Alomorf

Alomorf, altbiçimbirim, altbiçim, biçimbirimcik, biçimbirimsel değişke, değişken şekil, değişken şekillik veya eş biçimlik; bir biçimbirimin anlamının değişmeden ses veya yazılışının değiştiği versiyonudur. Alomorf, tek bir morfemin sesbilimsel çeşitlerini tanımlamaktadır. Bir biçimbirimin dönüşebileceği altbiçimbirimler dilin morfofonemik kurallarıyla belirlenir.

Türkçede

Türkçedeki birçok ekin altbiçimbirimi vardır. Eklerin ünlüsü ve/veya ünsüzleri geldikleri kelimenin son hecesinin özelliklerine göre değişirler. Gelen eke göre kök veya gövdede de ses değişimleri gözlenebilir. Bu değişimler çoğunlukla yazıda da gösterilir.

Türkçede ünlü uyumuna tabii ünlüleri göstermek için büyük harfler kullanılır. Hepsi yüksek olan /i, ɯ, u, y/ ünlülerine dönüşen için -I, hepsi yüksek olmayan ve düz olan /e, a/ ünlülerine dönüşen için -A harfl kullanılır. Ünsüzlerin değişimi de büyük harflerle gösterilebilir. Buna göre, örneğin, -DI ekinde ünsüz /d, t/ seslerinden birine, ünlüyse /i, ɯ, u, y/ seslerine birine dönüşebilir.

Ünlü uyumu

Türkçedeki en yaygın alomorfik değişimlerden biridir. Ünlü uyumu, özellikleri tanımlanmış ünlülerin, kendi özelliklerini yeterince tanımlanmamış ünlülere benzeşmeyle yaymasıdır. Türkçede birçok ekin ünlüsü yeterince tanımlanmamış /I/ veya /A/ ünlülerini içerir; bunlardan /I/ [+yüksek] özelliğine sahipken [±arka] ve [±yuvarlak] bakımından tanımlanmamıştır, bu özellikleri önceki ünlüyle belirlenir. /A/ ise [-yüksek] ve [-yuvarlak] şeklinde tanımlanmış ama [±arka] bakımından tanımlanmamıştır.

Türkçenin ünlülerinin fonolojik özellikleri

	[-arka]		[+arka]
	[-yuvarlak]	[+yuvarlak]	[-yuvarlak]	[+yuvarlak]
[+yüksek]	i	y	ɯ	u
[-yüksek]	e	ø	a	o

İki ek de ön-arka uyumuna tabii iken sadece /I/ içeren ek düz-yuvarlak uyumuna tabiidir:

• -dA > ev-de, göl-de, biz-de, küçük-te, ahır-da, oyun-da, av-da, kol-da
• -dI > git-ti, bük-tü, kır-dı, bul-du, gel-di, ör-dü, al-dı, ol-du

Buna ek olarak hece sonu öndamaksıllaşmış ünsüzler de ön ünlü seçilmesini sağlayabilir:

• kalb-i [kalʲ.bi], saat-i [sa.a.tʲi], hadd-i [had.dʲi], harf-e [harʲ.fe]

Ünlüsü zaten tanımlanmış olan eklerde ünlü uyumu görülmez:

• /-Ijor/ > gel-iyor, sar-ıyor
• /-ki/ > ev-de-ki, at-ta-ki
• /-daʃ/ > gönül-daş, meslek-taş

Ekte ünsüz benzeşmesi

/d, dʒ, ɟ, g/ ile başlayan eklerin ünsüzü ötümsüz ünsüzle biten kelimeden sonra ötümsüzleşerek sırasıyla /t, tʃ, c, k/ olur, bu alternasyon /b~p/ arasında görülmez:

• soba-dan, ad-dan, taş-tan
• boya-cı, fal-cı, balık-çı
• ör-gü, iç-ki, al-gı, at-kı

Kökte altbiçimbirimlik

Türkçede birçok kelimede kökte alomorfi gözlenmektedir. Bu değişimlerin hepsinde morfemdeki son hece kapalı olduğunda ses değişimi yaşanırken kelimeye ünlüyle başlayan ek geldiğinde veya bir yardımcı fiil geldiğinde açık hecede fonemler özellikleri korunur.

Aşağıdaki örneklerde ünlüyle başlayan ekler ve fiiller kullanılmıştır.

Hece sonu ötümsüzleşmesi

Kelimenin morfemindeki hece sonu ötümlü süreksiz /b, d, dʒ, ɟ, g/ ünsüzleri hece sonunda ötümsüzleşir, artlarından ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde artık hece sonunda olmadıklarından korunurlar. /g/ sesi ek geldiğinde ünlü arasında düşer, yazıda ğ ile gösterilir.

