Çatak

Başlığın diğer anlamları için Çatak (anlam ayrımı) sayfasına bakınız.

Çatak
İlin siyasi haritası
Harita
Türkiye'de yeri
Bilgiler
İlçe nüfusu:	24.398
Şehir nüfusu:	6.630
Köy ve belde nüfusu:	17.768
Nüfus yıl:	2011
Nüfus Kaynak:	TÜİK
Yüzölçümü:	2173 km²
Rakım:	1512 metre
Koordinatlar	38°0′31″N, 43°3′35″E
Genel bilgiler
Ülke:	Türkiye
Coğrafi Bölge:	Doğu Anadolu
İl:	Van
Posta kodu:	6587x
Alan kodu:	432
Plaka:	65
Kaymakam:	Ahmet DEMİRCİ
Belediye başkanı:	Emin BABUR
Belediye web sitesi: http://www.catak.bel.tr/
Kaymakamlık web sitesi: http://www.catak.gov.tr/

Çatak (Kürtçe: Şax), Van ili'nin bir ilçesidir.

Tarihçe

İlçenin esas adı olan Şatak veya Şatakh 1960 yılına dek kullanılmış, daha sonra Türkçe anlam yüklenerek Çatak adı verilmiştir. Eski bir Ermeni yerleşimi olan yörenin adı en erken 870 yılı civarında yazılmış olan Ermenice vekayinamelerde geçer. 7. yüzyıl ortalarından itibaren bir müddet Arap egemenliği altında kalmış, 10. ve 11. yüzyılda Van'da bulunan Vaspuragan Ermeni krallığı/beyliği döneminde gelişerek çok sayıda kilise ve kale ile donatılmıştır. Herhangi bir tarihte Bizans egemenliğine girmemiştir.

Çeşitli Türk ve Moğol istilalarından çok etkilenmeyen bölge, 1350 yılı dolayında güçlenen Hakkari Beyliği’nin kontrolüne girmiştir. 1548 yılındaki Osmanlı-İran savaşından sonra teorik olarak Osmanlı Devleti’nin hakimiyeti altına girmiş ise de Osmanlı merkezi idari sistemi 19. yüzyıl ortalarına dek kurulamamış, dolayısıyla Osmanlı egemenliği daha çok kâğıt üzerinde kalmıştır.

İlçe merkezinin eski adı Tağ veya Tağı Hakkari olup, 1865 yılında kaza (ilçe) teşkilatı kurulduğunda merkez olarak seçilmiştir.

Osmanlı Devleti bu dağlık bölgede egemenliğini kurarken bölgedeki çeşitli Kürt unsurlardan faydalanmıştır. Kürt ve Ermeni halk arasında gitgide artan gerginlik, 1895'te çok sayıda Ermeni'nin öldürülmesi ve Çatak'taki Ermeni köylerinden çoğunun boşalarak Kürt aşiretlerin eline geçmesiyle sonuçlanmıştır. İlçede az sayıda kalan Ermeniler 1915'te temizlenmiştir.1915 olayları sırasında bazı Çataklılar şimdiki Karşıyaka ile Alaçam Mahallelerini ele geçirerek Ermenilerin İlçeyi terk etmeleri için zemin hazırlamışlardır.

1915-1916 ve tekrar 1916-1918 döneminde Çatak ilçesi Rus işgaline uğramıştır. İşgal sırasında Rus ordusuna bağlı bazı Ermeni milis kuvvetleri Çatak'ta terör yaratmış, Müslüman halktan bazı kişileri şehit etmişlerdir. 1917 yılında Rusyada çıkan ihtilal ile Çarlık idaresi devrilip yerine Bolşevik idaresi kurulunca, Rusya yurdumuzdaki askeri birliklerini çektiği sırada Ermenilerin bir kısmı İran’a bir kısmı Rusya’ya, bir kısmı da Irak’a olmak üzere İlçeyi terk etmişlerdir.

İlçenin sınırlarında tarihi eser olarak Ermeni yapımı olan üç kemer köprü vardır. Bu köprülerden birisi ilçenin içerisinde olup Sortikin Çayı üzerinde geçit vermekte ve halen kullanılmaktadır. Diğer iki köprü “Holkan ve Zırıl” Norduz Deresi üzerinde olup, dere üzerinde halen geçit veren yerlerdir.

Tırşın’de büyük taşlar üzerine yapılmış ağaç resimlerine ilaveten bu ağacın dalına ön ayağını uzatmış keçi resmi ile taş üzerindeki keçinin arkasında kurt resmi bulunan birkaç taş eser bulunmaktadır.

Öteden beri önemli bir Ermeni yerleşim alanı olan Çatak vadisi 645’te Arap egemenliği altına girmiştir. 14. yüzyılda Hakkari Beyliğini kuran İzzeddin Şîr (Yezdan Şêr) döneminde Hakkari'ye bağlanmıştır. 16. yüzyıldan sonra ismen Osmanlı Devletine tabi olmakla beraber gerçekte Türk egemenliğinden uzak kalmıştır.

Fiili Osmanlı yönetimi ancak 1846'da Hakkari Beyi Nurullah Bey'in mağlubiyetinden sonra kurulabilmiştir. Nurullah Bey, müttefiki olan Cizre Beyi Bedirhan Bey ile birlikte Çatak kalesine sığınmış ise de burada yenilgiye uğrayıp Osmanlı kuvvetlerine teslim olmuştur.

İlçenin eski adı Osmanlı kayıtlarında AŞAĞI HAKKARİ olarak geçer. 1865 yılında İlçe teşkilatına kayıt edilirken ŞATAK (veya ŞATAX) adını almıştır. Cumhuriyet İdaresi kurulduktan sonra İlçenin adı Çatak olarak değiştirilmiştir. 1891 itibariyle ilçe merkezinin nüfusu 2050 Ermeni, 2130 Kürd ve Türk, 59 Yahudiden ibarettir.

1895 olaylarında Ermeni nüfus katliama uğramış, kalanlar ise 1915'te topluca Van merkeze kaçmış ve savaştan sonra sağ kalanlar Rus ordusu ile birlikte Ermenistan'a iltica etmiştir. Çatak ilçesi 1915-1918 yılları arasında aralıklı olarak Rus işgalinde bulunmuştur.

İşgal sırasında Ruslarla birlik olan Ermeniler, Rusların himayesi ile Türklere çok zulüm ve işkence yapmış, bir çok Türk’ü şehit etmişlerdir. Bu nedenle o zamanlarda Ermenilerin saldırısına biraz olsun karşı koymak için belli sayıdaki Çatak’lı Türk, şimdiki Karşıyaka ile Alaçam Mahallelerini inşa ederek oraya çekilmişlerdir.

İlçemizin sınırlarında tarihi eser olarak üç kemer köprü vardır. Bu köprülerden birisi ilçenin içerisinde olup Sortkin Çayı üzerinde geçit vermekte ve halen kullanılmaktadır. Diğer iki köprü “Holkan ve Zırıl” Norduz Deresi üzerinde olup, dere üzerinde halen geçit veren yerlerdir. Halen Alanlılar Yaylası olan Tırşın’de büyük taşlar üzerine yapılmış ağaç resimlerine rastlandığı söylenmektedir.

Dış bağlantılar

• http://www.vancatak.com