İstirya
İstirya, Adriyatik Denizi'ndeki en büyük yarımadadır. Adriyatik'in kuzey ucunda, Trieste Körfezi ile Kvarner Körfezi arasında yer alan yarımada; Hırvatistan, Slovenya ve İtalya olmak üzere üç ülke tarafından paylaşılmaktadır. Topraklarının %90'ı Hırvatistan sınırları içerisindedir. Hırvatistan tarafındaki İstirya'nın büyük bir bölümü İstirya Bölgesi'ne (İstirya ili) bağlıdır.[1]
| İstirya | |
|---|---|
Tarihi bölge | |
 Arma | |
 İstirya'nın fiziki haritası | |
Koordinatlar: 45°12′N 13°54′E / 45.2°K 13.9°D | |
| Ülke |  Hırvatistan Slovenya İtalya |
| En büyük şehir | Pula |
| Demonim | İstiryalı |
| Zaman dilimi | UTC+1 (CET) |
| • Yaz (YSU) | UTC+2 (CEST) |
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]İstirya'nın coğrafi özellikleri arasında, Ćićarija/Cicceria dağ sırasının en yüksek bölümünü oluşturan Učka/Monte Maggiore dağ sırası; Dragonja/Dragogna, Mirna/Quieto, Pazinčica ve Raša nehirleri ile Lim/Canale di Leme koyu ve vadisi yer almaktadır. Yarımadanın açık ara en büyük kısmı (%90) Hırvatistan'da bulunur. "Hırvat İstiryası" iki idari bölgeye ayrılmış olup, bunlardan büyük olanı Batı Hırvatistan'daki İstirya Bölgesi'dir. İstirya Bölgesi'ndeki önemli şehirler arasında Pula/Pola, Poreč/Parenzo, Rovinj/Rovigno, Pazin/Pisino, Labin/Albona, Umag/Umago, Motovun/Montona, Buzet/Pinguente ve Buje/Buie yer alır. Višnjan/Visignano, Roč/Rozzo ve Hum/Colmo ise bölgedeki daha küçük yerleşim yerleridir.
İstirya'nın kuzeybatı kısmı Slovenya sınırları içerisinde kalır ve Slovenya İstiryası olarak bilinir; bu bölge Piran/Pirano, Izola/Isola ve Koper/Capodistria kıyı belediyelerini kapsar. Ayrıca Hrpelje-Kozina/Erpelle-Cosina karstik belediyesi de bu bölgeye dahildir.[2]
Slovenya İstiryası'nın kuzeyinde, yarımadanın İtalya'da yer alan çok küçük bir bölümü bulunur.[3] İstirya'nın bu en küçük parçası Muggia/Milje ve San Dorligo della Valle/Dolina belediyelerinden (comunes) oluşur; en kuzey uçta ise Santa Croce (Trieste) yer almaktadır.
Antik Histria bölgesi; Vipava Vadisi'nin güney kenarlarıyla birlikte tüm Karst Platosu'nu, günümüz İç Karniyola bölgesinin Postojna/Postumia ve Ilirska Bistrica/Bisterza'yı kapsayan güneybatı kısımlarını ve İtalya'nın Trieste ilini içine alan çok daha geniş bir alana yayılmaktaydı. Ancak o dönemde halihazırda Illyricum'un bir parçası olan Liburniya kıyıları bu bölgeye dahil değildi.[4]
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Strabon'un bölgede yaşadığını belirttiği ve castellieri (tepe yerleşimleri) adı verilen tahkimatların kurucuları olarak kabul edilen Histri (Antik Yunanca: Ἱστρών έθνος) kabileleri, bazı kaynaklarda diğer İliryalılardan belirli dilsel farklılıkları olan "Venetik" bir İliryalı kabilesi olarak sınıflandırılır. Romalılar, Histrileri kayalık kıyılarının seyir zorluğu sayesinde korunan vahşi korsan kabileleri olarak tanımlamışlardır. Romalıların bu kabileleri nihayet boyunduruk altına alması, MÖ 177 yılında gerçekleştirilen iki askeri sefer sonucunda mümkün olmuştur. Bölge daha sonra, İtalya'nın kuzeydoğu sınırının antik tanımı olan "Venetia et Histria" adlı X. Roma Bölgesi'ne dahil edilmiştir. Dante Alighieri de buna atıfta bulunarak, antik tanıma göre İtalya'nın doğu sınırının Arsia nehri olduğunu belirtir. Bu nehrin doğu kıyısına, kültürleri Histrilerden farklı halklar yerleşmiştir. Bölgede daha önce İapodların etkisi görülürken, MÖ 4. ve 1. yüzyıllar arasındaki bir dönemde Liburnlar topraklarını genişletmiş ve bölge Liburnya'nın bir parçası haline gelmiştir. Kuzey tarafta ise Histria çok daha kuzeye uzanmakta ve İtalyan şehri Trieste'yi de kapsamaktaydı.
Bazı akademisyenler Histri ve İstirya isimlerinin, Tuna nehrinin Latince ismi olan Hister ile bağlantılı olduğunu ileri sürmektedir. Antik halk masalları Tuna'nın ikiye ayrıldığını veya "çatallandığını" (bifurkasyon), bir kolunun Karadeniz'e, diğerinin ise Trieste yakınlarında denize döküldüğünü anlatmaktaydı. "Tuna'nın çatallanması" hikayesi Argonot efsanesinin bir parçasıdır. Ayrıca, Romanya'nın Köstence ilindeki İstirya komünü ile bir bağlantı olduğu düşünülse de bunu destekleyen tarihsel bir belge bulunmamaktadır.
