Apoptozis

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Apoptoz geçiren bir hücre şeması.

Apoptozis veya Apoptoz, (Yunanca: apoptōsis yani "(ayrılarak) düşmek"[1], apo="-den/-dan" ve ptosis="düşmek") programlanmış hücre ölümünün ana tiplerinden biridir. Bu tip vücutta ihtiyaç duyulmayan veya anormalleşmiş hücrelerden kurtulmanın normal yoludur. Akut hücresel zarar sonucu olan hücre ölümü tipi nekrozdan farklı olarak apoptoz belirli bir moleküler işlemler serisinin (sırasının) sonunda hücrenin ölümünü sağlar ve aynı zamanda organizmanın yaşam döngüsü için gerekli ve yararlıdır. Örneğin gelişen bir embriyoda insan parmaklarının farklılaşması parmaklar arasındaki hücrelerin apoptoz başlatması gerekir ki parmaklar birbirinden ayrılabilsin. Nekroz'dan farklı olarak, apoptozis'e uğrayan bir hücre küçülerek ölür. Evrimsel açıdan insandan nematoda kadar tüŸm canlılar arasında korunmuş bir programlanmış hüŸcre ölüŸm mekanizmasından, yani apoptozis'ten söšz etmek müŸmküŸndüŸr).[1]

Apoptozis sinyali alan bir hücrenin kromatini yoğunlaşmaya başlar. Benzer bir şekilde sitoplazma da yoğunlaşır ve hücrenin boyutları küçülmeye başlar. Bir süre sonra hücre apoptotik cisimcik olarak adlandırılan daha küçük parçalara bölünür.Bu parçalara Apoptotik cisimcikler de denilir. Apoptotik cisimcikler; yüzeylerinde yeni sinyal verici yapılar ortaya çıkarır ve bu sinyalin uyarısı ile yakınlarındaki hücre tarafından(bunlar genelde histiyosit'lerdir) fagosite edilerek ortadan kaldırılır.[2][3]

Apoptozis'in organizmadaki temel fonksiyonları şunlardır:

  • Embriyonal gelişim, örneğin insanlarda parmak aralarının şekillenmesi ya da göz kapakları arasındaki boşluğun şekillenmesi.
  • Kadınlarda menstruel siklusda endometrial hücrelerinin (uterus'un iç katmanındaki epiteller) yıkımı.
  • DNA hasarı alan hücrelerin yıkımı.
  • Tümöral hücrelerin ortadan kaldırılması.
  • Virus ile infekte olmuş hücrelerin ortadan kaldırılması.

Kaspaz sistemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaspazlar apoptozis esnasında önemli rol oynayan sistein-proteaz grubu enzimlerdir. Açılımı; "Cysteine Aspartate Specific ProteASEs- CASPASE" şeklindedir. Öncelikli olarak inaktif proteinler olarak sentezlenen bu enzimler çeşitli yollarla aktive edilirler ve hücresel hedeflerdeki tetrapeptit motifleri tanır ve mevcut substrat'ı, bir karboksil tarafından ayırır. Hücre ölümü sırasında meydana gelen pek çok hücresel ve şekilsel değişimler, bu enzimlerin rol oynadığı birtakım süreçler neticesinde gelişir.[4] Memelilerde yaklaşık 14 kaspaz tanımlanmıştır.[5] Filogenetik analiz sonucunda gen ailesinin ICE (kaspaz-1) ile ilişkili ve CED-3 benzeri olmak üzere iki altgrubu vardır.Alternatif olarak bu proteazlar, substrat özelliklerine göre de gruplandırılabilirler.[6]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1.   Merriam-Webster Collegiate Dictionary, 2005; apoptosis.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Vaux, D.L., Haecker, G. and Strasser, A., An evolutionary perspective on apoptosis. Cell 76: 777-779, 1994.
  2. ^ Lipponen P, Aaltomaa S, Kosma VM, Syrjänen K. Apoptosis in breast cancer as related to histopathological characteristics and prognosis. Eur J Cancer. 1994; 30A(14): 2068-73.
  3. ^ Wyllie AH, Kerr JF, Currie AR. Cell death: the significance of apoptosis. Int Rev Cytol. 1980;68:251-306.
  4. ^ Nicholson DW. Caspase structure, proteolytic substrates, and function during apoptotic cell death. Cell Death Differ 1999; 6:1028-1042.
  5. ^ Alnemri ES, Livingston DJ, Nicholson DW, Salvesen G, Thornberry NA,Wong WWand et al. Human ICE/CED-3 protease nomenclature. Cell 1996; 87 (2): 171
  6. ^ Thornberry NA, Rano TA, Peterson EP, Rasper DM, Timkey T, Garcia-CalvoM, et al. A combinatorial approach defines specificities of members of the caspase family and granzyme B. Functional relationships established for key mediators of apoptosis. J. Biol. Chem. 1997; 272: 17907 - 17911.