T-129 ATAK

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(TAI/AgustaWestland T-129 sayfasından yönlendirildi)
Atla: kullan, ara
T-129 ATAK
TAI T-129 ATAK.jpg
Türü Taarruz ve Taktik Keşif Helikopteri
Ulusal köken  Türkiye
 İtalya
Üretici Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TAI) / AgustaWestland
Tasarımcı AgustaWestland
ASELSAN
İlk uçuş 28 Eylül 2009
Durumu 9 helikopterin seri üretimi tamamlandı.[1]
Ana kullanıcı Türk Silahlı Kuvvetleri
Üretim sayısı 9
Program maliyeti $3.247.274.306[2]
Değişimleri T-129A
T-129B1
T-129B2

T-129 ATAK, ATAK programı çerçevesinde Türk Silahlı Kuvvetleri için Türkiye'nin coğrafi ve iklim koşullarına göre tasarlanan, TUSAŞ ve AgustaWestland ortak üretimi taarruz ve taktik keşif helikopteri. T-129, AgustaWestland üretimi Agusta A129 Mangusta helikopterinin gövdesinin çeşitli aksamlarının değiştirilmesi ve özgün silah ve yazılım sistemlerinin entegre edilmesiyle meydana geldi. Üretimi tamamlanan ilk helikopter 28 Eylül 2009 tarihinde, İtalya'nın Milano kenti yakınlarındaki AgustaWestland tesislerinde, bir İtalyan ve bir Türk pilot tarafından deneme uçuşuna tabi tutuldu. Yaklaşık yarım saat havada kalan helikopter, çeşitli manevra testlerinin ardından başarıyla yere indi.[3]

T-129'da, Rolls-Royce ve Honeywell'ın ortak üretimi iki adet LHTEC CTS800-4A motoru kullanıldı. Helikopter 269 km/s (145 knot) hıza ulaşabilirken, 6,096 m (20,000 ft) yüksekliğe çıkabilmektedir. T-129, yakın hava desteği görevleri ve çok amaçlı görevler için iki farklı tipte tasarlandı. T129-A, yakın hava desteği görevleri, T129-B ise çok amaçlı görevler için üretildi.[4]

TUSAŞ'ın kendi tesislerinde ürettiği ilk T129-A prototipi, ilk uçuşunu 17 Ağustos 2011'de gerçekleştirdi. Kabul işlemlerinin ardından 22 Nisan 2014 tarihinde ilk T-129A EDH Türk Kara Kuvvetleri'ne teslim edildi.

Gelişimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye, taarruz ve keşif helikopterinin her şeyi ile Türkiye'de üretilmesi için Ekim 1995 tarihinde ön çalışmalara başladı. Bu proje için Savunma Sanayii Müsteşarlığı'nı (SSM) görevlendirdi.[5] Yaklaşık 12 yıl süren inceleme ve araştırma sürecinin ardından, Savunma Sanayii İcra Komitesi 30 Mart 2007 tarihinde İtalyan AgustaWestland'ı ATAK programı ihalesini kazanan firma olarak duyurdu. Savunma Sanayi Müsteşarlığı Nisan 2007'de Türk Havacılık ve Uzay Sanayi A.Ş. (TUSAŞ) firmasının ana yüklenici olduğunu açıkladı. Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın ihtiyaçlarına göre geliştirilecek olan 51 adetlik taktik taarruz/keşif helikopteri üretim programı sözleşmesi 7 Eylül 2007 tarihinde imzalandı.[6] 24 Haziran 2008 tarihinde yürürlüğe giren projede ana yüklenicisi TUSAŞ, alt yükleniciler ise AgustaWestland ve ASELSAN şirketleri oldu.[1] Bu tarihten itibaren projenin süresi 114 ay olarak belirlendi ve bu süre içerisinde 60'ıncı ayda ilk T-129 helikopterinin teslimatının gerçekleştirilmesi planlanlandı. Kesinleşen 51 adet T-129 taktik keşif taarruz helikopterin üretimini içeren sözleşmenin toplam bedeli yaklaşık $3.200.000.000 tuttu.[2] Sözleşmede 41 adetlik helikopter alım opsiyonu da yer aldı. Projede TUSAŞ'ın toplam payı $556.000.000, ASELSAN'ın $700.000.000 ve AgustaWestland firmasının da $1.644.000.000 olarak açıklandı.[7] Yapılan sözleşmeye göre Türkiye, T-129 konfigürasyonunun fikri mülkiyetine ortak olmanın yanı sıra, üçüncü ülkelere doğrudan pazarlama ve satış haklarına sahip oldu.

