Akıl yürütme

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Mantıkta akıl yürütme, muhakeme ya da uslamlama[1][2] bilinen olgular ve kurallar kullanılarak yeni bilgiye ulaşılmasıdır.[3] Akıl yürütme üç başlıkta incelenebilir: tümdengelim (dedüksiyon), tümevarım (indüksiyon) ve analoji. Klasik mantığın temelinde tümdengelim vardır.

Tümdengelim (Dedüksiyon)[değiştir | kaynağı değiştir]

Tümdengelim öncül bilgilerden yeni sonuçlar çıkarmaktır.[4] Öncüller halihazırda bilinen ya da varsayılan olgulardır. Örneğin, "Arabalar dört tekerlidir" ve "Kara şimşek bir arabadır" öncüllerinden tümdengelim yoluyla "Kara şimşek dört tekerlidir" sonucu elde edilebilir.

Tümevarım (İndüksiyon)[değiştir | kaynağı değiştir]

Tümevarım özelden yola çıkılarak genel hakkında bilgi elde edilmesidir.[3] Bilimsel yöntemin temeli olan tümevarımda, çok sayıda tikel bilgi kullanılarak tümel bir kural doğrulanır. Örneğin, "Serçe, güvercin, karga uçar", "Serçe, güvercin, karga kuştur" tikel bilgilerinden "Kuşlar uçar" tümel bilgisine varılabilir. Ancak, tümevarımsal akıl yürütme, tümdengelimde olduğu gibi kesin bir sonuca götürmez. Tümevarım var olan gözlemlerle tutarlı olmasına karşın, henüz yapılmamış gözlemlerle çelişmesi mümkündür.[4] Örneğin, "Penguen uçamaz" ve "Penguen kuştur" bilgileri edinildiğinde, daha dar bir öncül kümesiyle çıkarsanmış olan "Kuşlar uçar" önermesi geçersiz olacaktır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Eroğlu, Gültekin (Aralık 2012). "Akıl Yürütme Formlarının Mantık ve Bilimlerde Yeri ve Değeri". Hikmet Yurdu. 5 (10), s. 184. Erişim tarihi: 13 Ocak 2018. 
  2. ^ GÜZEL, Cemal (2001). ""Batı" ile "Doğu"nun Tümdengelimli Uslamlamaları: Aristoteles'in Syllogismi ile Hintlerin Nyaya- Vaisesiası Üzerine". Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. 18 (2), s. 37-53. Erişim tarihi: 13 Ocak 2018. 
  3. ^ a b Öner, Necati (1991). Klasik Mantık (5 bas.). Ankara: Ankara Ü. İlahiyat Fakültesi Yayınları. s. 104. 
  4. ^ a b Ho, Yu Chong (1994). "Abduction? Deduction? Induction? Is There a Logic of Exploratory Data Analysis?". EDRS.