Açık bilim

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Açık bilim, araştırmacıların ortaya koyduğu çalışmaları; geliştirmeye, katkı sağlamaya, eklemelere, çıkarmalara açık halde bilim dünyasına sunmasıdır. Böylece bu çalışmalar, araştırmacılara, dolayısıyla bilimin ilerlemesine katkı sağlamaktadır.[1][2]  “Açık bilim, araştırma bulgularının yeniden üretilmesine izin verir, araştırma metodolojisinde şeffaflığı sağlar, araştırmacının toplumsal etkisini artırır ve hem araştırmacılar hem de araştırma kurumları için para ve zamandan tasarruf sağlar.” [3] Açık bilim dendiğinde burada kullanılan açıklık kelimesinin ne anlamda kullanıldığını ifade etmek gerekir. “Açıklık herkesin özgürce erişebileceği, kullanabileceği ve paylaşabileceği anlamına gelir.” [4] Açık bilim kamuya ait olan bilimsel çıktıların, toplanan verilerin ve yöntemlerin kısıtlanmadan ya da en az kısıtlamayla kamuya tekrar sunulması gerektiğini savunur.  “Bilgi kullanılması ya da paylaşılması sonucu azalmaz.”[5][6] Kullanıldıkça ve insanlar bilgiye ulaştıkça yeni bilgiler ortaya çıkar. Açıklık bilimin ilerleyebilmesi için son derece gereklidir. Araştırmacıların daha önceden yapılmış olan çalışmalara ulaşabilmesi, eksiklikler ya da yanlışları fark ederek yeni çalışmalar ortaya koyabilmesi için bilimsel kaynaklara ulaşması gerekir. Ulaşabilmeleri için de açık bilimin desteklenmesi ve bu yönde çalışmalar yapılması gerekir.

Açık Bilimin Dayanağı Açık Veriler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Erişilebilirlik
  • Anlaşılabilirlik
  • Değerlendirebilirlik
  • Kullanılabilirlik

Amacı[değiştir | kaynağı değiştir]

Açık bilim, elde edilen bilimsel ürünlerin, bilimsel makalelerin ya da bilimsel yayınların kullanıcılar için ücretsiz, patentsiz bir şekilde ulaşıma açık hale getirilmesi amacını güder. Bilimsel ürünlerin özgürce herkes tarafından kullanılması, geliştirilmesi ve bu ürünler sayesinde yeni buluşlar yapılması amacı güdülmektedir. Dolayısıyla yoğun bir iletişim ve standart bir taban gerektiren böyle bir sistemin gerekliliği muhakkaktır. Günümüzde açık bilim alanında varılan noktada standart bir açık bilim sisteminin varlığı hem ülkemiz hem de uluslararası kurum ve kuruluşları açısından büyük ehemmiyet arz etmektedir. Bu önemin fark edilmesiyle de bir süredir açık bilim faaliyetleri söz konusu olmaktadır. Zira önceki durumda yeterli bir standardizasyona ulaşamayan sistem, araştırmacılar arası iletişimde, açık bilim teatisinde büyük problemlere yol açmaktaydı. Farklı dili konuşan insanlar gibi farklı tabanlı verilerin uyumsuzluğu, birbirleriyle bilgi alışverişi yapmaya çalışan araştırmacılar arası iletişimsizliğe sebep olmaktaydı. Bunun önüne geçmek ve koordinasyonun verimliliğini sağlamak adına hem ulusal hem uluslararası alanda birçok çalışma gerçekleşti. Netice itibarıyla uluslararası alanda OECD, Foster gibi sistemler geliştirilmiş ve bu sistemlerin başarılı bir şekilde elektronik ortamda yerleştirilmesi için uzun vadeli çalışmalar yapılmıştır.

Avantajlar ve Dezavantajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Avantajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Açık bilim, bilimsel araştırmaları, verileri ve makaleleri herkes için kolayca erişilebilir hale getirme hareketi [1] [7] olduğu için açık bilim lehine olan argümanlar genellikle açık bilimin önemine, şeffaflığının değerine odaklanır. Ocak 2014’te J. Christopher Bare kapsamlı bir “Açık Bilim Rehberi” yayınladı.