ATAK programı azami ölçüde yerli teknolojileri ve üretimi içeren bir projedir. Bu proje ile geliştirilmekte olan T-129 %60 oranında yerli bir helikopter olacaktır. İhale sürecinde AgustaWestland firması Türkiye’nin istekleri lehine en çok taviz veren üretici olmuştur. Türk Kara Kuvvetleri için üretilecek olan T-129 helikopterleri doğal olarak 21. yüzyılın en gelişmiş aviyonik sistemleri ve silahları ile donatılacaktır. T-129 performans açısından Türkiye’nin mevcut AH-1 Süper Kobra helikopterlerinden daha ileridedir. Türkiye, T-129 helikopterlerinin tek üretici ülkesi konumunda olacak.[8] Bu vesileyle helikopter sanayiinde başlangıç için önemli bir adım atılması projeyi çok önemli kılmaktadır.

Tasarımı[değiştir | kaynağı değiştir]

T-129 helikopterinin temel tasarımı itibariyle tekerlekli olması, 5 palli rotora sahip olması ve kullandığı mühimmat açısından büyük avantajlar sağlaması bu ürünü Türk Silahlı Kuvvetlerindeki diğer helikopterlerden farklı yapmaktadır. Helikopter pilot ve silahçı olmak üzere 2 kişilik personel tarafından yönetilecektir.

A-129'la benzer gövdeye sahip olacak olan T-129, S-70 ve AH-64 gibi darbeye dayanıklılıklarıyla ünlü helikopterlerin sahip olduğu MIL-STD-1290 Düşme Dayanıklılığı Standartı'nda üretilecektir. İç yakıt tankları kendini onarmaya vakıf olarak delinme ve çatlamaya dayanıklı, yakıt akıtmayan standartlarda olacaktır. Motorlar iki ayrı bölümde olacak ve aralarında zırhlı bölüm bulunacaktır. Helikopterin transmisyonu 12.7 mm mermiye dayanıklı ve 30 dk. süreyle yağsız çalışabilecek kapasitede, rotor ve paller 12.7 mm mermiye karşı balistik korumaya sahip olacaklardır. Paller 15 cm kalınlığındaki ağaç dallarına çarpmalara dayanıklı şekilde üretileceklerdir.

ATAK projesinde T-129 taarruz helikopterinin görev bilgisayarı en önemli birim olarak görülmektedir. Görev bilgisayarı ve yazılımları helikopter üzerindeki seyrüsefer, haberleşme, elektronik harp, hedef tespit, platform yönetimi ve silah yönetimi fonksiyonlarını bir bütün olarak yönetiyor ve pilotlara dijital kokpit üzerinden kumanda imkânı veriyor. T-129 helikopterinde ASELSAN ve TÜBİTAK tarafından tasarım çalışmalarına 2001 yılında başlanan ve 2007 yılında atış testleri AH-1S Kobra helikopterinde başarıyla tamamlanan özgün görev bilgisayarı kullanılacaktır.[9]

T-129 helikopteri ASELSAN özgün üretimi ASELFLIR-300T Gece/Gündüz Termal Görüş ve Hedefleme Sistemi, AVCI Kaska Monteli Nişangah Sistemi ile donatılacaktır.[10] Helikopter iletişimi ASELSAN üretimi MXF-484 U/VHF ve uzun menzilli HF-SSB telsizlerle sağlayacaktır. Gelecekte bu telsizler yine ASELSAN üretimi yazılım tabanlı telsizlerle değiştirilecektir.

