Saksofon

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Değişik boyuttaki saksofonlar değişik tonlarda sesler çıkarırlar. Örneğin bu bariton saksofon tenor saksofona göre daha alçak tonları, alto saksofona göreyse bir oktav daha alçak tonlari çıkarabilir

Saksofon[1][2] veya saksafon,[3] çoğunlukla koni ve “S” biçiminde pirinçten üretilen, ağzındaki kamış vasıtasıyla ses çıkaran bir çalgıdır. 1840’lı yıllarda, Adolphe Sax tarafından tasarlanmıştır. Saksofon genellikle pop ve caz müziği ile ilişkilendirilse de, önceleri klasik batı müziği ve ordu müziği çalgısı olarak tasarlanmıştı.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Saksofon kelimesi Fransızca ve İngilizcede yer alan saxophone sözcüğünden ödünçlemedir. Bu kelimenin ilk kullanım 1841 yılında Adolphe Sax tarafından gerçekleştirilmiştir. Fransızca sözcük Sax ve Grekçe ses anlamındaki φονή (phonḗ) sözcüklerinin birleşimi ile kurulmuştur. Müzik aleti olarak Türkçede ilk kullanımı 1933'de bir gazete haberinde gerçekleşmiştir. Kelime ayrıca 1970'lerden beri kısaltılmış "sakso" hâliyle halk dilinde argo olarak fellatio manasında da kullanılmaktadır.[4]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Saksofon, 1840’ların başında Paris’te yaşayan Belçika’lı müzik aygıtları yapımcısı ve klarnetçi Antoine-Joseph 'Adolphe' Sax tarafından tasarlandı. ‘’Saksofon’’ adı da “sax’ın sesi” anlamını taşır. Sax’ın 1846’da patentini aldığı konusunda değişik görüşler öne sürülse de, en olası olanı, ophicleide çalgısına klarnet ağızlığı eklenmesiyle ortaya çıktığıdır. Gerçekten de sax, babasının klarnet ve ophicleide üretilen fabrikasında yıllarca çalışmıştır.

Sax’ın 1846’da aldığı patentten sonraki yirmi yıl boyunca, saksofon yalnızca Sax’ın fabrikasınca üretildi. 1866’de, patent süresinin bitiminden sonra saksofonda öteki üreticilerce birçok değişiklik yapıldı.

Caz saksofoncusu Klaus Doldinger

Yapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Saksofon klarnete benzer. Klarnetteki gibi, içi yuvarlak ya da dört köşe oyulmuş, tek kamışlı ağızlık kullanır. Tuş sistemi ise aynı olmasa da flütle benzerlik gösterir. Saksofon, metalden yapılan bir enstrüman olmasına rağmen, yapısı ve kökeni gereği, bakır üflemeli değil, tahta üflemeli çalgılar arasında sayılır.

Saksofonlar çoğunlukla pirinçten yapılıp, üzerlerine saydam vernik, altın ya da gümüş ile kaplama yapılır. Vernik ya da öteki kaplamalar pirincin paslanmasını önlediği gibi, ses niteliğinin artmasını ve çalgının görüntüsünün ilgi çekici olmasını sağlar.

Değişik dönemlerde, saksofon yapımında plastik ve tahta gibi değişik gereçler de denenmiştir. 1930 öncesinde saksofonların verniklenmeden ya da kaplama yapılmadan satışa sunulmaları yaygındı. 1960’lara dek ise, bazı saksofonlar ucuz olmaları bakımından gümüşle değil, nikelle kaplanırdı.

Saksafon çeşitleri ve sıralaması[değiştir | kaynağı değiştir]

Saksofon topluluğunun, en büyüğünden en küçüğüne on üyesi; kontrabas, bas, bariton, tenor, C-ezgi, alto, F mezzo-soprano, soprano, C soprano, sopranino saksofon olarak sayılabilir.

Soprano, Alto, Tenor ile Bariton saksofonlar en çok kullanılan saksofonlardır. Bazı orkestralarda arada sırada Bas saksofonun da kullanıldığı olur.

Saksofon çalmaya yeni başlayanlar genellikle alto saksofondan başlayıp, deneyim kazandıktan sonra tenor ya da bariton ile çalmayı sürdürürler. Alto saksofon özellikle klasik batı müziği alanında tutulur. Çalması daha zor olan soprano ise 1960’lardan sonra caz müziğinde belli ölçüde yaygınlaşmıstır. Bas, sopranino ya da kontrabas saksofonlar günümüzde üretilse de, büyük saksofon orkestraları dışında ender olarak kullanılırlar ve daha çok özel ilgi duyanlara seslenirler.

Ağızlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Tenor saksofon için iki ağızlık

Ağızlıklar kauçuk, plastik ya da metal gibi değişik gereçlerden yapılır. Ender olarak da tahta ve cam olanları da bulunur. Bazıları, metal ağızlıkların yaygın olan plastik ağızlıklara göre daha “canlı” ses çıkardığı, bazıları ise ses tonundaki değişikliklerin ağızlıkta kullanılan gereçten değil, biçiminden geldiği kanısındadır. İçleri içbükey olarak oyulmuş ağızlıklar Adolphe Sax’ın özgün tasarımına daha yakın olup, daha yumuşak tonlarda ses çıkardıkları için klasik batı müziği saksofoncularınca yeğlenirler.

Kamışlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Frederick L. Hemke alto ile tenor saksofon kamışları.

Klarnet gibi saksofon da ses çıkarmak için tek kamış kullanır. Saksofon kamışları klarnettekilere oranla daha geniş olur. Değişik saksofon çeşitleri (alto, tenor vb.) değişik boyutlarda kamışlar kullanır. Her çalgıcı kendi biçemine uygun kamışı birçok üreticinin ürünleri arasından seçebilir. Kamışların ses gücü, 1 ile 6 arasındaki sayılarca ölçülendirilmiştir. Yine değişik üreticilerin aynı ölçülendirmeyi kullandığını söylemek güçtür. Örneğin Rico’nun 3 sayılı kamışı Vandoren’in 3 sayılı kamışına oranla çok daha yumuşaktır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ saksofon 6 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Dil Derneği. Erişim: 8 Kasım 2013.
  2. ^ "saksofon." 16 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Nişanyan Sözlük. Erişim: 8 Kasım 2013.
  3. ^ "saksafon." 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Türkçe Büyük Sözlük. Türk Dil Kurumu. Erişim: 8 Kasım 2013.
  4. ^ "saksafon". Nişanyan Sözlük. 9 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2020.