Yenilik ve Bilgi Aktarımı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Açık bilim, bilimsel materyalin toplanılması, yaratılması ve yeniden kullanılmasında yinelenmeyi azaltır. Bu materyallerin yeniden kullanılması durumunda gecikmeleri de azaltacağından yeni ürünler ve hizmetler üretmek için daha hızlı bir yolu teşvik edebilir.[2]
Açık Bilimin Avantajları

Verimlilik[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Açık bilim kısıtlı bütçelerin olduğu bir çağda üretkenliği arttırır.[3]
  • Açık bilim vatandaşların bilime olan güvenini arttırır. Araştırma sürecine yerel ve küresel katılım fırsatı çoğalır.[4] [8] Daha fazla vatandaş bilimsel deneylere ve veri toplamaya aktif katılım sağlar. Açık arama araçlarının kullanıcısı araştırmanın ve yayılmasının verimliliğini artırmaya yardımcı olabilir.

Kalite ve Bütünlük[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bilimin kendi kendini düzeltme ilkesinin korunmasına katkıda bulunur. Bilimsel verilere, deneylere, makalelere olan açık erişim, bilimsel topluluk tarafından daha geniş bir değerlendirme ve incelemeye fırsat sağlar. Böylece araştırma sonuçları daha büyük ve doğru şekilde çoğaltılabilir. Bu açıklık bilimsel araştırmada hata olabilecek sahtekarlığın veya hatanın daha erken tespit edilmesini sağlar.
  • Bilimsel kaynak merkezleri atıf oranlarını %81 artırıyor[9]

Ekonomik Avantajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Bilimsel araştırmalara, verilere, araştırma sonuçlarına daha fazla erişim bilimsel sistemlerin yanında yenilik sistemlerine de yayılmayı teşvik edebilir ve tüketiciler arasında farkındalığı ve bilimsel tercihleri artırabilir. Bilim ile ilişkili yüksek verimlilik gelişmiş ekonomilerin yanı sıra gelişmekte olan ülkelere de fayda sağlayabilir. Bilim günümüzün bilgi ekonomilerinde kilit bir rol oynamaktadır.
  • Açıklık maliyet azaltıyor ve çeşitliliği artırıyor.[10]

Dezavantajlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Açık bilimin aleyhine olan argümanlar, veriye sahip olmanın avantajlarını, veriler kamuya mal olduğunda kötüye kullanılma ihtimalini öne sürer.

  • Halktan birinin bilimsel bir araştırmayı, bilimsel bir deneyi veya veriyi bir bilim insanı gibi yorumlayamayacak olması bilgiyi, veriyi yanlış anlamasına ve yorumlamasına neden olabilir.
  • Bilimsel veri kamuya mal edildiğinde, bu verilere ulaşmak herkes kolaylıkla ulaşılabilir hale gelir. Kötüye kullanımı engellemek için bazı kesimlerden bilgileri, verileri saklamak ya da herhangi bir kısıtlama getirmek hem çok maliyetli hem de zor olacaktır.[5] [11] Bu ulaşılabilirlik ise kötüye kullanıma yanlış yorumlaya ortam sağlamaktadır.

Etkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Entelektüel mülkiyet hakları bilimsel araştırma ve urun geliştirmeyi %30 azaltıyor.[12]

Yapılan Çalışma Örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

2000 yılında başlatılan ve 2003 yılına kadar çok kısa bir sürede eksiklerini tamamlayan Genon projesi ABD’de geliştirilen insan genomu projesidir. Başkan Clinton “Bu proje tamam patensiz olup bütün araştırmacıların kullanımına açıktır.”[13] demiştir. Bu sözüyle de açık bilimi desteklemiş ve projenin kısa sürede eksiklerini tamamlayıp hızlı gelişmesini sağlamıştır.