Helikopterin Elektronik Harp Sistemi (EHS) daha önce Aselsan ile SSM arasında imzalanan sözleşme kapsamında sağlanacaktır. EHS entegreli bir T-129 helikopterinde radar ikaz sistemi, füze ikaz sistemi, lazer ikaz sistemi, IR karıştırıcı sistem, karşı tedbir ışık atıcı, dost ve düşmanı ayırt edici birim bulunacaktır. Bu sistemlerin dizayn, test ve seri üretimleri ASELSAN ve onun sahibi olduğu MIKES şirketlerinin sorumluluğundadır.

Bunların dışında helikopterde 40’a yakın yerli üretim cihaz yer alacaktır.[10]

T-129 helikopteri çift LHTEC CTS800-4 motoru ile donatılacaktır. Rolls-Royce ve Honeywell ortaklığı olan LHTEC firmasının hafif platformlar için geliştirdiği CTS800 sınıfı bu motor dünyanın değişik askeri hava platformlarında kullanılmaktadır. Motor 35000 saatlik uçuş deneyimi ile dikkat çekmektedir. CTS800-4N motoru FADEC (Tam Sayısal Motor Kontrol Sistemi) özelliği sayesinde pilotun iş yükünü azaltmakta ve motorun bakım programını hafifletmektedir. Yapılan sözleşme çerçevesinde 96 milyon ABD doları tutarında söz konusu motor ve yedek parçaları Rolls-Royce firmasından 100 adet olarak sipariş edilmiştir. [11]

Aerodinamik yapıda yapılacak bazı değişikliklerin (burun, yan kanatçıklar, kuyruk parvanesi vs.) yanında, mevcut 8 adet Tow silah podlarının 12’ye çıkarılması planlanmaktadır. Ayrıca Stinger lançerlerinin montajında yenilik ve 5 eğik uçlu pervane kolunun olması (pal sayısı) sessizlik ve performans açısından helikopterin performansına katkı sağlayacak birçok özelliklerden birkaçı olarak ön plana çıkmaktadır.

Helikoptere Roketsan tarafından üretilen Hydra, Cirit roketi ve UMTAS tanksavar füzesinin de entegrasyonu planlanmaktadır. Hava unsurlarından savunma için FIM-92 Stinger füzesi entegre edilecektir. Helikopter yakın saldırı görevini 300 mermi kapasiteli TM-197 makineli top sistemi ile yapacaktır.

Türkiye şartlarına uygun olarak tekrar yapılandırılacak olan T-129 tasarımının Sistem Şartları Gözden Geçirme aşaması Ocak 2009 yılında tamamlanmıştır.[12] Modernize edilip günümüzün şartlarına uyarlanmakta olan helikopterin ana yüklenicisi TUSAŞ ilk prototipin (P1) uçuş denemesini 2009 Eylül ayında başarıyla gerçekleştirdi. ATAK projesinin 22’nci ayında Kritik Tasarım Gözden Geçirme'si yapılacak ve aviyonik entegrasyon ile helikopterin nihai konfigürasyonu doğrulanacaktır.[10] 2010 yılında denenecek P2 ve P3 prototiplerinin ardından, ilk TUSAŞ helikopteri T-129 P4 askeri sertifikasyona tabi tutulacak ve Türk Silahlı Kuvvetleri için üretilecek helikopterin ilk modeli olacaktır. Program aynı zamanda 2011 yılında uçacak P5 modelinin TUSAŞ tarafından yapılmasını da içermektedir.[12]

Üretimi[değiştir | kaynağı değiştir]

ATAK projesi çerçevesinde yüklenici firmaların görev dağılımı şu şekildedir:[13][14]

TUSAŞ: Program ve Sözleşme Yönetimi, Gövde Üretimi, Nihai Montaj, Uçuş Testleri, Eğitim, Entegrasyon, Lojistik Destek
Aselsan: Görev Bilgisayarı ve Yazılımının Üretimi, Aviyonik Sistemlerin Üretimi ve Entegrasyonu, Silah Sistemleri Tedarik ve Entegrasyonu ile Elektronik Harp Kendini Koruma Sistemleri Üretimi
AgustaWestland: Uçuş Performansı Şartlara Uygun Platform, Teknoloji Transferi, Yeni Motor Değişikliği, Otomatik Uçuş Kontrol Sistemi, Hava Aracı Durum İzleme Sistemi

Bu firmalar dışında Roketsan, TEI, Kale Kalıp, Alp Havacılık, MİLSOFT, STM gibi yerli firmaların da TUSAŞ ve Aselsan'ın alt yüklenicisi olarak projede görev almaları beklenmektedir.