Erken Orta Çağ'da İstirya, Gotlar tarafından fethedilmiş ve işgal edilmiştir. İstirya'da Ostrogot sikkelerinin yanı sıra bazı yapı kalıntılarına da rastlanmıştır. Poreç'in güneyinde, 5. yüzyılda inşa edilen (vaftizhanesi daha sonra eklenen) ve İstirya'yı yöneten Aryancı Doğu Gotlarına hizmet ettiği bildirilen Sv. Petar kilisesinin kalıntıları bulunmaktadır. En dikkat çekici olanı, Gotların en bilinen anıtları olan Ravenna'daki Teoderik Mozolesi'ni inşa etmek için İstirya taşını kullanmış olmalarıdır. İzleyen yüzyıllarda yarımada, genellikle 601 yılında olduğu gibi Slavlarla birlikte hareket eden Lombardlar tarafından saldırıya uğramış ve fethedilmiştir.[5] Ancak Lombardların İstirya'yı ne ölçüde işgal ettiği bir tartışma konusudur. Gotlardan sonra İstirya, Ravenna Eksarhlığı'nın bir parçası haline gelmiştir. Bizanslılara hizmet eden ancak Lombard kökenli olan Gulfaris'in 599 yılında buranın dükü olduğu kaydedilmiştir.[6]
Papa I. Gregorius, 600 yılında Salona piskoposu Maximus'a yazdığı mektupta Slavların gelişiyle ilgili endişelerini dile getirmiştir: "Size gerçekten yaklaşan Slav halkı için çok üzgün ve şaşkınım. Üzgünüm çünkü sizinle empati kuruyorum; şaşkınım çünkü İstirya üzerinden İtalya'ya girmeye başladılar."[7] Aralarında Papa Gregorius'un da bulunduğu, Balkanlar'daki Avarların öneminden habersiz olan bazı antik muhabirler, Avarları veya Avar-Slavları kastetmek için "Slavlar" terimini kullanmışlardır.[8]
Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra bölge Gotlar, Doğu Roma İmparatorluğu ve Avarlar tarafından yağmalanmıştır.
Kültür ve kimlik
[değiştir | kaynağı değiştir]
İstirya kimliği (İstriyanizm veya İstriyalılık olarak da bilinir), İstirya'nın Hırvatistan'da kalan kısmında yaşayanlar tarafından geliştirilen bölgeselci bir kimliktir. İstirya, Adriyatik Denizi'ndeki en büyük yarımada olup; Hırvatistan, İtalya ve Slovenya arasında bölünmüş çok etnikli bir bölgedir. İtalyan ve Sloven kısımlarında (sırasıyla toprakların %1'i ve %9'u) İtalyanlar ve Slovenler yaşarken; bölgenin %90'ını oluşturan Hırvatistan kısmında Hırvatlar, İtalyanlar, İstirya Rumenleri ve İstriyot dili konuşanların yanı sıra yerli olmayan bazı azınlıklar bulunmaktadır. Hırvat İstiryası'nın büyük bir bölümü ülkenin İstirya Bölgesi'nde (İstirya ili) yer almaktadır. İstirya, Hırvatistan'da bölgeselci duyguların en güçlü olduğu bölgedir.[9]
2011 Hırvatistan nüfus sayımında, İstirya Bölgesi'nde yaşayan 25.203 kişi (nüfusun %12'si)[10], kendisini herhangi bir milliyetten önce "İstiryalı" olarak tanımlamış; bu grup, Hırvatlardan sonra bölgedeki en kalabalık topluluğu oluşturmuştur. İstirya kimliği, Hırvat İstiryası'nın geri kalanının bulunduğu Primorje-Gorski Kotar Bölgesi'nde de beyan edilmiş ve böylece Hırvatistan genelinde kendisini İstiryalı olarak tanımlayanların toplam sayısı 25.409'a ulaşmıştır.[11] Bu bölgelerde söz konusu kimliği benimseyenlerin çoğu etnik Hırvatlardan oluşmakla birlikte, kendisini İstiryalı olarak tanımlayan İstirya Rumenleri de mevcuttur. Daha sonra yapılan 2021 Hırvatistan nüfus sayımında, İstirya Bölgesi'nde kendisini bu şekilde tanımlayanların sayısının 10.025'e gerilediği görülmüştür.
İstirya'nın daha merkeziyetsiz bir Hırvatistan yapısı içinde daha geniş bir özerklik kazanması yönünde öneriler sunulmuştur. Bu görüşün savunucuları arasında, eski başkan Boris Miletić[12] veya milletvekili Emil Daus gibi İstirya Demokrat Meclisi (IDS) üyeleri yer almaktadır.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "İstirya". istria.net. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Hrpelje-Kozina municipal site". hrpelje-kozina.si. 18 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th And 20th Centuries". Marcel Cornis-Pope, John Neubauer. 2006. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "A manual of ancient geography". Leonhard Schmitz. The British Library. 2010. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Alto Medioevo". Mengoli, Liliana Martissa. Coordinamento Adriatico. 11 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Gregory's letter to Gulfaris at Catholic Culture". Catholic Culture. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Starohrvatska prosvjeta, Vol. III No. 40". hrcak.srce.hr. 2013. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "The Making of the Slavs History and Archaeology of the Lower Danube Region, C.500–700". Curta, Florin. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "People also ask Google: What language do they speak in Istria?". Pauković, Donatella. 25 Mart 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011" (PDF). Croatian Bureau of Statistics. 12 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2011" (PDF). Croatian Bureau of Statistics. 12 Şubat 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
- ↑ "Autonomija Istre kakvu zaziva Jakovčić je neustavna". Boban Valečić. 14 Ocak 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2026.