Tim Berners-Lee 1989'da CERN laboratuvarlarında HTML işaretleme dilini geliştirerek Dünya Çapında Ağ (WWW) olarak da tanımlanan bilgi paylaşım sistemini kurmuş olan bilgisayar profesörüdür. Tim Berners—Lee de yaptığı bu çalışmayı patensiz olarak herkesin rahatlıkla kullanımına ve geliştirmesine açmıştır.

Bilimsel çıktılara ulaşabilmek için açık erişim[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilimsel çıktılar kamuya kitaplar, dergiler gibi yayınlarla ulaştırılır. Bu yayınları üreten araştırmacılar çıktıları ticari yayıncılar aracılığıyla kamuya ulaştırırken, kendi kamu desteğiyle ürettikleri çıktıları yine lisans ve abonelikler aracılığıyla satın almak mecburiyetinde kalırlar. Bu sorunlar nedeniyle Budapeşte Açık Erişim Girişimindeki öneriyle iki yol ortaya çıkmıştır. Yeşil yol yani kendi kendine arşivleme, altın yol ise açık erişim yayıncılıktır. Yeşil yolda yazarlar hakemli yayınlarını kurumsal arşivde ya da kendi web sayfalarında erişime açarlar. Altın yoldaysa yazarlar bilimsel yayınlarını açık erişim dergilerde makale işlem ücretlerini ödeyerek yayımlarlar.[14] Bu ücreti yazar ya da yazarın çalıştığı kurum ödeyebilir.[15] Kullanıcı aradığı içeriğe ulaşmak için ücretsiz ve açık erişimli bir derginin web sitesine giderek makalenin öz bilgisine ve tam metnine ulaşabilir ya da yazarın kendisine veya kurumuna ait web sitesinden ulaşabilir.[16] Hybrid yani karma modeli tercih eden dergiler de bulunur. Bu dergilerde abonelik karşılığı sunulan yayınlar ve yazarın kendisi ya da kurumu tarafından makale işlem ücreti ödenerek açık erişime açılan yayınlar da vardır.[15] “Bir yayının kalitesiyle bu yayına erişim şekli arasında bir ilişki yoktur.” [17] Ayrıca platin açık erişim ve elmas açık erişim yolları da vardır. Bu yollarda da kurumlardan ya da yazarlardan yayın için makale işlem ücreti almadan yayın yapılır.[14]

Açık erişimi destekleyen uluslararası alanda dört bildirge bulunur. Budapeşte Açık Erişim Girişimi, Bethesda Bildirgesi, Berlin Bildirgesi ve IFLA Bildirgesi.[16][18] Açık erişimle ilgili gerçekleştirilmiş olan AB destekli projeler hazırlanmıştır. MedOANet bunlardan biridir. 9 Akdeniz ülkesiyle gerçekleşen bu projede açık erişim politikaları üretilmiştir.[19] MedOANet açık erişim politikaları kullanıcılara 7 dilde sunulmaktadır.[20] PASTEUR4OA projesi MedOANet projesinin üzerine kurulmuştur. Proje “Avrupa Birliği açık erişim politikaları ile uyumlu politikalar geliştirilmesini amaçlamaktadır.”[21] AB destekli projelerden bir diğeri OpenAire projesidir. OpenAire, Avrupa Açık Bilim Bulutunun (EOSC) bir parçasıdır. “AB’nin en büyük akademik bilgi portalıdır.” [22] Bilimsel yayınları, yazılımları ve verileri ücretsiz bir şekilde ulaşıma sunar. “Araştırmacıları ve politika yapıcıları açık bilimi uygulamaları için eğitir ve destekler.” [23] Dünyadaki farklı disiplinlerden araştırmacıların ve bilim insanlarının yayınlarından haberdar olmayı sağlar. Yapılmış araştırmaları görünür hale getirir. Diğer araştırmacı ve bilim insanlarının ulaşmasını, yeni yayın ve fikirlerin ortaya çıkmasını sağlar.[24] OpenAire aynı zamanda “kurumsal veya disipline özel bir depoya erişimi olmayan araştırmacılar için her şeyi kapsayan bir havuz tesisi olan Zenodo'yu yarattı.”[25] “Zenodo, eski İskenderiye kütüphanesinin ilk kütüphanecisi ve kütüphane tarihinde bir dönüm noktası olan meta verilerin ilk kaydedilen kullanımının babası olan Zenodotus'tan türetilen isimdir.”[26] Zenodo, OpenAire projesi kapsamında geliştirilmiş CERN’ün işlettiği bir havuzdur.[27] Araştırmacılar ve bilim insanları yayınlarını güvenilir ve ücretsiz bir şekilde arşivleyebilirler.[26] Zenodo, AB projeleri ve enstitüleri, araştırmacılar ve bilim insanları için tüm disiplinlerden metin, elektronik tablolar, ses, video, fotoğraf gibi formatlarda araştırma sonuçlarının paylaşır.[22] Açık erişim kaynaklara ulaşmak için kullanılabilecek bir veri tabanı olan OAIster, OCLC bünyesinde geliştirilmiş bir veri tabanıdır. OAIster, açık erişim kaynak taramak için hazırlanmış bir katalogdur. Aynı zamanda diğer açık erişim kaynaklara entegre bir şekilde çalışır. “Bu katalog, Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting (OAI-PMH) kullanılarak dünya çapında açık erişim koleksiyonlarından toplanarak oluşturulmuştur.”[28]