Envanterdeki mevcut AH-1 Cobra serisi helikopterlere eşlik edecek bu yeni helikopter Türkiye'de TUSAŞ'ın Ankara'daki tesislerinde üretilecektir. AgustaWestland 28 Mayıs 2009 tarihinde Türkiye'den gelen yetkililerin katılımı ile Italyada Cascina Costa'daki T-129 tesislerini resmi törenle hizmete açtı.[12]

Helikopter iki tipte üretilecektir:
T-129 TUC-1: özgün görev bilgisayarı, özgün elektronik harp ve karşı tedbirler sistemi, Aselsan ASELFLIR-300T elektro-optik gece/gündüz görüş ve atış sistemi, Thales yapımı kaske monteli nişangah sistemi, Hellfire II veya SpikeER tanksavar füzeleri
T-129 TUC-2: özgün görev bilgisayarı, özgün elektronik harp ve karşı tedbirler sistemi, Aselsan ASELFLIR-300T elektro-optik gece/gündüz görüş ve atış sistemi, Aselsan AVCI kaske monteli nişangah sistemi, Roketsan UMTAS ve Cirit tanksavar füzeleri

TAI ASELSAN AgustaWestland
  • Üretim
  • Montaj
  • Uçuş Testleri
  • Eğitim
  • Entegre
  • Lojistik Destek
  • Görev bilgisayarı üretim ve yazılımı
  • Aviyonik sistemleri üretim ve entegrasyonu
  • Silah sistemleri tedarik ve entegrasyonu
  • Teknoloji transferi
  • CTS800-4A motor değişikliği
  • Otomatik Uçuş kontrol sistemi
  • Helikopter sistemleri izleme birimi

Test ve Geliştirme süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

Uzman helikopter pilotları ve silahçılarının da önerileri doğrultusunda, Türkiye'nin coğrafi koşullarına tam uyumluluk göstermesi amacıyla yapılmakta olan çalışma sonucunda, çok etkili bir dizayn ortaya çıkması beklenen proje kapsamında, test süreçleri aşağıdaki başlıklar altında yürütülecektir:

