Destan

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Destan , milletlerin hayatında büyük yankılar uyandırmış (savaş,göç, istilâ gibi) tarihî olayların (yangın, salgın hastalık, sel, deprem gibi) toplumsal ve doğal olayların çağdan çağa aktarılmış, aktarılırken de hayal unsurlarıyla oluşmuş, süslenmiş, değiştirilmiş çok uzun manzum eserlerdir.

Destanlar, Araplar'da "esatir ", Batı'da "myth" olarak adlandırılır.Destanlar ikiye ayrılır:

• Yapay destanlar
• Doğal destanlar

Yapay Destanlar: yazarı belli olan,daha yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara az yer veren bir destan türü iken, Doğal Destanlar: anonim( yazarı belli olmayan),ilkel dönemde yaşanmış olayları konu alan ve sözlü destan türüdür. Destanlar İslamiyet'in kabulünden önceki Türk Edebiyatı kategorisine aittirler.

Destanlar 3 safhadan oluşur:

1. Halkın benliğinde iz bırakan olaylar ve bunda rol oynayan kahramanlar(çekirdek),
2. Olayın ağızdan ağıza aktarılması(yayılış),
3. Daha sonra yazıya geçirilmesidir(derleme).

Milletlerin toplumu derinden etkileyen, tarihi önem arz eden önemli olaylarını (doğal afetler, savaşlar, göç, yangın vb.) konu edinirler. Çoğu kez manzum olurlar. Tarih, etnografya, folklor gibi bilimler destanlardaki bilgilerden yararlanır.

Destanlar da masallar gibi sözlü ve yazılı olmak üzere ikiye ayrılır.

• Doğal Destanlar (İslamiyet öncesi ve İslami Dönem Destanları, Sözlü Destanlar, Anonim)

• Yapay (Örn. Nazım Hikmet - Kuvayı Milliye,yazılı destanlar)

Konu başlıkları 1 Doğal Destanlar 2 Yapay Destanlar 3 Sözlü Dönem Türk Destanları 4 Sözlü Dönem Türk Destanlarının İçeriği

[değiştir] Doğal Destanlar

Doğal Destanlar anonim (yazarı belli olmayan),ilkel dönemde yaşanmış olayları konu alan ve sözlü destan türüdür. Türk edebiyatında doğal destanlar İslamiyet öncesi ve İslami dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Bu destanların çoğu destan döneminde yani İslamiyet öncesi dönemde ortaya çıkmıştır. Destan dönemi çok eski dönemlerde mitolojilerin ortaya çıktığı dönemdir. İnsanların evreni, yaradılışlarını, yaşanılan tüm doğa olaylarını sorguladıkları, adlandırmaya çalıştıkları dönemdir. (Örn. Yunan mitolojisindeki Zeus ve Afrodit gibi tanrı ve tanrıçaların ortaya çıkması bu dönemdedir.)

• Destanların temelinde çekirdek bir olay vardır. Bu olay gerçektir. Zaman içerisinde yaşanmış olan bu gerçek olay o millet tarafından; kimi zaman benzetmeler, kimi zaman abartmalar kullanılarak yaratılmıştır.

• Özellikle İslamiyet öncesi döneme kaynaklık ederler.

• Destanların dil ve anlatımı kimi zaman kahramanlara olağanüstü özellikler kazandırır, ifadeler açıktır. Uzun betimlemeler yer almaz.

• Sözlü ürünlerdir. Doğal destanların üç dönemi vardır :

1. Ortaya çıkma
2. Yayılış
3. Derleme

• Destanlar manzum örneklerdir. Bu, akılda kalıcılığı ve sürekliliği sağlamak içindir.

• İslamiyet öncesi Türkler göçebe yaşam tarzı sürerlerdi. Atçılık ve avlanma onlar için önemlidir.Göktanrı inancı hakimdir. Tüm bu sosyal şartları aynı zamanda destanlarda görebiliriz.