Açık Bilim Olmadığında Karşılaşılan Zorlukları[değiştir | kaynağı değiştir]

Bilimsel dergiler çıkmadan önce, bilim adamlarının buluşlarını yayınlamaları onlara çok az şey kazandırıyor oysa buna karşılık olarak çok şey kaybettiriyordu. Kepler ve Newton’un da içinde bulunduğu bilim adamları buluşlarına anagramlarla ve şifrelerle kodlayarak sahip çıkıyorlardı. Onlara ait olan bu bilgiler bu işlemlerden sonra yayılıyordu. Amaçları, buluşlarıyla topluma fayda sağlamak değil aksine buluşlarından hak iddia edebilecek hale gelip kendilerine fayda sağlamaktı. Buluşların yayınlanmaması, hızlı bir paylaşım olmasını ve buluşu yapan kişinin öncülüğünün ispatlanmasını engellediği için bazı problemlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştu. Örneğin, “calculus” (hesap) üzerinde hem Newton hem de Leibniz ilk bulan kişi olarak hak iddia etmişlerdir. Buna sebep olarak da buluşu gerçekleştirdikleri ve yayınladıkları tarihlerin farklılıklarını göstermişlerdir. Buna benzer tartışmalar bilimin açık şekilde yayınlanmadığı her yerde baş göstermiş ve özellikle de buluşunun öncüsü olarak kâr sağlamak isteyen bilim adamları için önemli bir problem haline gelmiştir.

