Aristofanes

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Aristofanes
Aristofanes'in olası görünümü
Aristofanes'in olası görünümü
Doğum MÖ 446 dolaylarında
Milliyet Yunan
Meslek Oyun yazarı
Dönem MÖ 427 — MÖ 386

Aristofanes (Aristophanes), MÖ 456 - MÖ 386 yılları arasında yaşamış Yunan komedya ozanı ve eski Attika komedyasının temsilcisidir. Atina'nın Kydathenaion demos'undan (yönetim bölgesi) Philippos'un oğluydu. Aigina'da doğdu. Araros, Philippos, Nikostratos adında üç oğlu vardı. Hayatı üzerine fazla bir şey bilinmiyor. Gençliğine dair kesinlik taşıyan bilgiler olmamakla birlikte günümüze ulaşamayan ilk oyunu "Bilgelerin Şöleni"nin MÖ 427’de oynandığı bilinmektedir. Son komedyasını ise 388 de yazmıştır. Dolayısıyla, Aristophanes’in oyun yazarlığı döneminin, Perikles'in ölümünden (MÖ 429) sonraki döneme tekabül ettiği söylenebilir. Yazar, Atina demokrasisinin en parlak dönemine yetişmiştir. Yazdığı  44 oyundan, günümüze 11 oyunu kalmıştır.

Aristophanes komedyalarını parabasis'inde kendini şöyle anlatır: "Daima Atina'nın iyiliği için çalışmıştır. İktidarı vatandaşlarını aldatarak ele geçiren Kleon'a karşı cesurca savaşmaktan çekinmemiş, Atinalılara her fırsatta doğru yolu göstermiştir. Kaba saba şakalara, manasız komik tiplere ve gülünç vakalara başvurmadan komedyayı yüksek bir sanat seviyesine ulaştırmıştır."

Platon, Aristophanes'i Şölen (Symposion) ciddi konuşmaya eğlenceli bir hava katmasını bilen, sofrada söyleşmeyi seven hoş bir dost olarak betimler, belki Aristophanes'in çoğu yapıtına bu açıdan bakmak gerektir. Bu eserde Platon, aşkın kökeninin komik ve söylencesel açıklamalarını belirtir.

Sanat Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Perikles'in ölümünden sonra başa geçenlerin çıkarcı ve ikiyüzlü davranışları, Aristophanes'in komedyalarında sık sık yerilir. Özellikle Peloponez Savaşı esnasında savaş çığırtkanlığı yapan kişiler, Aristophanes'in "Barış Üçlemesi" diye adlandırılan komedya eserlerinde alaya alınırlar. Bu üçleme yazarın "Lysistrata" veya "Kadınlar Savaşı" (MÖ 411), "Barış" (MÖ 421), "Kömürcüler" (MÖ 425) adlı oyunlarından oluşmaktadır.

Aristophanes geleneklere bağlı ve her yeniliğe tepki gösteren bir yazardı. Düşüncelerinde tutucuydu. Edebiyatta ve sanatta yapılan yenilikleri pek beğenmezdi. Ona göre en iyi tragedya yazarı Aiskhylos’tur. Oysa her yönüyle yeni olan Euripides’i tutmaz, komedyalarında onunla alay ederdi. Yazarın tutumu Sophistlere ve doğal olarak Sokrates’e karşı da aynıydı; çünkü Aristophanes’in gözünde bunlar tehlikeli ihtilalcilerdi, gelenekleri yıkan, töreleri saymayan düşünürlerdi. Tüm bunlara rağmen, MÖ 411'de yazdığı "Lysistrata" oyununda gerçekleşeceğini umduğu barışı tesis etme görevini kadınlara verir. Bu durum, kadınların yurttaş bile sayılmadıkları Atina toplumu açısından önemli bir adımdır.