  • Aviyonik ve Silah Sistemleri paketi’nin T-129 ATAK Helikopteri Sistem Performans Spesifikasyonu gereklerini karşılayacak şekilde helikoptere entegre edilmesi
  • Aviyonik ve Silah Sistemleri Paketi’nin donanım ve yazılım entegrasyonu için gerekli tasarım ve üretim aktivitelerinin gerçekleştirilmesi
  • Fonksiyonel Kabul Testleri
  • EMI/EMC testleri
  • Yer testleri
  • Uçuş testleri
  • Performans ve Uçuş Mekaniği analizleri
  • Yapısal modifikasyon
  • Uçuşa elverişlilik ve kalifikasyon işlemleri
  • ASELSAN’ın tasarlayacağı sisteme yönelik olarak operasyonel, sistem/alt sistem ve fonksiyonel tanımlamaları
  • Elektrik ve Grup-A Kiti modifikasyonu
  • SEL Kabul Testleri, yer, uçuş ve EMI/EMC Testleri
  • AgustaWestland ve ASELSAN’dan aldığı ELD Veri Paketi modüllerini (bakım ve pilot bilgi arşivi) birleştirerek, nihai T-129 helikopteri’nin ELD Veri paketini hazırlayacaktır.
  • 19 Mart 2010 tarihinde Türkiye ile İtalya'nın birlikte geliştirdiği T129 ATAK tipi prototip helikopter test uçuşunda düştü. Düşen helikopterin enkazına ait görüntüleri yayınlayan Azzura televizyonu, kazanın Milano'nun 130 km kuzeyinde meydana geldiğini duyurdu. Helikopterin parçalara ayrıldığı kazada iki İtalyan pilotun ağır yaralandığı belirtildi.[15] Aylardır test uçuşları süren helikopterin düştüğü haberi, Türkiye’de şok etkisi yaptı. Ancak gerçek kısa sürede anlaşıldı. Düşen helikopter, Türk basın mensuplarının da ilk uçuşunu izlediği T-129 P1 değil, proje kapsamında deneme amacıyla kullanılan A-129 Mangusta’ydı. Projenin ana yüklenicisi TUSAŞ’tan yapılan açıklamada, "ATAK Programı geliştirme faaliyetleri kapsamında, test amaçlı helikopterler yedekli olarak planlanmış olup, ilk tespitlere göre program akışında bir değişiklik öngörülmemektedir" denildi.[16] Ancak gerçekte düşen P1 olmakla birlikte bu helikopterin ne A-129 ne de T-129 olduğu, geliştirme süreci için hazırlanmış olan karma bir ürün olduğu ortaya çıkmıştır.
  • 15 Haziran 2010 tarihinde yapılan Savunma Sanayii İcra Komitesi toplantısının ardından yapılan açıklamada Kara Kuvvetleri Komutanlığı’nın acil ihtiyacını karşılamak üzere İtalyan AgustaWestland firmasından 9 adet A-129 Mangusta tipi saldırı helikopteri satın alınacağı duyuruldu. T-129 model ilk helikopterin 2013 yılında teslim edilmesi öngörülüyor. Ancak Mart ayında ilk helikopterin İtalya’daki uçuş testi sırasında düşmesi nedeniyle, teslimatta gecikme bekleniyor.[16]
  • 8 Kasım 2010 tarihinde AgustaWestland firması 150 milyon avro bedelle 9 adet temel konfigürasyon T-129 taarruz helikopteri ve yedek parça siparişi aldığını açıkladı. Helikopterler TUSAŞ tesislerinde montaj edilecek ve 2012 ortalarında Türk Kara Kuvvetlerine teslim edilecektir. 51 adet taarruz helikopterini kapsayan ATAK projesininse şu anda Kritik Tasarım Gözden Geçirme aşamasında olduğu, prototip helikopterlerin üretiminin İtalya’da ve Türkiye’de devam ettiği, uçuşlarının 2011 Ocak ayında gerçekleştirileceği açıklanmıştır.[17]
  • 4 Şubat 2011 tarihi itibari ile, projede Kritik Tasarım Aşaması tamamlanmış olup 2011 yılının ilk yarısında uçuş testlerinin başlaması hedeflenmiştir.[13] T-129 taarruz helikopterinin P4 prototipinin montaj işlemleri TUSAŞ tesislerinde gerçekleştirildi.
  • 17 Ağustos 2011 sabahı TUSAŞ tesislerinde üretilen T-129 P6 prototipi Ankara'daki ilk test uçuşunu başarıyla gerçekleştirmiştir.[18]
  • 27 Mayıs 2013 Savunma Sanayii Müsteşarı Murad Bayar, ATAK helikopterlerinin son aşamada olduğunu belirterek, yakın zamanda Türk Silahlı Kuvvetlerine (TSK) teslim edileceğini söyledi. İlk parti teslimatı olacak 9 helikopterde 5 helikopterin testleri tamamlandı. 6.ncı helikopterin tesleri bitmek üzere. 7,8,9 'uncu helikopterlerin montajı bitti testlere hazırlanıyor.
  • 10 Haziran 2014 3 adet ATAK Helikopterinin teslimatı Türk Silahlı Kuvvetlerine yapılmıştır.

Teknik özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

T-129 ATAK vs AH-1W irtifa.svg
  • Performans[19][7]
    • Maksimum seyir hızı : 269 km/s (145 knots)
    • Azami servis irtifası : 6,096  m (20,000 ft)
    • Görev yüklü irtifa : 3,048  m (10,000 ft)
    • Azami Güç/Ağırlık Oranı : 550 hp/tn
    • Maksimum havada kalma süresi : 3 sa (3  h)
    • Maksimum menzil : 561 km (303 nm)
    • Ek yakıt tanklı menzil : 1000 km (540 nm)
  • Boyut değerleri[19]
    • Uzunluk : 12.50 m
    • Yükseklik : 3.40 m
    • Ana rotor çapı : 11.90 m
  • Ağırlık değerleri[19]
    • Boş Ağırlık : 2,900 kg (6,400 lb)
    • Mürettebat : 2
    • Azami kalkış ağırlığı : 5,000 kg (11,000 lb)
    • Azami silah yükü : 1,200 kg (2,600 lb)
      • Kanatlarda yer alan silah bölmeleri : 4 x 300 kg (4 x 661 lb)
    • Yakıt kapasitesi : 750 kg
      • Harici yakıt Kapasitesi :


