Tekerleme

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Tekerleme, genellikle ölçülü ve kafiyeli, basmakalıp söz. Masal, hikâye, bilmece, halk tiyatrosu gibi bazı edebi türler içinde rastlanır veya bağımsız olarak söylenir.

Türk edebiyatında ilk yazılı tekerleme örneklerine 11. yüzyıldan itibaren rastlanır. Divanü Lügati’t Türk’te bazı tekerlemeler yer alır.

Çocuk edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çocuk folklorunda hoşça vakit geçirmek, konuşma kabiliyeti kazanmak, oyunlarda eş ve ebe seçmek için bu yola başvurulur. Masal tekerlemesi, oyun tekerlemesi gibi adlar alırlar. En çok çocuk oyunlarında, masalların baş, orta ve sonunda söylenirler. Yöreye göre değişik isimler alırlar. Doğu Anadolu’da döşeme, Güney Anadolu’da sayışma denir.

Masallar[değiştir | kaynağı değiştir]

Masalların başında bazen tekerlemeler yer alabilir.[1] Bunlar genellikle fazla anlam taşımazlar ancak dinleyiciyi gerçek dünyadan koparıp masala hazırlarlar.[2] Örnek:

Evvel zaman içinde
Kalbur saman içinde
Develer tellal iken
Pireler berber iken
Ben anamın beşiğini
Tıngır mıngır sallar iken
(...)

Çocuk oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı sözlü çocuk oyunlarında oyunun tamamı tekerleme söyleyerek oynanır. Örnek:

Kutu kutu pense
Elmamı yerse
Arkadaşım (...)
Arkasını dönse

Benzer seslerin sıkça kullanıldığı, söylemesi zor olan tekerlemeler çocuk oyunlarında yarışma veya ebe seçme amacıyla kullanılır. Örnek:

  • Şu yoğurdu sarımsaklasak da mı saklasak, sarımsaklamasak da mı saklasak?

Bilmeceler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı bilmeceler tekerleme hâlinde sorulur:

Pazardan aldım bir tane
Eve geldim bin tane

Halk edebiyatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Âşık fasıllarında, saz şairlerinin yaptıkları şiir yarışmaları. Halk dilinde tekerleme, âşıklar arasında tekellüm olarak adlandırılır. Bu tür şiirler ya söylenmesi zor sözcüklerden meydana getirilir ya da darayak şeklindedir. Ayak daraldıkça kafiye bulmak zorlaşır. Âşıklardan biri fasal aralarında tekerlemeye başlar ve yeni bir ayak açar.

Karagöz ve ortaoyunundaki tekerlemeler muhavere olarak bilinir.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "tekerleme."TDK Sözlük
  2. ^ Okuma Kitabı VI Sevin Alil