Aristophanes, Atina'nın bunalım geçirdiği bir zamanda yaşamıştır. Oyunlarını yazdığı dönem, Pelopones Savaşının, yani iki büyük Yunan şehri arasında kardeş kavgasının sürüp gittiği yıllara rastlar. Atina ile Sparta, tarihte bir defa olmak üzere doğudan gelen düşmana karşı birleştikten sonra, Atina içerde ve dışarda egemenliğini kurmuş, Perikles'in yönetimi altında büyük bir şehir-devlet haline gelmiştir. Ege Adaları ve Anadolu kıyı kentleriyle birleşerek, Delos Deniz Birliğini kurmuştur. Atina'nın bundan sonraki amacı, Yunan dünyasını kendi yönetimi altında birleştirmek ve Yunanistan'da tek bir devlet kurmaktı.

Perikles öldükten sonra yerine geçenler, bilgisiz ve yetersiz kişilerdi. Yalnız kendi çıkarlarını düşünen, ama bunun için de seçmenlerin gururunu okşayan devletin başına gelen bu kimselere demogog adı verilirdi. Ilk demogog Kleon'du.

Aristophanes, emperyalist ve savaşçı demokrasinin karşısındadır. Vatandaşlarını demogogların elinden kurtarmak, barışa ve kardeş Yunan devletleri ile anlaşma, müttefik şehirlerle eşitlik yoluna yöneltmek için canla başla çalışmıştır. Bu hedefle Atina'nın bütün nizam ve kurumlarını komedyalarında ele alarak, iyi ve kötü yanlarını göstermiş, vatandaşlarını her türlü kusurlarını düzeltmeye davet etmiştir.

Aristophanes, geleneklere bağlı ve her yeni şeye tepki gösteren bir yazardı. Düşüncelerinde tutucu idi. Edebiyatta ve sanatta yapılan yeniliklerden de hoşlanmazdı. Ona göre en iyi tragedya yazarı Aiskhilos'tu. Oysa her yönü ile yeni olan Euripides'İ tutmaz, komedyalarında onunla alay ederdi. Yazarın tutumu sofistlere ve doğal olarak Sokrates'e karşıda aynıydı; çünkü Aristophanes'in gözünde bunlar tehlikeli ihtilalcilerdi, gelenekleri yıkan, töreleri saymayan düşünürlerdi.

Dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Aristophanes'in renkli, düş gücüyle yüklü bir dili vardır, şiiri nicelikli bir duygusallık taşır ve oldukça yaratıcıdır. Yunancanın yeni kelimeler üretmede elverişli bir dil olmasını ustaca kullanmıştır. Komedyalarındaki isimler kendi komik buluşlarıdır: Dikaiopolis (adil şehir), Lysistrato (orduları terhis eden), Philokleon (Kleonsever), Bdelykeon (Kleondan tiksinen), Pisthetairos (sadık dost), Euelpides (ümitli), Pheidippides (atları koruyan), Nephelokokkygia (Bulutkuşkent), Phrontisterion (Fikirhane).

Etkili komik bir unsur olarak kullandığı  bu kelime oyunlarından başka Aristophanes taklitten de faydalanır. Atinalı olmayan kişileri kendi lehçeleri, şiveleri ile konuşturarak, komik sahneler yaratır.

Güldürü öğesi büyük ölçüde abartmaya, parodiye, taşlamaya dayanır, düşünce ve kültür dünyasındaki yeni hareketler ya da kendilerine özgü davranılması uygun düşen seçkin kişiler hedef alınır. Hiçbir gruba ya da sınıfa ayrıcalık tanınmaz, dolayısıyla oyundan nasıl bir ahlaksal ya da siyasal ders çıkarmak gerektiği kolay anlaşılmaz.

Aristophanes'in komedyaları çok kişilikli ve kişileri hep Atinalıdır. Tiyatroda kalabalık sahneleri ilk defa ondan görüyoruz. Takma adlar veya kendi isimleri ile memleketinin bütün sınıflarını sahneye koymuştur. Atinanın günlük hayatını bütün gerçeğiyle canlandırmıştır. Şehirlisi, köylüsü, askeri, tüccarı, rahibi, devlet adamı, komutanı, hakimi canlandırmaktadır. 