Aviyonik özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

T-129 orthographical image.svg
  • Aviyonikler[19]
    • Merkezi Kontrol Bilgisayarı (Çift)
    • Tam Sayısal 4-eksenli Uçuş Kontrol Sistemi
    • 2 x Çok işlevli Ekran (Pilot ve Yardımcı pilot)
    • Hava taşıt gösterim sistemi
    • Bütünleşik Ataletsel Seyrüsefer Sistemi ve GPS
    • Sayısal uçuş haritası
    • Uçuş veri sistemi
    • Radar yükseklikölçer
    • VHF/UHF alıcısı
    • Yüksek Frekans alıcısı
    • IFF Transponder
    • Ses şifreyici / Frekans sektirici
    • Görüntü veri linki
    • Pasif ve aktif karşı önlemler ile DAS paketi
  • Donanımlar[19]
    • Görev Yönetim Sistemi
    • Lazer mesafe bulucu ile hedef bilgi toplama EO / planlayıcı, FLIR ve CCTV
    • Silah balistik yörünge işleme
    • Gece görüşü (Kaska ekli görüş sistemi)
    • Acil durum yer belirleme vericisi
    • Harici ek yakıt tankları
    • Bağlantı kesici
    • Buzlanma algılayıcısı
    • Kızılötesi baskılayıcıları

