İçeriğe atla

Büyük Hadron Çarpıştırıcısı: Revizyonlar arasındaki fark

- Geçmişten kalagelen vandalism amaçlı ek. Bkz. https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Büyük_Hadron_Çarpıştırıcısı&type=revision&diff=7270272&oldid=7162017
[kontrol edilmiş revizyon][kontrol edilmiş revizyon]
Değişiklik özeti yok
(- Geçmişten kalagelen vandalism amaçlı ek. Bkz. https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Büyük_Hadron_Çarpıştırıcısı&type=revision&diff=7270272&oldid=7162017)
'''Büyük Hadron Çarpıştırıcısı''' ('''LHC''', İngilizce ''Large Hadron Collider'') dünyanın en büyük ve en güçlü [[çarpıştırıcı|parçacık çarpıştırıcısı]], şimdiye kadar inşa edilmiş en büyük, en karmaşık deneysel tesis ve dünyadaki en büyük tek makine.<ref>{{cite web|url=http://home.cern/topics/large-hadron-collider|title=The Large Hadron Collider|work=home.cern}}</ref> [[CERN|Avrupa Nükleer Araştırmalar Merkezi]] (CERN) 1998 ve 2008 yılları arasına 100'ü aşkın ülkeden 10.000 bilim insanı ve mühendisin yanı sıra 100'ün üzerinde üniversite ve laboratuarın katılımıyla inşa edildi. <ref>{{cite news |first=Roger |last=Highfield |date=16 Eylül 2008 |title=Large Hadron Collider: Thirteen ways to change the world |url=http://www.telegraph.co.uk/news/science/large-hadron-collider/3351899/Large-Hadron-Collider-thirteen-ways-to-change-the-world.html |work=[[The Daily Telegraph]] |accessdate=24 Mayıs 2016 |location=Londra, Birleşik Krallık}}</ref> Maddeyi yüksek sıcaklık ve yüksek yoğunlukta incelemek için tasarlanmıştır ve böylece [[Büyük Patlama]]'dan hemen sonra oluşan [[plazma]] ortamındaki [[kuark]]-[[gluon]] birleşimleri gerçekleşebilir ve bu sayede [[mezon]] ve [[baryon]]lar oluşabilir.<ref name="Mercan2015">{{cite thesis|type=Yüksek lisans|last=Mercan|first=Özge|date=2015|title=Yeni kuşak yüksek enerjili hızlandırıcılarda elektromanyetik Tau çifti üretimi|publisher=İstanbul Teknik Üniversitesi}}</ref> {{convert|175|m|ft}} derinliğinde, [[Fransa-İsviçre sınırı]]<nowiki/>nın altında ve [[Cenevre|Cenevre, İsviçre]] yakınlarında olup {{convert|27|km|mi}} uzunluğunda bir tünel çevresinde uzanır. İlk araştırması 30 Mart 2010 ve 13 Şubat 2013 arasında daha önceki çarpıştırıcı dünya rekorundan yaklaşık 4 kat daha fazla,<ref name=bbc20100330>{{cite press|publisher=BBC News|date=30 March 2010|title=CERN LHC sees high-energy success|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8593780.stm|accessdate=2010-03-30}}</ref> demet başına 3.5&nbsp;[[elektronvolt|teraelektronvolt]]'luk (TeV) ( toplamda 7&nbsp;TeV) bir enerji ile, 2012'den itibaren demet başına 4 TeV'e çıkarak (toplamda 8 TeV) gerçekleşti.<ref name="CERN Press Office 1">{{cite web|url=http://press.web.cern.ch/press/PressReleases/Releases2012/PR01.12E.html|title=LHC to run at 4&nbsp;TeV per beam in 2012|author=CERN Press Office|date=13 Şubat 2012|publisher=CERN}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32809636|title=LHC smashes energy record with test collisions|work=BBC News|accessdate=24 Mayıs 2016}}</ref> 13 Şubat 2013'de LHC'nin ilk çalışması resmi olarak sonlandırıldı ve planlı yükseltmeler için faaliyeti sonlandırıldı. Yükseltilmiş çarpıştırıcıda 'test' çarpıştırmaları 5 Nisan 2015'te yeniden başladı,<ref name="BBC">{{cite web | url =http://www.bbc.com/news/science-environment-32160755|title=Large Hadron collider restarts after pause|publisher=[[BBC]]| author=Jonathan Webb|date=5 Nisan 2015| accessdate =24 Mayıs 2015}}</ref><ref>{{cite web|last1=O'Luanaigh|first1=Cian|title=Proton beams are back in the LHC|url=http://home.web.cern.ch/about/updates/2015/04/proton-beams-are-back-lhc|website=CERN: Accelerating science|publisher=CERN|accessdate=24 April 2015}}</ref> 20 Mayıs 2015'te demet başına 6.5 TeV'e ulaştı (toplamda 13 TeV, şimdiki dünya rekoru). İkinci araştırması 3 Haziran 2015'te başlamıştır.<ref name="2015restart">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-32976838|title=Large Hadron Collider turns on 'data tap'|work=BBC News|accessdate=24 Mayıs 2016}}</ref>
 
Çarpışmalarda üretilmesi beklenen mikro [[kara delikler]] ve gizemli cisimlerin dünyayı yok edeceği ve [[solucan delikleri]] ile [[zamanda yolculuk|zamanda yolculuğun]] mümkün olabileceği söylentilerine{{kim}} rağmen CERN bilim insanları böyle bir durumun olamayacağını{{kaynak belirt}} belirtmişlerdir. [[Standart Model]]e göre LHC'de kara delik oluşması için gereken şartlar bulunmamaktadır. Bazı genişletilmiş Standart Modellerde bilinen 3 uzay +1 zaman'dan fazla boyutlar olduğu önerilir ve bu boyutlardan dolayı LHC'de [[mikro kara deliklerin]] oluşması beklenir. Ama [[Hawking radyasyonu]]na göre bu mikro kara delikler çok hızlı ışınım yayarak kısa süre içerisinde kendi kendilerine yok olacaklardır, yani tamamen zararsızdır.{{kaynak belirt}} Bilim adamlarının bu açıklamasına rağmen ünlü astrofizikçi Michael Gamabunta bu karadeliklerin büyüyerek dünyayı yok edeceğini soylemiştir.{{kaynak belirt}}
 
Sistem iki yıllık modernizasyonun ardından, iki katına çıkartılmış enerji seviyesiyle, 5 Nisan 2015 tarihinde yeniden çalıştırıldı.<ref>{{Web kaynağı | url = http://www.bbc.co.uk/turkce/haberler/2015/04/150405_cern_hadron_carpistiricisi | başlık = Yüzyılın deneyi iki yılın ardından devam ediyor | tarih = 6 Nisan 2015 | yayıncı = BBC Türkçe | erişimtarihi = 6 Nisan 2015 | arşivurl = http://web.archive.org/web/20150410233711/http://www.bbc.co.uk:80/turkce/haberler/2015/04/150405_cern_hadron_carpistiricisi | arşivtarihi = 10 Nisan 2015}}</ref><ref name=":0">[https://gaiadergi.com/buyuk-hadron-carpistiricisinda-yeni-donem/]</ref> Bilim insanları 20 Mayıs 2015'te protonları 13 TeV’ta çarpıştırarak ilk rekorunu kırdı. Daha önce 2012 yılında en yüksek 8 TeV’de çarpışma başarılmıştı.<ref name=":0" />