Biyolüminesans

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Bir denizanasının biyolüminesans

Biyolüminesans, bazı canlı organizmanın gerçekleştirdiği kimyasal reaksiyonlar esnasında kimyasal enerjinin ışık enerjisine dönüştürülmesi ile ışık üretilmesi ve yayılması olgusuna verilen genel isimdir.

Biyolüminesans terimi, etimolojik olarak Yunanca "bios" (yaşam) ve Latince "lumen" (ışık) kelimelerinin birleşiminden gelmektedir.

Bu kimyasal reaksiyon, büyük organizmalar üzerinde yaşayan ortak yaşar organizmalar tarafından da gerçekleştirilebilir. Reaksiyonun temelindeki kimyasal bileşiğie verilen isim ise Lüsiferin'dir. Lüsiferin, Lüsiferaz isimli enzim tarafından oksitlendiğinde ışık üretilir ve yayılır. Bu kimyasal reaksiyon hücre dahilinde veya haricinde meydana gelebilir. Bakterilerde ise, biyolüminesansın meydana gelmesini sağlayan genler Lux Operon isimli operon tarafından kontrol edilir.

Olgunu özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Biyolüminesans, soğuk ışık yayılımı olarak da adlnadırılan bir çeşit lüminesanstır. Işığın %20 den azı termal radyasyona neden olur. Bu olgu floresans, fosforesans veya ışıgın geri yansıtılması ile karıştırılmamalıdır.

Büyük oranda derin deniz canlıları biyolüminesans özellğine sahiptir. Bu deniz canlıları genellikle, suda en kolay yayılan dalga boyları olan mavi ve yeşil renk tonlarında ışık yayar. Daha nadir rastlanmakla beraber, kırmızı ve kızılötesi dalga boylarında ışık yayabilen deniz canlıları da gözlemlenmiştir.

Deniz canlıları dışında biyolüminesans olgusu nadir bulunmakla beraber daha çeşitli bir renk yelpazesinde gerçekleşir. Kara biyolüminesansının en bilinen örnekleri ateşböceği ve Yeni Zelanda parlak kurtlarıdır. Çeşitli diğer böcekler, larvalar, kurtlar, eklem bacaklılar ve mantarlarda da biyolüminesans olgusu gözlemlenmiştir.

Biyolüminesans adaptasyonu[değiştir | kaynağı değiştir]

Biyolüminesans olgusunun dört ana evrimleşme teorisi olduğu kabul edilir :

Kamuflaj[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı balık türleri ve Euprymna scolopes cinsi kalamar, biyolüminesansı kamuflaj amacıyla kullanır. Orta derinlikteki sularda predatörler, avlarının gölgelerini suyun derinliklerinden doğru bakarak tespit ederler. Bazı balıklar ise, karın bölgelerinde biyolüminesans yaratarak gölgelerini kamufle ederler.

Çekicilik[değiştir | kaynağı değiştir]

Kimi derin deniz balıkları, avlarının dikkatini çekmek için biyolüminesans kullanırlar. Örneğin Fener balığı, başından sarkan uzantı ile küçük balıkları saldırabileceği yakınlığa çeker.

Bazı canlılar ise, üreme süreci için biyolüminesans kullanılır. Örneğin Saint-Malo, Korsikaveya Porquerolles bölgelerinde bulunan bir çeşit plankton, balıklar tarafından daha kolay görünür hale gelmek için ışık yayarlar. Bu ışığı tespit eden avcı balıklar tarafından yutulan planktonlar daha kolay üreyebilecekleri bir ortam olan abdomen bölgesine ulaşmış olurlar.

Çifleşme döneminde ateş böcekleri, karınlarından periyodik olarak yaydıkları ışık sayesinde eş bulurlar.

Uzaklaştırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Mürekkep püskürtmek suretiyle kendilerini avcılardan koruyan kalamar çeşitlerine benzer bir şekilde, bazı mürekkep balıkları ve kabuklular biyolüminesansı bir savunma mekanizması olarak kullanır. Bu canlılar, tehdit altında oldukları zaman yaydıkları biyolüminesan bir kimyasal karışım sayesinde avcıları uzaklaştırarak güvenli bir şekilde kaçmayı başarırlar.

İletişim[değiştir | kaynağı değiştir]

Biyolüminesans bakteriler arası iletişimde (quorum algılama) önemli role sahiptir. Bakteriler ve simbiyoz gerçekleştirdikleri diğer canlılar arasında iletişim sağlamak için kullanılmakla beraber, bakteri kolonilerinde de kullanıldığı düşünülmektedir.

Aydınlatma[değiştir | kaynağı değiştir]

Özellikler abisal bölgelerde yaşayan deniz canlıları tarafından kullanılır. Güneş ışığının neredeyse hiç erişemediği derinliklerde görüş alanının genişletilmesi çok önemlidir. Bu canlılar biyolüminesans olgusunu hem alıcı hem de verici niteliğinde kullanırlar.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]