Günümüze Ulaşmayan Yapıtları[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 427 Şölenciler  (Daitaleis,  başlık aynı adı taşıyan hayal ürünü bir demos'un halkını  belirtmektedir). Oyun kayıptır yalnızca oyunda geçen iki konuşmadan artakalan bazı parçalar vardır. Şölenciler oyun yazarlığı yarışmasında ikincilik ödülünü kazandı.

MÖ 426 Babilliler (Babylonioi) temsilinden sonra Kleon (Atina'ya katılım paylarını ödemeye gelen Attika-Delos Deniz Birliği'ne üye) müttefiklerin gözleri önünde yüksek devlet yöneticilerine saldırdığı için Aristophanes aleyhine dava açtı. Aristophanes herhalde cezaya çarptırılmadı. Oyun birincilik ödülünü kazanmış olabilir. Bu oyun Atina’nın iç ve dış politikasını taşlayan bir eserdir. Oyun, Dionysos şenliklerinde ve 3 kez de Lenaia bayramında oynanmıştır.

Aristophanes Kokalos  ve Aiolosikon  başlıklı iki komedya daha yazdı ve sahnelenmesi için oğlu Araros'a verdi, bu oyunlar şimdi kayıptır. Kokalos'un Menandros komedyalarının tipik özelliği olan romantik öğelere yer vermekle tür olarak Yeni Komedya'yı başlattı. Aristophanes MÖ 421'e kadar yazdığı oyunlarıyla Eski Komedya'nın başlıca temsilcisi konumundadır. Kuşlar'dan itibaren oyunlarının yapısında önemli değişiklikler görülür.

Günümüze Ulaşan Yapıtları[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 425 Akharnailılar  (Akharneis), Aristophanes'in günümüze ulaşan ilk yapıtıdır, Lenaia şenliğinde sahnelendi ve birincilik aldı. Bu komedyaya Kömürcüler de denir.  Çünkü korosu Atina'nın kuzeyinde Akharnai kasabasının çoğu kömürcü olan vatandaşlarından meydana gelmektedir. Bu eser Atina ve Sparta arasında yaşanan Peleponez Savaşlarını ele alıyordu. Aristophanes bu eserinde oldukça kaba fırça vuruşlarıyla Kleon’u alaya alıyordu. Bu oyun bir yıl sonra oynanan "Atlılar"ın (MÖ 424) bir önsözü niteliğindeydi.

MÖ 424 Atlılar (Hippeis), Lenaia şenliğinde birincilik ödülü aldı. Bu komedya o zamanları Atina'da hüküm süren ve Pylos'ta kazandığı başarıdan dolayı halka her nazını geçiren Kleon'a şiddetli bir hücumdur.

MÖ 423 Bulutlar (Nephelai),  Büyük Dionysia şenliğinde Philonides adıyla oynandı, Sokrates'i  ve Sofistlerin öğretisini eleştiren bir oyundur. Yarışmada üçüncü oldu. Aristophanes, oyunu bugün elimizdeki biçimiyle yeniden yazdı, bu arada Sofistleri yerdiği iki sahneyi değiştirdi. Oyun bu ikinci biçimiyle büyük şenliklerin hiçbirinde sahnelenmedi. Sokrates, tutuklanmasının ve ölüme mahkûm edilmesinin en önemli etkenlerinden biri olarak bu komedyayı gösterdi.

MÖ 422 Eşek Arıları  ya da Yargıçlar (Sphekes), Lenaia şenliğinde ikincilik ödülü aldı. Yazar bu komedyada yeniden siyasi bir mevzuyu ele alıyor. Jüri üyeleri kocaman iğneleri olan eşek arılarına benzetilmişti. Oyundaki budala ihtiyarın adı Philokleon'dur (yani Kleon dostu), onu değiştirmeye çalışan oğlunu adı ise Bdelykleon'dur (yani Kleon düşmanı). Aristophanes bu eserinde, Kleon’a zenginlerin malına el koymasında yardım ediyorlar diye jüri üyelerini yeriyordu.