• kitap, kitaba: /ci.tab/, /ci.ta.ba/ > [ci.tap], [ci.ta.ba]
• dört, dörde: /dørd/, /dør.de/ > [dørt], [dør.de]
• ağaç, ağaca: /a.adʒ/, /a.a.dʒa/ > [a.atʃ], [a.a.dʒa]
• psikolog, psikoloğa: /psi.ko.log/, /psi.ko.lo.ga/ > [pi.si.ko.log]~[pi.si.ko.lok], [pi.si.ko.lo.a]

Morfeminde zaten ötümsüz ünsüz barındıran kelimelerde değişim görülmez:

• sap, sapı: /sap/, /sa.pɯ/ > [sap], [sa.pɯ]
• kap, kabı: /kab/, /ka.bɯ/ > [kap], [ka.bɯ]
• üç, üçü: /ytʃ/, /y.tʃy/ > [ytʃ], [y.tʃy]
• güç, gücü: /gydʒ/, /gy.dʒy/ > [gytʃ], [gy.dʒy]

k-düşmesi (k-ğ alternasyonu)

Kelime sonundaki /k/ (ve /c, ɟ, g/) sesi ardından ünlü geldiğinde ünlü arasında düşer veya bu konumda telaffuzu olmayan /ɰ/ fonemine dönüşür:

• inek, ineği: [i.nec], [i.ne.i]
• fındık, fındığı: [fɯn.dɯk], [fɯn.dɯ.ɯ]
• yüzük, yüzüğü: [jy.zyk], [jy.zy.y]

/k/ öncesinde uzun ünlü varsa düşme yaşanmaz:

• merak, merakı: /me.ra:k/, /me.ra:kɯ/ > [me.ra:k], [me.ra:kɯ]

Ünsüz kümesinde de düşme olmaz, /g/'ye dönüştüğü durumlar da morfeminde zaten ötümlü ses bulunmaktadır:

• halk, halkı: [haɫk], [haɫ.kɯ]
• renk, rengi: /renɟ/, /ren.ɟi/ > [renc], [ren.ɟi]

Tek hecelilerde iki durum yaşanmaktadır:

• ok, oku
• gök, göğü

Kapalı hecede ünlü kısalması

Kelimenin morfemindeki üzün ünlüler kapalı hecede kısalırken ekler sonucu hece açık hale geldiğinde uzun kalırlar. Bu uzun ünlüler yazıda gösterilmez:

• zaman, zamana: /za.ma:n/, /za.ma:.na/ > [za.man], [za.ma:.na]
• tadilat, tadilata: /ta:.di.la:t/, /ta:.di.la:.ta/ > [ta:.di.lat], [ta:.di.la:.ta]
• ihtiyaç, ihtiyaca: /ih.ti.ja:dʒ/, /ih.ti.ja:.dʒa/ > [ih.ti.jatʃ], [ih.ti.ja:.dʒa]

Ünsüz tekleşmesi

Kelimenin morfemindeki kelime sonu ikiz ünsüzler, kelime sonunda tekleşir; artlarından ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde korunurlar. İkiz ünsüzler yazıda gösterilirler.

• his, hisse: /hiss/, /his.se/ > [his], [his.se]
• zan, zannetmek: /zann/, /zann et.mek/ > [zan], [zan.net.mek]

Ünlü türemesi

Morfemdeki mümkün olmayan ünsüz kümelerine hece sonunda ünlü eklenir. Artlarından ünlüyle başlayan ek geldiğinde ses değişimi gözlenmez. Türeyen ünlüler çoğu kelimede gösterilirler, türeyen ünlü genellikle önceki ünlüye benzeyen bir yüksek ünlüdür ama farklı ünlü de görülebilir.

• fikir, fikre: /ficr/, /fic.re/ > [ficir], [fic.re]
• nötr, nötre: /nøtr/, /nøt.re/ > [nø.tyr], [nøt.re]
• akıl, akla: /akl/, /ak.la/ > [a.kɯl], [ak.la]
• bahis, bahse: /bahs/, /bah.se/ > [ba.his], [bah.se]
• boyun, boyna: /bojn/, /boj.na/ > [bo.jun], [boj.na]

İngilizcede

İngilizcede geçmiş zaman, çoğul, olumsuzluk ekleri gibi eklerde altbiçimbirimler bulunur.

Geçmiş zaman

Geçmiş zaman biçimbiriminin -ed olarak yazılan şu çeşitleri vardır: /əd/ veya /ɪd/, /t/, /d/.

• Kelime taçsıl patlamalı /t/ veya /d/ sesleriyle bitiyorsa: /əd/ veya /ɪd/; hunted /'hʌn.təd/ veya banded /'bæn.dəd/
• Kelime /t/ dışındaki ötümsüz seslerle bitiyorsa /t/ olur; fished /fɪʃt/
• Kelime /d/ dışındaki ötümlü seslerle bitiyorsa /d/ olur; buzzed /bʌzd/
• Kelime -y ile bitiyorsa çoğunlukla ek -ied şekline dönüşür, telaffuzu ise değişkendir: studied /ˈstʌ.did/, dried /dɹaɪd/, carried /ˈkæɹ.id/

Çoğul eki

-s, -es, -ies olarak yazılabilen ve /s/, /z/, /əz/ olarak telaffuz edilen altbiçimbirimleri vardır.