Kullanıcı ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Alım teşebbüsleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b "Taarruz Taktik Keşif Helikopteri (ATAK)". Ssm.gov.tr. 28 Haziran 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://archive.today/nu5FM. Erişim tarihi: 28 Haziran 2014. 
  2. ^ a b "Savunma Sanayi Müsteşarlığı 2010 Faaliyet Raporu" (Pdf). Ssm.gov.tr. 2010. ss. 46-47. http://www.ssm.gov.tr/anasayfa/kurumsal/Faaliyet%20Raporlar/2010/2010%20Y%C4%B1l%C4%B1%20Faaliyet%20Raporu.html. Erişim tarihi: 28 Haziran 2014. 
  3. ^ "Türk taarruz helikopteri T129 ilk uçuşunu yaptı". Zaman.com.tr. 28 Eylül 2009. 28 Haziran 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://archive.today/gqNcr. Erişim tarihi: 28 Haziran 2014. 
  4. ^ "T129 ATAK HELİKOPTERİ" (Türkçe). tai.com.tr. 18 Nisan 2013 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://archive.today/Jcavj. Erişim tarihi: 30 Nisan 2014. 
  5. ^ "Kara Kuvvetlerinden 3 milyar dolarlık ret". Internethaber.com. 4 Kasım 2013. 28 Haziran 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. https://archive.today/doX6i. Erişim tarihi: 28 Haziran 2014. 
  6. ^ "Türk Tipi Saldırı Helikopteri İçin Start Verildi" (Türkçe). Tai.com.tr. 8 Eylül 2007. http://archive.today/SudD5. Erişim tarihi: 1 Ocak 2012. 
  7. ^ a b "T-129 Taarruz ve Taktik Keşif Helikopteri Projesine Bir Bakış" (Pdf). Trsavunma.com. 28 Haziran 2014 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20140628124458/http://www.trsavunma.com/files/TRS-T-129.pdf. Erişim tarihi: 28 Haziran 2014. 
  8. ^ "Atak'ın gösteri uçuşu 28 Eylül'de" (Türkçe). HaberTürk Gazetesi, ekonomi.haberturk.com. 26 Eylül 2009. http://ekonomi.haberturk.com/ekonomi/haber/174922-atakin-gosteri-ucusu-28-eylulde. 
  9. ^ "Türk mühendislerin 'ATAK' başarısı" (Türkçe). CNN Türk. 2 Ekim 2007. http://www.cnnturk.com/2007/turkiye/10/02/turk.muhendislerin.atak.basarisi/395287.0/index.html. 
  10. ^ a b c "ATAK Program Sözleşmesi Yürürlüğe Girdi". TAI’nin Sesi Dergisi, Sayı 87. Ekim 2008. 
  11. ^ "LHTEC to provide engines for Turkish ATAK helicopters" (İngilizce). Rolls Royce Defence News, rolls-royce.co.uk. 4 Eylül 2008. http://www.rolls-royce.co.uk/defence/news/2008/lhtec_to_provide_engines.jsp. 
  12. ^ a b c "AgustaWestland Opens New Dedicated T129 Facility" (İngilizce). AviationNews, aviationnews.eu. 28 Mayıs 2009. http://www.aviationnews.eu/2009/05/28/agustawestland-opens-new-dedicated-t129-facility/. 
  13. ^ a b "Taarruz Taktik/Keşif Helikopteri Tedarik Projesi - ATAK". T.C. M.S.B. Savunma Sanayii Müsteşarlığı, ssm.gov.tr. 4 Şubat 2011. http://www.ssm.gov.tr/anasayfa/projeler/Helikopter/atakHel/Sayfalar/ATAK__K.aspx. 
  14. ^ "Turkey Finally Lands Its Attack Helicopters" (İngilizce). Defense Industry Daily, defenseindustrydaily.com. 20 Haziran 2010. http://www.defenseindustrydaily.com/turkey-shortlists-2-attack-helicopters-updated-02397/. 
  15. ^ "ATAK helikopteri test uçuşunda düştü". airporthaber.com. 23 Mart 2010. http://www.airporthaber.com/havacilik-haberleri/atak-kirima-ugradi-22293h.html. Erişim tarihi: 24 Mart 2010. 
  16. ^ a b "İtalya'da ATAK Helikopteri Kazası". Türkiye Radyo Televizyon Kurumu, trt.net.tr. 23 Mart 2010. http://www.trt.net.tr/haber/HaberDetay.aspx?HaberKodu=993789d1-cc91-4efd-8169-cfdaf93a3b83. 
  17. ^ "Turkey Orders Nine More T129 Helicopters For The Land Forces Command" (İngilizce). Finmeccanica SpA, AgustaWestland, agustawestland.com. 8 Kasım 2010. http://www.agustawestland.com/news/turkey-orders-nine-more-t129-helicopters-land-forces-command-0. 
  18. ^ "TUSAŞ’ın Ürettiği T129 Helikopteri İlk Uçuşunu Başarıyla Gerçekleştirdi" (Türkçe). TUSAŞ, tai.com.tr. 17 Ağustos 2011. https://www.tai.com.tr/news.aspx?contentDefID=149. 
  19. ^ a b c d e f "T-129 Technical Data". Finmeccanica SpA, AgustaWestland, agustawestland.com. 2012. http://www.agustawestland.com/product/t129-0. Erişim tarihi: 18 Ocak 2013. 
  20. ^ "ATAK". Sabah Gazetesi, sabah.com.tr. 4 Şubat 2013. http://sabah.com.tr/Ekonomi/2013/02/04/turk-helikopteri-azeri-ordusunda. Erişim tarihi: 4 Şubat 2013. 
  21. ^ "ATAK’ın da yarıştığı Güney Kore ihalesinde hangi helikopter kazandı?" (Türkçe). KT10 Yapım Prodüksiyon Tic. Ltd. Şti., kokpit.aero. 23 Nisan 2013. http://kokpit.aero/guney-kore-atak. Erişim tarihi: 24 Nisan 2013. 
  22. ^ "Pakistan Türkiye'den 15 T-129 almak istiyor!" (Türkçe). KT10 Yapım Prodüksiyon Tic. Ltd. Şti., kokpit.aero. 12 Kasım 2012. http://kokpit.aero/pakistan-turkiyeden-t129-almak-istiyor. Erişim tarihi: 27 Aralık 2012. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikimedia Commons'ta T-129 ATAK ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.