MÖ  421 Barış (Eirene), Büyük Dionysia'da ikincilik ödülü aldı. Bu eser Atina’nın Sparta ile savaşa son vermesini ve anlaşma yapılması gerektiğini savunan bir eserdi.

MÖ 414 Kuşlar (Ornithes), Büyük Dionysia şenliğinde Kallistratos adıyla oynandı ve ikincilik ödülü aldı. Bu komedyanın konusu hayalidir. Kleon’dan sonra başa geçen Alkibiades’i konu alıyordu. Bu oyunda savaş bitkini iki Atinalı yurttaş,  Pisthetairos (yani arkadaşına güvenen) ile Euelpides (yani ümitli) cennetle yeryüzü arasında, gökyüzünde bir kent kurarlar. Tanrılardan egemenliği çalıp kuşları evrenin efendileri yaparlar. Kuşlar, kaba şakaları en az olan oyunudur.

Sonra Aristophanes’in savaşa karşı yazılmış ve çağımızda müzikali bile yapılmış Lysistrata’sı (MÖ 411) gelir.  Atina halkı tarafından çok sevilen ve ertesi yıl yine tekrarlanan Lysistrata savaşa son vermeyi zorunlu kılmak için erkeklerine aşk grevi yapan Atinalı ve Spartalı kadınların isteklerinde nasıl başarıya ulaştıklarını gösterir.  MÖ 411 Thesmophoria Bayramını Kutlayan Kadınlar (Thesmophoriazusai) ve Lysistrata'yı sahneye Kallistratos koydu, büyük olasılıkla her iki oyun da sırasıyla Lenaia ve Dionysia şenliğinde temsil edildi. Thesmophoriazusai, Euripides'in Helena adlı oyununa bir paradi olarak yazılmış eğlenceli ve hafif bir eserdi.

MÖ 405 Kurbağalar (Batrakhoi), Lenaia şenliğinde birincilik ödülü aldı. Bu oyunda Euripides'e saldırı niteliğindedir.

MÖ 392 Kadınlar Meclisi (Ekklesiazusai) Lenaia şenliğinde oynandı. İlk oyunlarından çok değişikti. Kadın haklarını alaya aldı. Atina 'da demokrasi gerilemeye başladığından siyasal taşlamaya girmek zorlaşmıştı. Artık baskı başlamıştı.

Günümüze gelen on bir oyun metninden sonuncusu Plutos ( MÖ 388), Aristophanes'in son komedyasıdır. İyice gerileyen Atina'da eleştiri özgürlüğü kalmadığından bu oyununda kinaye sanatına sığınmıştır. Bu oyununda parabasis, yani koronun doğrudan doğruya halkla konuşup yazarın düşüncelerini dile getirip yöneticileri suçladığı bölüm, yoktu. Böylece eski komedya dönemi sona erdi ve yerini orta komedyaya bıraktı.

Aristophanes’in yapıtlarının günümüzde de önemini koruması, diyaloglarındaki yaratıcılığa, genellikle yerinde ve ölçülü kullanılan yergi öğesine bağlanabilir. Özellikle Euripides’i alaya aldığı parodilerinin parlaklığının ve koro şarkılarının canlılığının yanı sıra barış, kadın-erkek ilişkileri, iktidara yergi gibi evrensel temaları ele alması, yapıtlarının geçerliliğini sağlayan diğer niteliklerdir. Her şeyden çok kadın ile erkek arasındaki aşk temasını işler. Oyunlarında para ve saygıdeğerlilik mutlu son için yeterli şartlardır.

Aristophanes'in Türkçeye çevrilmiş eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Oxford Antikçağ Sözlüğü,  (Çev. F. Ersöz), İstanbul, Kitap Yayınevi, 2013, ISBN 978-605-105-120-8

Prof. Dr. Tansu AÇIK'ın ders notları

Erhat, A., Aristophanes, Varlık Yayınevi, İstanbul, 1958

Aristophanes, Eşekarıları, Lysistrata, Kuşlar, Kömürcüler, Barış, çev. Azra Erhat, Sabahattin Eyüboğlu, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul, 2006