• Kelime /s/ veya /z/ ile bitiyorsa -es olarak yazılır ve /əz/ olarak okunur: buses /bʌsəz/
• Kelime ötümsüz sesle bitiyorsa /s/ olur: caps /kæps/
• Kelime ötümlü sesle bitiyorsa /z/ olur: bags: /bægz/
• Kelime -y ile bitiyorsa çoğunlukla ek -ies şekline dönüşür, ünlü değişebilir ama ünsüz her zaman /z/ sesidir: parties /ˈpɑɹ.tiz/, flies /flaɪz/, berries /ˈbɛɹ.iz/

Olumsuzluk ön eki

İngilizcede in- olumsuzluk ön ekinin farklı altbiçimbirimleri vardır.

• Ardından dudaksıl ünsüz gelirse: /ɪm/; improper /ɪm'prɔpər/
• Ardından taçsıl ünsüz gelirse: /ɪn/; intolerant /ɪn'tɔlərənt/
• Ardından artdamaksıl ünsüz gelirse: /ɪŋ/; incongruous /ɪŋ'kɔŋgruəs/

Sami dillerinde

Sami dillerinde (Laponcada) vurgulu ve vurgusuz heceleri değiştiren trokaik Trochee bir desen vardır. Hecenin vurgulu veya vurgusuz olmasına göre bulunabilen ünlü ve ünsüzler değişmektedir. Sonuç olarak her ek ve çekimin iki biçimi vardır ve bu biçimler eklendiği kelimenin vurgu kalıbına göre değişmektedir. Örneğin Kuzey Sami'de ettirgen fiil eki Kuzey Samice: hit/-ahttit ekleridir. Kuzey Samice: hit, geldiği fiil iki heceliyse ve ek de üçüncü heceyse kullanılırken Kuzey Samice: ahttit ise geldiği fiil üç heceli ve ek de üçüncü ve dördüncü heceyse kullanılmaktadır:

• Kuzey Samice: goar·rut iki hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç Kuzey Samice: goa·ru·hit olur.
• Kuzey Samice: na·nos·mit üç hecelidir, yani ek geldiğinde sonuç Kuzey Samice: na·nos·mah·ttit olur.

Aynı şey, Sami dillerindeki çekim kalıpları için de geçerlidir, onlar da tek ve çift kökler diye ayrılır.

Klasik Sanskritçede

Birçok dildeki gibi Klasik Sanskritçede de kökte altbiçimbirimlik durumu vardır.

Vāk (insan sesi)

	Tekil	Çoğul
Yalın hal	Sanskrit telaffuz: /vaːk/	Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ-as/
Tamlayan hali	Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ-as/	Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ-aːm/
Araç hali	Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ-aː/	Sanskrit telaffuz: /vaːɡ-bʱis/
Bulunma Hali	Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ-i/	Sanskrit telaffuz: /vaːk-ʂi/

Kökün üç altbiçimbirimi (Sanskrit telaffuz: /vaːk/, Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ/ ve Sanskrit telaffuz: /vaːɡ/) bulunmaktadır ve bunlar belirli durum eklerine göre değişmektedir.

Tekil yalın ve çoğul bulunma halinde görülen Sanskrit telaffuz: /vaːk/ biçimi, morfemin etimolojik biçimidir. Hint-öncesi artdamaksılların öndamaksıllaşması, Sanskrit telaffuz: /vaːt͡ʃ/ biçimiyle sonuçlandı ki bu başta fonolojik şartlandırılmıştı. Şartlandırma, tekil bulunma halinde halen görülebilir: /t͡ʃ/ sesinden sonra yüksek ön ünlü /i/'nin gelmesi.

Fakat /e/ ve /o/'nun daha sonradan /a/'da birleşmesi; tekil ve çoğul tamlayan, çoğul yalın ve tekil araç halinde değişimi fonolojik açıdan tahmin edilemez kıldı. Bu yüzden de alomorfluk, artık doğrudan fonolojik süreçlerle bağdaştırılamazdı.

Fonolojik şartlandırma çoğul araç halindeki Sanskrit telaffuz: /vaːɡ/ biçimi için de vardır. Orada da ardından /bʱ/ geldiğinden benzeşmeyle ötümlüleşir.

Tarihi

Terim aslen kimyadaki varyasyonları tanımlamak için kullanılmıştı.Yazıda dile ilk olarak 1948'de Fatih Şat ve Sibel Merve tarafından Language XXIV'da kullanıldı.