşik zamanlı fiiller[değiştir | kaynağı değiştir]

Birleşik zamanlı fiiller iki kip eki almış fiillerdir.

Hikâye kipi ile oluşturulanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana kipin sonuna -di ekleyerek oluşturulur:

  • Giderdi (geniş zamanın hikâyesi)
  • Gelecekti (gelecek zamanın hikâyesi)
  • Duymuştu (geçmiş zamanın hikâyesi)
  • Öğrenmeliydim (gereklilik kipinin hikâyesi)

Rivâyet kipi ile oluşturulanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana kipin sonuna -miş ekleyerek oluşturulur:

  • Bakarmış (geniş zamanın rivâyeti)
  • Yazacakmışsın (gelecek zamanın rivâyeti)
  • Boyuyormuş (şimdiki zamanın rivâyeti)
  • Bulaymış (istek kipinin rivâyeti)

Şart kipi ile oluşturulanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana kipin sonuna -se ekleyerek oluşturulur:

  • Atıyorsa (şimdiki zamanın şartı)
  • Alacaksan (gelecek zamanın şartı)

Emir kipinin bileşik zamanı yoktur. İstek ve dilek-şart kiplerinin şartı yoktur. Görülen geçmiş zamânın ise rivâyeti yoktur.

Diğer dillerde kipler[değiştir | kaynağı değiştir]

Altay ve Ural dillerine dâhil olmayan dillerde kipler genellikle kelimenin sonlarına gelen eklerle oluşturulmazlar. Türkçedeki bâzı kipler, meselâ Hint-Avrupa dillerinde yoktur. Hint-Avrupa dillerinden Almancada istek kipi (Almanca: optativ) incelenecek olursa, Türkçede tek başına bir cümleyi oluşturan geleyim kelimesi, Almancaya şu şekillerde tercüme edilebilir:

  • Ich soll (mal) kommen.
  • Ich komme (mal).
  • Ich möchte (mal) kommen.
  • Ich darf (mal) kommen.

Başka bir örnek:
Yunancaεἰ γὰρ πορεύοισθε

Latin harflerleei gar poreuoisthe, Türkçe: „Seyahat etseydiniz ya!“.

Sümerce gibi bâzı dillerde dilek-şart kipi, birinci tekil şahıs için başka şekilde oluşturulmaktadır:

Kişi Örnek(Sümerce) Tercümesi
1. ga-na-b-dug Ona söyleyeceğim.
2./3. ḫe-mu-ù-zu Öğreneceksin.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]