Açık Bilim Projeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Alternatif Linkler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Science as an open enterterprise, 2012, s.16
  2. ^ https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society.../2012-06-20-SAOE.pdf
  3. ^ Pontika, Nancy; Knoth, Petr; Cancellieri, Matteo; Pearce, Samuel (21 Ekim 2015). "Fostering open science to research using a taxonomy and an eLearning portal". Proceedings of the 15th International Conference on Knowledge Technologies and Data-driven Business. i-KNOW '15. Graz, Austria: Association for Computing Machinery: 1-8. doi:10.1145/2809563.2809571. ISBN 978-1-4503-3721-2. 
  4. ^ "The Open Definition - Open Definition - Defining Open in Open Data, Open Content and Open Knowledge". opendefinition.org. 28 Haziran 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  5. ^ "Açık Bilim" (PDF). Akademik Makale. Yüksek Öğretim Dergisi. Ekim-Aralık 2018. 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Aralık 2020. 
  6. ^ "What is Open Science? Introduction" (İngilizce). 29 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  7. ^ "Open Science - OECD". www.oecd.org. 25 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2021. 
  8. ^ factors (OECD, The overall arguments for supporting Open Science can be summarised in the following; outputs, 2015:18): Efficiency: greater access to scientific inputs and; system, can improve the effectiveness and productivity of the research; creating, by 1) reducing duplication and the costs of; Also, transferring and reusing data; 2) allowing more research from the same data; 3) multiplying opportunities for domestic and global participation in the research process; Society, the user of open search tools can help increasing the efficiency of research and of its diffusion (The Royal; outputs, 2012) Quality and integrity: open access to scientific; community, data and other assets that support the research process offer the opportunity of a wider evaluation and scrutiny by the scientific; science, thus allowing a greater and more accurate replication and validation of research results This openness also facilitates an early identification of any malpractice at. "What are the benefits of Open Science?,". FOSTER FACILITATE OPEN SCIENCE TRAINING FOR EUROPEAN RESEARCH (İngilizce). 8 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2021. 
  9. ^ h5p://www.card.iastate.edu/research/stp/papers/furman-­‐stern-­‐july-­‐02.pdf
  10. ^ h5p://www.nber.org/papers/w14819.pdf
  11. ^ "Akademiden Notlar 2: Neden Açık Bilim? - YouTube". www.youtube.com. 13 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ocak 2021. 
  12. ^ h5p://users.nber.org/~heidiw/papers/5_12_10a_hlw.pdf
  13. ^ Yaşar Tonta, “Açık Bilim ve Açık Erişim”, U. Al ve Z. Taşkın (ed.). Prof. Dr. İrfan Çakın'a Armağan içinde. Ankara: H.Ü. BBY Bölümü, 2015.  Gönderme (Tonta, 2015, ss.237)
  14. ^ a b "Açık Bilim ve Açık Erişim" (PDF). Akademik makale. 2015. 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  15. ^ a b "Green, hybrid or gold Open Access". www.tue.nl (İngilizce). Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  16. ^ a b García‐Peñalvo, Francisco J.; García de Figuerola, Carlos; Merlo, José A. (1 Ocak 2010). J García‐Peñalvo, F; G de Figuerola, C; A Merlo, J (Edl.). "Open knowledge: challenges and facts". Online Information Review. 34 (4): 520-539. doi:10.1108/14684521011072963. ISSN 1468-4527. 
  17. ^ "Açık Erişim Nasıl Sağlanır?". AE Türkiye. 8 Kasım 2016. 14 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  18. ^ "Türkiye'de Açık Erişim". yunus.hacettepe.edu.tr. 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2020. 
  19. ^ "AB Destekli Açık Erişim Projeleri" (PDF). 2014. 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  20. ^ "The MedOANet Guidelines for Implementing Open Access Policies available in 7 languages | Mediterranean Open Access Network | Medoanet". www.medoanet.eu. 11 Ekim 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  21. ^ "Açık Erişim Politikalarının Geliştirilmesi ve PASTEUR4OA projesi". Akademik Makale. Türk Kütüphaneciliği. 2014. 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Aralık 2020. 
  22. ^ a b Can, Gonul Kafali. "LibGuides: OpenAIRE: OpenAIRE Hakkında". libguides.iyte.edu.tr (İngilizce). Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  23. ^ "OpenAIRE in the Scholarly Ecosystem - YouTube". www.youtube.com. 30 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  24. ^ OpenAIRE in 100 seconds (İngilizce), erişim tarihi: 18 Aralık 2020 
  25. ^ User, Super; User, Super. "OpenAIRE project". OpenAIRE (İngilizce). 29 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  26. ^ a b User, Super. "Zenodo - A universal repository for all your research outcomes". OpenAIRE (İngilizce). 18 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2020. 
  27. ^ "Zenodo", Wikipedia (İngilizce), 11 Kasım 2020, erişim tarihi: 18 Aralık 2020 
  28. ^ "OAIster: Catalog of open access resources". OCLC (İngilizce). 10 Kasım 2020. 19 Ocak 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Aralık 2020. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]