• Destanlarda iki tip vardır :

1. "Veli" tipi (yol gösteren, yaşlı pir kişi)
2. "Alperen" tipi (savaşçı, cesur, korkusuz kişi)

• Özellikle bazı destanlarda, anlatılan bölüm hikâye, karşılıklı konuşmaların ve seslenmelerin olduğu bölüm nazımdır. Yani nazım ve nesir iç içedir. (Destanların aslı manzum örneklerdir)

[değiştir] Yapay Destanlar

Yazarı belli olan,daha yakın zamanda yazılan ve olağanüstü durumlara az yer veren bir destan türüdür.

Aeneit--Virgilius(latin) / İlahi Komedi--Dante(italyan) / Kurtarılmış Kudüs--Tosso(ingiliz) / Kaybolmuş Cennet--Milton / Şehname--Firdevsi / Çılgın Orlando--Aristo(italyan) /

[değiştir] Sözlü Dönem Türk Destanları

Türk destanları, kâinatın, insanın, kadının ve erkeğin yaradılışı; Türk milletinin doğuşu, çeşitli Türk devletlerinin kuruluş, gelişme, çöküşleri, zafer ve yenilgileri gibi konularla beraber pek çok sebep açıklayıcı efsaneyi de içinde barındırır. Bütün dünya edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatının da ilk örnekleri destanlardır

Sözlü Edebiyat

Sagu Koşuk Sav Destan

• İslamiyet'ten Önceki Destanlar

1. Altay - Yakut

• Yaratılış destanı

2.Sakalar Dönemi^{[kaynak belirtilmeli]}

• Alp Er Tunga Destanı
• Şu Destanı

3.Hun Dönemi^{[kaynak belirtilmeli]}

• Oğuz Kağan Destanı
• Atilla Destanı

4.Göktürk Dönemi

• Bozkurt Destanı
• Ergenekon Destanı

5.Uygur Dönemi

• Türeyiş destanı
• Göç Destanı

• İslamiyet'in Kabulünden Sonraki Destanlar

1.Karahanlı Dönemi

• Satuk Buğra Han Destanı

2.Kazak-Kırgız Kültür Dâiresi

• Manas destanı

3.Türk-Moğol Kültür Dâiresi

• Cengiz-name

4.Tatar-Kırım

• Timur ve Edige Destanları

5.Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri

• Seyid Battal Gazi Destanı
• Danişmend Gazi Destanı
• Köroğlu Destanı
• Saltukname

[değiştir] Sözlü Dönem Türk Destanlarının İçeriği

• Alpamış Destanı Orta Asya'nın bütününde bilinir; en çok basımı yapılmış destandır.

• Saka Destanı İskit Türkleri’ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu parçaları bulunur.Bunlar Kaşgarlı Mahmut’un Divanü Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.

• Oğuz Kağan Destanı 14’üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir metindir. Oğuz Kağan’ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.

• Oğuz Türkleri’nden günümüze gelen tek destan metni ise Dede Korkut Kitabı’dır.Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan Akkoyunlular’ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu’daki olaylar ve müslüman oğuzların yaşamı anlatılır.

• Göktürk Destanları çeşitli parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürkler’in bir boz kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon’a sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar’ın Horasan ve Hazar’da İranlılarla savaşlarından sözedilir. Bunlardan biri de Ergenekon Destanı'dır.

• Manas Destanı’nda Kırgız Türkleri'nin putperest Kalmuk ve Çinliler’le savaşları vardır.

• Anadolu Türk destanlarından Saltukname(Saltuk-nâme), Sarı Saltuk, Batı Anadolu ve Rumeli olayları anlatır.

• Cengiz Han Destanı Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır.

• Timur Destanı Timur’un savaşları ve kişiliğine yer verir.

• Danişmend Gazi Destanı’nda Türklerin Anadolu’yu ele geçirmeleri anlatılır.

• Battal Gazi Destanı’nda da Anadolu’daki Türk-Bizans savaşları yer alır.tr:Epik Şiir